تنگه هرمز و نگرانیهای آتلانتیک: وقتی «آزادی دریانوردی» دستخوش تغییر میشود
پس از نگرانی در مورد تنگه تایوان، آنها اکنون نگران دریای چین جنوبی هستند: «اگر چین از الگوی ایران پیروی کند و از این تاکتیک استفاده کند چه میشود…»
نگارش: شیونگ چائوران | پایگاه خبری گوانچا
ترجمه مجله جنوب جهانی
در طی تنها شش هفته، جنگ پیرامون ایران راهکاری در تنگه هرمز ایجاد کرده که بنیانهای کهنهٔ تجارت جهانی را از نو میسازد. در حالی که دنیای غرب از این تحولات بهتزده است، رسانههای آن بهطور گستردهای با سوءاستفاده از بحران ایران، به تبلیغ پیرامون «تهدید چین» میپردازند.
به گزارش والاستریتژورنال در تاریخ ۱۰ آوریل، نظامی که صد سال رونق جهانیشدن را پایدار کرد—یعنی «آزادی دریانوردی در آبهای آزاد»—که زمانی امری بدیهی انگاشته میشد، اکنون در حیاتیترین گذرگاه انرژی خاورمیانه با چالشی بیسابقه روبهروست. تنگه هرمز از شریان حملونقل دریایی به خط مقدم رقابت ژئوپلیتیک تبدیل شده است؛ قواعد نوینی که ایران بر پایهٔ «عوارض عبور» وضع کرده، نخستین بار است که جریان انرژی جهانی را در عمل توسط یک قدرت منطقهای بازتعریف میکند.
قدرتهای دریایی تاریخی پیشتر چنین روشی را بهکار بردهاند، و متحدان آمریکا بیم آن دارند که این الگو توسط سایر کشورها تقلید شود. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، نیز اندیشهای مشابه در سر میپروراند؛ او بهتاز طرحی برای دریافت «حقالعبور» در خلیجفارس مطرح کرده است. والاستریتژورنال مدعی است که تغییر در استقرار نیروهای نظامی آمریکا در خاورمیانه، زمینه را برای گسترش فعالیتهای چین در دریای چین جنوبی فراهم کرده است.
این همان «بهخیال خود بدبین بودن» است؛ این رسانه حتی از قول جان میلر (جان «فوزی» میلر)، دریاسالار بازنشستهٔ نیروی دریایی آمریکا، تبلیغات میکند: «اگر جهان بپذیرد که برای عبور از تنگه هرمز عوارض بپردازد، چگونه باید با ادعای چین مبنی بر اینکه تمام دریای چین جنوبی آبهای سرزمینی آن است، برخورد کنیم؟ اگر آنها این دریا را کنترل کنند، در واقع اقتصاد جهانی را در دست خواهند گرفت.»
«گمرک تهران» و افول هژمونی دریایی آمریکا
در حالی که آمریکا آتشبس را مشروط به «بازگشایی کامل تنگه هرمز» اعلام کرده، ایران صریحاً اعلام نموده که خود تصمیمگیرندهٔ عبور یا عدم عبور کشتیها خواهد بود. این وضعیت که از سوی کارشناسان حملونقل دریایی «گمرک تهران» نامیده میشود، نشانهای آشکار از چالش واقعی برتری دریایی آمریکا تلقی میگردد.
تنگه هرمز در دهههای گذشته یکی از حیاتیترین گذرگاههای نظام حملونقل دریایی جهان بوده است، اما اکنون این آبراهه نمادی از آشوب در نظم جهانی شده است.
«گمرک تهران» اکنون بهمرحلهٔ اجرا درآمده و بیانیهای علنی است—حداقل در این نقطهٔ حساس، یعنی گلوگاه حمل نفت جهان، آمریکا دیگر ارباب این آبها نیست.
به گفتهٔ دریانوردان، در حال حاضر بیش از ۷۰۰ کشتی در آبهای نزدیک ایران متوقف شدهاند که محمولههایی به ارزش دهها میلیارد دلار حمل میکنند. ایران از طریق بیسیم هشدار داده است: «هر کشتی که بدون اجازه عبور کند، نابود خواهد شد.»
