منبع: گوانچا چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
در حالی که دونالد ترامپ با لحنی تهدیدآمیز از «نابودی کامل ایران» سخن میگفت، واشنگتن و تهران در لحظات پایانیِ مهلت تعیینشده، بهشکلی دراماتیک ترمز تشدید را کشیدند و بر آتشبس دو هفتهای توافق کردند. خبرگزاری «آکسیوس» آمریکا، هشت آوریل، در گزارشی انحصاری و بر پایهٔ گفتوگو با یازده منبع آگاه، جزئیات میانجیگریهای پشتپرده را فاش کرد: بر اساس این گزارش، آیتالله مجتبی خامنهای، رهبر معظم ایران، در دو روز پایانی بهشکلی فعال در فرآیند مذاکرات دخالت کرد و برای نخستینبار از آغاز درگیریها، به نمایندگان ایرانی دستور داد تا در جهت دستیابی به توافق پیش روند؛ تصمیمی که مسیر رو به افزایشِ تنش را در آخرین لحظات معکوس ساخت.
«اگر مجتبی تأیید نکند، توافقی نخواهد بود»
به گزارش آکسیوس، همزمان با تهدیدهای علنی ترامپ دربارهٔ «نابودی کامل» ایران، نشانههایی از گشایش دیپلماتیک در پشت صحنه پدیدار شده بود. حتی نزدیکان ترامپ نیز پیش از اعلام رسمی آتشبس، از جهتگیری نهایی تحولات بیخبر بودند.
نیروهای آمریکایی مستقر در خاورمیانه و مقامات پنتاگون، در ساعات پایانی، خود را برای عملیات گستردهٔ بمباران زیرساختهای ایران آماده میکردند و همزمان میکوشیدند حدس بزنند ترامپ در نهایت چه تصمیمی خواهد گرفت.
یکی از مقامات دفاعی در این باره گفت: «هیچکس نمیدانست اوضاع به کدام سو خواهد رفت؛ وضعیت دیوانهوار بود.»
متحدان منطقهای آمریکا نیز خود را برای احتمال تلافیجویی بیسابقهٔ ایران آماده کرده بودند؛ در داخل ایران نیز شهروندان عادی، پناهگیری در برابر حملات احتمالی را آغاز کرده بودند.
روزهای پرتنش مذاکره
صبح روز ششم آوریل، همزمان با تعامل ترامپ با حاضران در مراسم عید پاک کاخ سفید، استیو ویتکوف—میانجی ویژهٔ آمریکا—با عصبانیت در حال تماسهای مکرر بود.
منبعی مطلع به آکسیوس گفت: این فرستادهٔ مذاکرهکنندهٔ آمریکا به میانجیگران اعلام کرد که پیشنهاد دهمادهای جدید ایران «یک فاجعهٔ کامل است».
بدین ترتیب، فرآیندی یکروزه و پرهیاهو برای بازنگری در متن پیشنهاد آغاز شد.
میانجیگران پاکستانی، پیشنویسهای اصلاحشده را میان ویتکوف و عراقچی، وزیر امور خارجهٔ ایران، مبادله میکردند؛ همزمان، وزرای خارجهٔ مصر و ترکیه نیز میکوشیدند تا شکافهای میان دو طرف را کاهش دهند.
تا غروب ششم آوریل، میانجیها مجوز آمریکاییها را برای ارائهٔ طرح بهروزشدهٔ آتشبس دو هفتهای دریافت کردند.
نوبت به تصمیمگیری آیتالله مجتبی خامنهای رسیده بود—منابع خبری تأکید میکنند که ایشان در روزهای ششم و هفتم آوریل، بهشکلی فعال در این فرآیند مشارکت داشتند.
بر اساس این گزارش، مشارکت رهبر ایران در مذاکرات، ناگزیر محرمانه و دشوار بود. با توجه به تهدید جدی ترور از سوی اسرائیل، ایشان عمدتاً از طریق پیامرسانهای انسانی و با مبادلهٔ یادداشتهای کاغذی ارتباط برقرار میکردند.
دو منبع آگاه تأکید کردند: اجازهٔ آیتالله خامنهای به نمایندگان ایرانی برای دستیابی به توافق، بهمنزلهٔ «گشایشی راهبردی» محسوب میشد.
منابع منطقهای همچنین نقش کلیدی وزیر خارجهٔ ایران را در مدیریت جزئیات مذاکرات و نیز متقاعدسازی فرماندهان سپاه پاسداران برای پذیرش توافق، حائز اهمیت دانستند.
گزارشها حاکی از آن است که چین نیز به ایران توصیه کرده بود تا راهحلی برای خروج از بنبست بیابد.
