تهدید آمریکا به بستن تنگهٔ هرمز؛ «تقابلِ پُرریسکی که باز هم به فاجعه میانجامد»
نویسنده: وانگ کایون (خبرنگار ناظر)
ترجمه مجله جنوب جهانی
مذاکرات ۲۱ ساعتهٔ آمریکا و ایران بینتیجه ماند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، که دیگر طاقتش طاق شده بود، تهدید به «بستن تنگهٔ هرمز» کرد. این تهدید، آتشبسِ شکننده را یک گام دیگر به فروپاشی نزدیک کرده است.
تحلیلگران میگویند هدف آمریکا از این محاصره، قطع یکی از منابع کلیدی درآمد ایران است. اما در عمل، ممکن است قیمت نفت و دیگر کالاهای اساسی را به آسمان بکشد و ضربهای سنگین به اقتصاد جهانی وارد کند.
خبرگزاریهای بریتانیا روز ۱۳ آوریل به نقل از منابع آگاه گزارش دادند که پس از اعلام ترامپ، عملاً «همهٔ ترددها» در تنگه متوقف شده و دستکم دو کشتی که در حال خروج از تنگه بودهاند، برگشتهاند.
ترامپ: «همه وارد یا همه خارج»
ترامپ روز ۱۲ آوریل در شبکهٔ اجتماعی خود نوشت: «نیروی دریایی آمریکا از همين حالا مانع تردد هرگونه کشتی به داخل یا خارج از تنگهٔ هرمز میشود.»
او افزود که به نیروی دریایی دستور داده در آبهای بینالمللی «هر کشتی را که به ایران عوارض عبور پرداخته باشد، جستجو و توقیف کند».
ترامپ نوشت: «هر کس عوارض غیرقانونی پرداخته باشد، نمیتواند در آبهای آزاد امنیت داشته باشد. ما همچنین مینهایی را که ایران در تنگه کار گذاشته، پاکسازی خواهیم کرد. هر ایرانی که به سوی ما یا کشتیهای صلحجو شلیک کند، به جهنم پرتاب خواهد شد!»
ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) روز ۱۲ اعلام کرد که از ساعت ۱۰ صبح روز ۱۳ آوریل به وقت شرق آمریکا (۲۲:۰۰ همان روز به وقت تهران)، «بدون تبعیض» تردد «تمامی کشتیهایی را که به بنادر ایران رفتوآمد دارند» ممنوع میکند. این ممنوعیت شامل همهٔ بنادر ایران در خلیج فارس و دریای عمان میشود.
سنتکام تأکید کرد که این محدودیت شامل کشتیهایی نمیشود که از تنگهٔ هرمز به بنادر غیرایرانی رفتوآمد میکنند.
در پاسخ، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد: «ایران کنترل کامل تنگهٔ هرمز را در دست دارد. اگر دشمن قدم اشتباهی بردارد، در تنگهٔ هرمز در گردابی مرگبار فروخواهد رفت.»
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و مذاکرهکنندهٔ ارشد ایران، گفت: «اگر شما خواهان جنگید، ما نیز جنگ را خواهیم خواست؛ اگر خردمندانه رفتار کنید، ما نیز پاسخ خردمندانه خواهیم داد.»
«از همین حالا از قیمت بنزین لذت ببرید»
پس از شش هفته آتش جنگ، آمریکا و ایران بر سر آتشبسی دو هفتهای و برگزاری مذاکره توافق کرده بودند. روز ۱۱ آوریل، هیأتهای دو کشور در اسلامآباد پاکستان پای میز مذاکره نشستند.
این بالاترین سطح مذاکرهٔ رو در رو میان دو کشور از سال ۱۹۷۹ بود. اما پس از ۲۱ ساعت گفتوگوی پشت درهای بسته، هیچ توافقی حاصل نشد.