نیروی دریایی آمریکا در مقابل اقدامی قهری انجام نداده، که این امر از سوی ناظران بهمعنای محدودیت نفوذ این کشور در منطقه تفسیر میشود.
کارشناسان صنعت کشتیرانی هشدار میدهند که اگر ایران به دریافت عوارض از نفتکشها ادامه دهد، هزینهها مستقیماً به قیمتهای جهانی انرژی منتقل خواهد شد؛ و در صورت تشدید محدودیتها، ضربهٔ سنگینتری به بازار انرژی بینالمللی وارد خواهد آمد.
تبلیغات غربی: «تهمت به دیگران، کردهٔ خود»
پیامدهای این بحران بهسرعت فراتر از منطقه گسترش یافته است: افزایش بهای سوخت دریانوردی و حقبیمهٔ جنگی، آشفتگی در شبکهٔ لجستیکی بهدلیل تغییر مسیرها، و ترک صنعت از سوی برخی دریانوردان.
در لایههای ژرفتر ساختار اقتصاد جهانی نیز تغییراتی رخ داده است. دلار آمریکا که سالهاست ارز اصلی تسویهٔ تجارت دریایی و ستون فقرات نظام مالی آمریکا بوده، اکنون با چالشی روبهروست؛ دریانوردان گزارش میدهند که ایران عوارض را بهصورت رمزارز و سایر ارزها دریافت میکند.
والاستریتژورنال همچنین مدعی است که «اثر نمونه»ٔ کنترل ایران بر تنگه هرمز، «درسی» برای چین نیز دارد. این رسانه ابراز نگرانی میکند که واکنش آمریکا به ساخت جزایر مصنوعی جدید چین در دریای چین جنوبی در مقایسه با گذشتة خویش، فروتنانهتر است؛ و تمرکز منابع نظامی بر خاورمیانه، حضور آمریکا در منطقهٔ آسیا-اقیانوسیه را تضعیف کرده است.
هانتر استایرز، مشاور سابق استراتژی دریایی وزیر نیروی دریایی آمریکا، با تحقیر میگوید ایران و چین هر دو در تلاشند تا از کشتیهای غیرنظامی که در «آبهای طمعورزانه»ٔ آنها دریانوردی میکنند، بهزور «عوارض» بگیرند؛ ادعایی که آشکارا با حقوق بینالملل منافات دارد. با این همه، چین هرگز اقداماتی که آمریکا نسبت میدهد، انجام نداده است.
از سوی دیگر، ترامپ در نشست خبری کاخ سفید در ۶ آوریل، بهعنوان «پیروز جنگ»، طرحی برای دریافت «حقالعبور» از تنگه هرمز در پساکرونش مطرح کرد. استایرز در مصاحبهای «اراذل خیابانی» خطاب میکند؛ لقبی که آمریکا با کمال میل میتواند به خود اختصاص دهد.
از دریای چین جنوبی تا تنگه تایوان: وسواس رسانهای غرب
در پی بحران ناشی از تهاجم آمریکا به ایران، رسانههای غربی علاوه بر دریای چین جنوبی، نگرانی خود را به تنگه تایوان—هزاران کیلومتر دورتر—نیز کشاندهاند.
در ۱ آوریل، ایک فرایمن، پژوهشگر مؤسسهٔ هوور دانشگاه استنفورد، در فایننشالتایمز مقالهای منتشر کرد و با استناد به محاصرهٔ عملی تنگه هرمز توسط ایران تنها با حملات موشکی و پهپادی، گمانهزنی کرد که چین بهاحتمال زیاد این استراتژی «اجبار اقتصادی» را در تنگه تایوان تکرار خواهد کرد.