اما در نهایت، تمامی تصمیمات سرنوشتسازِ آن دو روز، میبایست به تأیید آیتالله خامنهای میرسید.
یک منبع منطقهای در این باره گفت: «بدون تأیید ایشان، این توافق هرگز محقق نمیشد.»
روزِ سرنوشتساز
تا صبح هفتم آوریل، پیشرفت مذاکرات آشکار بود؛ اما این موضوع مانع از آن نشد که ترامپ سردترین تهدید خود را مطرح کند: «امشب، یک تمدن نابود خواهد شد.»
برخی رسانههای آمریکایی گزارش دادند که ایران بهدنبال این اظهارات، مذاکرات را متوقف کرده است. اما منابع مشارکتکننده در مذاکرات به آکسیوس تأکید کردند که واقعیت چیز دیگری بود: در آن لحظات، مذاکرات در حال کسب شتاب بود.
ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، که در آن زمان در مجارستان به سر میبرد، از طریق تماسهای تلفنی با مقامات پاکستانی در ارتباط بود.
همزمان، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در طول آن روز با ترامپ و تیم وی در تماسهای مکرر بود؛ با این حال، نگرانیها در تلآویو فزونی گرفته بود که شاید کنترل فرآیند از دست اسرائیل خارج شده باشد.
تا حدود ظهر به وقت شرق آمریکا در هفتم آوریل، اجماعی عمومی شکل گرفته بود که دو طرف به توافقی برای آتشبس دو هفتهای نزدیک میشوند.
سه ساعت بعد، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، مفاد آتشبس را در پلتفرم «اکس» منتشر و از دو طرف خواست تا آن را بپذیرند.
بلافاصله، ترامپ با تماسها و پیامهای متعدد از سوی متحدان و مشاوران تندرو مواجه شد که او را به رد پیشنهاد فرا میخواندند.
حتی در میان نزدیکان ترامپ نیز سردرگمی شدیدی دربارهٔ تصمیم نهایی وی حاکم بود. برخی از کسانی که تنها یک یا دو ساعت پیش با او صحبت کرده بودند، همچنان باور داشتند که ترامپ پیشنهاد آتشبس را رد خواهد کرد—تا آنکه سرانجام وی آن را پذیرفت.
کمی پیش از انتشار پاسخ رسمی، ترامپ با نتانیاهو تماس گرفت و از او تعهد گرفت که به آتشبس پایبند بماند.
سپس، با ژنرال عاصم منیر، رئیس ستاد ارتش پاکستان، تماس برقرار کرد و توافق نهایی را تثبیت نمود.
پانزده دقیقه پس از انتشار پیام ترامپ، دستور توقف عملیات نظامی به نیروهای آمریکایی ابلاغ شد.
کمی بعد، عراقچی نیز با انتشار بیانیهای اعلام کرد: ایران به آتشبس پایبند خواهد ماند و تنگهٔ هرمز را برای عبور کشتیهایی که «با نیروهای مسلح ایران هماهنگ عمل کنند»، مجدداً میگشاید.
آیا شعلههای جنگ دوباره برافروخته خواهد شد؟
به گزارش آکسیوس، هنوز مشخص نیست که ایران تا چه حد اجازهٔ ازسرگیری کشتیرانی را خواهد داد، و نیز نتانیاهو تا چه اندازه به آتشبس وفادار خواهد ماند.
یکی از مقامات ارشد اسرائیلی به این خبرگزاری گفت: نتانیاهو تضمینهایی از سوی آمریکا دریافت کرده که در مذاکرات صلح آتی، واشنگتن بر واگذاری مواد هستهای، توقف غنیسازی اورانیوم و خنثیسازی تهدید موشکهای بالستیک از سوی ایران پافشاری خواهد کرد.
انتظار میرود ونس، هیئت آمریکایی را در مذاکرات برنامهریزیشدهٔ دهم آوریل در پاکستان رهبری کند؛ مأموریتی که بدون شک مهمترین فصل کارنامهٔ سیاسی وی خواهد بود.
با این همه، شکاف عمیقی میان چشمانداز واشنگتن و تهران دربارهٔ توافق نهایی همچنان پابرجاست؛ از این رو، احتمال بازگشت درگیریها، واقعیتی انکارناپذیر باقی مانده است.
پیشبینی میشود پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، و کارولین لویت، سخنگوی کاخ سفید، در نهم آوریل در نشست خبری، به منتقدانی که تهدیدهای ترامپ دربارهٔ «نابودی ایران» را محکوم کردهاند، حمله کنند.
انتظار میرود آنها مدعی شوند که همین تهدیدهای ترامپ بود که امکان دستیابی به توافق را فراهم آورد.
اما شاید ایران با تردید بپرسد: آیا تهدیدهای ترامپ، واقعاً به پایان رسیده است؟
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 