قالیباف گفت هیأت ایران ابتکاراتی آیندهنگرانه ارائه کرد، اما آمریکا نتوانست اعتماد ایران را جلب کند.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا که ریاست هیأت آمریکایی را بر عهده داشت، گفت آمریکا «خطوط قرمز» خود را به روشنی اعلام کرده، اما ایران «شرایط آمریکا را نپذیرفته است».
شکست مذاکرات اسلامآباد، آتشبس را در هالهای از ابهام فروبرده است.
پس از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در بهمنماه، ایران با بستن تنگهٔ هرمز تلافی کرد. این اقدام، زنجیرهٔ تأمین نفت و گاز جهان را دچار شوک کرد و قیمت سوخت را به آسمان کشاند. به گزارشها، ایران تردد در تنگه را «گزینشی» کرده و به کشتیهای برخی کشورها اجازهٔ عبور محدود میدهد.
به گفتۀ خود ترامپ، هدف آمریکا پایان دادن به کنترل یکجانبهٔ ایران بر تنگه است.
ترامپ در مصاحبه با فاکس نیوز گفت: «این یعنی یا همه وارد شوند، یا هیچکس. هیچ استثنایی برای هیچ کشور متحد یا دوستی وجود ندارد.»
شبکهٔ سیانان گزارش داده که ایران به ازای هر کشتی تا سقف ۲ میلیون دلار عوارض عبور دریافت میکند. همچنین از زمان آغاز جنگ، نفت ایران همواره از منطقه خارج شده است. دادههای شرکت کپلر نشان میدهد ایران تا پایان مارس به طور میانگین روزانه ۱٫۸۵ میلیون بشکه نفت صادر کرده که نسبت به سه ماهۀ پیش از آن روزانه ۱۰۰ هزار بشکه بیشتر است.
ترامپ با بستن تنگه، احتمالاً میخواهد یکی از شریانهای کلیدی مالی ایران را قطع کند.
مقامات کنونی و پیشین دفاعی آمریکا به والاستریت ژورنال گفتهاند بستن تنگه به آمریکا فرصت میدهد مینها را پاکسازی و یک کریدور تجاری امن ایجاد کند. اما اگر ایران دوباره حمله کند، کار بسیار دشوار خواهد شد.
برای دولت ترامپ اما بستن تنگه، شمشیری دو لبه است؛ زیرا میتواند قیمت نفت را باز هم جهش دهد.
از زمان آغاز جنگ، قیمت نفت حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است. نظرسنجیها نشان میدهد اکثر مردم آمریکا مخالف جنگ هستند. با گرانتر شدن بنزین، نارضایتی اقتصادی عمیقتر شده و میزان محبوبیت ترامپ به پایینترین سطح در دومین دورهٔ ریاستجمهوریاش رسیده است.
همهٔ اینها فضای انتخابات میاندورهای حزب جمهوریخواه را تیره کرده است.
ترامپ روز ۱۲ آوریل به ندرت پذیرفت که جنگ خاورمیانه ممکن است پیامدهای سیاسی داشته باشد. او گفت قیمت نفت و بنزین احتمالاً تا انتخابات میاندورهای (آبان) بالا میماند.
فقط چند ساعت بعد، قالیباف در شبکهٔ اجتماعی ایکس نقشهٔ قیمت بنزین در واشنگتن را منتشر کرد و نوشت: «از همین حالا از قیمت بنزین لذت ببرید. با این «محاصره»ای که میگویید، به زودی برای بنزین ۴ تا ۵ دلاری هر گالن هم حسرت میخورید.»
«باز هم به فاجعه میانجامد»
با شکست مذاکرات و تهدید آمریکا به بستن تنگه، قیمت نفت برنت دوشنبه صبح حدود ۸ درصد جهش کرد و به ۱۰۲٫۶۰ دلار در هر بشکه رسید. نفت وست تگزاس اینترمدیت نیز از مرز ۱۰۳ دلار عبور کرد.