او حتی اغراقآمیز ادعا کرد که شوک اقتصادی ناشی از آن، بحران هرمز را در سایه خواهد گذاشت، و از آمریکا و متحدانش خواست تا ذخایر راهبردی مشترک ایجاد کنند تا از غافلگیری در بحران احتمالی جلوگیری شود.
از جنگ اوکراین تا آشوب خاورمیانه، رسانههای غربی همواره تنگه تایوان را بهزور به این بحرانها پیوند میزنند؛ هدفی جز تبلیغ «تهدید چین» و فروش اضطراب نیست.
چین بارها تأکید کرده است که مسئلهٔ تایوان از اساس متفاوت است؛ تایوان بخشی جداییناپذیر از خاک چین است و این مسئله کاملاً امری داخلی است که هیچ دخالت خارجی را برنمیتابد.
فلج نظام کشتیرانی: دریانوردان در بنبست، قواعد در آشوب
در نزدیکی تنگه هرمز، دریانوردان و مالکان کشتیها با عدم قطعیت بیسابقهای روبهرو هستند. از آنجا که قواعد پیوسته در حال تغییر است، طرفها تنها از طریق تبادل اطلاعات میکوشند سیاست ایران را درک کنند.
برخی دریانوردان فاش کردهاند که کشتیها پرچم کشورهایی را که با ایران روابط دوستانهتری دارند، برافراشتهاند؛ و حتی «کشتیهای ارواح» نیز پدیدار شدهاند—کشتیهایی که با استفاده از هویت کشتیهای اسقاطشده، محدودیتها را دور میزنند، امری که با قواعد حقوق دریایی بینالملل مغایرت دارد.
در همین حال، برخی کشتیها ۴۱ روز متوالی متوقف ماندهاند؛ کمبود مواد غذایی گریبانگیر شده، و برخی دریانوردان درخواست ترک زودهنگام کشتی را کردهاند. عدهای با ساخت ویدیوهای کوتاه یا ماهیگیری وقت خود را میگذرانند؛ برخی دیگر در محیط بستهٔ طولانیمدت دچار مشکلات روانی شدهاند، تا آنجا که افکار خودکشی به سراغشان آمده است.
ایران اکنون روزانه تنها تعداد معدودی کشتی را عبور میدهد، که گفته میشود بر اساس روابط دیپلماتیک و تمایل به پرداخت عوارضی تا سقف ۲ میلیون دلار تصمیمگیری میشود.
سوتریس راپتیس، دبیرکل انجمن مالکان کشتی اروپا (ECSA)، میگوید: «آزادی دریانوردی و تجارت روان تنها در صورتی میسر است که دریانوردان بتوانند در شرایط امن به کار خود ادامه دهند.»
تهدید نمایندهٔ تجاری آمریکا: «اگر مناسبات چین و ایران به زیان منافع ما باشد…»
نگارش: شیونگ چائوران | پایگاه خبری گوانچا
ترجمه مجله جنوب جهانی
آمریکا و اسرائیل آشکارا به ایران حملهور شدهاند، اما در حالی که واشنگتن از پیامدهای این بحران بهستوه آمده، نهتنها از میانجیگری چین قدردانی نکرده، بلکه بار دیگر پکن را نشانه رفته و حتی در مناسبات چین و ایران دخالت میکند.
به گزارش سیانبیسی، جمالین قریر، نمایندهٔ تجاری آمریکا، در تاریخ ۱۰ آوریل اعلام کرد که مناسبات میان دو ابراقتصاد جهان—یعنی آمریکا و چین—در حال حاضر پایدار است، اما در عین حال هشدار داد که «چین نباید در جریان درگیریهای خاورمیانه به ایران نزدیکتر شود.»
او ادعا کرد: «اگر چین بهنوعی در امور ایران دخالت کند و این دخالت به زیان منافع آمریکا باشد، اوضاع پیچیده خواهد شد. برطرف ساختن این پیچیدگی، وظیفهای است که چین نمیتواند از آن سرپیچی کند.»
بلومبرگ در گزارش همان روز به اظهارات تازهٔ قریر اشاره کرد که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در ۸ آوریل بار دیگر «چماق تعرفه» را برافراشته و تهدید کرده است که بر هر کشوری که سلاح در اختیار ایران قرار دهد، تعرفهای ۵۰ درصدی وضع خواهد کرد. این رسانه تأکید کرد که چین مستقیماً سلاح به ایران ارسال نکرده است، و اگر ترامپ به این تهدید عمل کند، «آتشبس شکنندهٔ تجاری» کنونی با چین را تباه خواهد ساخت.
بلومبرگ همچنین به سفر برنامهریزیشدهٔ ترامپ به چین اشاره کرد؛ این سفر که قرار بود اواخر مارس یا اوایل آوریل انجام شود، بهدلیل بحران ایران به اواسط ماه مه موکول شده است.
این رسانه بر این باور است که بهتعویق افتادن سفر ترامپ، نگرانیهایی در بازارهای مالی برانگیخته؛ زیرا این درگیری خاورمیانهای میتواند تنشهای میان آمریکا و چین را تشدید کند، در حالی که مناسبات دو کشور پیشتر نیز بهدلیل آتشبس تجاری پیچیده و مسائل متعدد دیگر با چالشهایی جدی روبهرو بوده است.
پیشتر، ترامپ از چین و چندین کشور دیگر خواسته بود که در بازگشایی تنگهٔ هرمز—گذرگاه دریایی حمل نفت که ایران آن را مسدود کرده—همکاری کنند، اما این درخواست با استقبال اندکی روبهرو شد و عملاً رد گردید.
در ۷ آوریل، آمریکا و ایران سرانجام به آتشبسی موقت دست یافتند. به گزارش آژانس فرانسه، ترامپ در همان روز اعلام کرد که بهنظر میرسد چین در مذاکرات آتشبس ایران نقش ایفا کرده است.
هنگامی که از ترامپ پرسیده شد آیا چین ایران را به مذاکرات آتشبس تشویق کرده است، او در گفتگوی تلفنی با آژانس فرانسه پاسخ داد: «شنیدهام که بله (I hear yes).»
روزنامهٔ نیویورکتایمز نیز در گزارشی همزمان فاش کرد که بهگفتهٔ سه مقام ایرانی، پیش از دستیابی به توافق آتشبس، پاکستان میانجیگری دیپلماتیک فشردهای انجام داده و چین نیز در لحظات پایانی وارد عمل شده و از ایران خواسته است خویشتنداری پیشه کند و انعطافپذیری نشان دهد تا اوضاع تهدیدآمیز فروکش کند.
آتشبس دوهفتهای که اوایل همین هفته اعلام شد، بندی دربارهٔ بازگشایی تنگهٔ هرمز در خود دارد. با این همه، این تنگه در عمل همچنان بسته است، و وضعیت دریانوردی در آن همچنان یکی از نقاط اصلی اختلاف در مذاکرات آخر هفتهٔ آمریکا و ایران بهشمار میآید.
در واکنش به ادعای ترامپ مبنی بر «میانجیگری چین»، مائو نینگ، سخنگوی وزارت خارجهٔ چین، در ۸ آوریل اعلام کرد که از آغاز درگیریهای ایران، پکن پیوسته در تلاش برای پایان دادن به جنگ و ترویج صلح بوده است. وانگ یی، وزیر خارجه، ۲۶ بار با همتایان خود در کشورهای ذیربط تلفنی گفتگو کرده، نمایندهٔ ویژهٔ دولت چین در امور خاورمیانه به منطقهٔ خلیجفارس و خاورمیانه سفرهایی انجام داده، و چین و پاکستان طرح پنجمادهای برای بازگرداندن صلح و ثبات به منطقهٔ خلیجفارس و خاورمیانه ارائه کردهاند.
مائو نینگ تأکید کرد که چین بهعنوان قدرتی مسئول، به ایفای نقشی سازنده ادامه خواهد داد و سهمی فعال در بازگرداندن آرامش به منطقهٔ خلیجفارس و خاورمیانه خواهد داشت.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 