تحلیلگران هشدار میدهند محاصرهٔ تحت رهبری آمریکا میتواند بحران را تشدید کند، جریان تجارت را محدودتر سازد و شوک اقتصادی را در سراسر جهان گسترش دهد.
والاستریت ژورنال نوشت: این اقدام نشاندهندهٔ ورود جنگ به فاز تازه و آشفتهتری است؛ از ضربه زدن به اهداف نظامی به عملیاتی با زمان نامعلوم برای کنترل تنگهٔ هرمز. این میتواند به بازی پُرریسکی بدل شود که آزمونِ تحملِ درد میان دو طرف است.
علی واعظ، مدیر پروژهٔ ایران در گروه بینالمللی بحران (ICG)، به ساوت چاینا مورنینگ پست گفت: آخرین اعلامیهٔ ترامپ «سیاست دیگری است که به فاجعه میانجامد».
او افزود: «نتیجهٔ نهاییِ یک رشته تصمیمات نسنجیده این شده که حالا باید بر سر برنامهٔ هستهای که قبلاً مهار شده بود، دوباره مذاکره کنیم و همزمان، تنگهای را باز کنیم که اصلاً بسته نبوده است.»
حمیدرضا عزیز، کارشناس خاورمیانه در مؤسسهٔ کلینگندال (هلند)، گفت: در بلندمدت این اقدام ممکن است به فشار بر ایران بینجامد، اما «در کوتاهمدت تا میانمدت، تأثیر آن بر اقتصاد آمریکا و جهان پررنگتر خواهد بود».
اُسامه خلیلاله، استاد دانشگاه سیراکیوس، هشدار داد که ادامهٔ محاصره به شرکتهای بیمه و کشتیرانی اطمینان نخواهد داد که تنش کاهش یافته است. برعکس، نیروی دریایی آمریکا را در «وضعیت درگیری مستمر یا بالقوه» نگه میدارد. او هشدار داد کمبود کود شیمیایی، هلیوم، سوخت هواپیما و دیگر کالاهای حیاتی میتواند قیمتهای جهانی را افزایش دهد و «احتمالاً رکود اقتصادی جهانی را رقم بزند که فقرا بیشترین ضربه را خواهند خورد».
خورخه مونته پک، مدیر عامل شرکت کارگزاری نفت اونیکس کپیتال، به بلومبرگ گفت بستن تنگهٔ هرمز میتواند پیامدهای فاجعهباری برای جهان داشته باشد و افزایش کنونی قیمت نوت هنوز این ریسکها را نشان نمیدهد.
مونته پک گفت: «اگر بخواهم در یک کلام بگویم، این دیوانگی محض است. کار آمریکا هیچ منطقی ندارد. آنقدر روی ایران تمرکز کردهاند که فراموش کردهاند این اقدام چه تأثیری بر کل جهان خواهد گذاشت. هزینهٔ واقعی را آسیا میپردازد، را کشورهای اقیانوس آرام میپردازند، همهٔ کشورهای وابسته به نفت.»
مارک وارنر، سناتور ارشد دموکرات ویرجینیا و عضو ارشد کمیتهٔ اطلاعات سنا، روز ۱۲ آوریل به سیانان گفت: «نمیفهمم بستن تنگه چطور میتواند ایرانیها را مجبور به باز کردن آن کند.»
او در مصاحبه با سیبیاس گفت که محاصرهٔ آمریکا کنترل ایران بر تنگه را تضعیف نخواهد کرد: «ایران صدها قایق تندرو دارد. همچنان میتواند در تنگه مین بگذارد یا روی نفتکشها بمب بگذارد و تنگه را ببندد. چطور این کار قیمت نفت را پایین میآورد؟»
ترامپ در مصاحبه با فاکس نیوز ادعا کرد متحدان آمریکا در خلیج فارس هم اکنون به آمریکا کمک میکنند و ناتو نیز میخواهد در حل مسئلهٔ تنگه مشارکت کند.
اما به گزارش رسانههای خارجی، بریتانیا صراحتاً اعلام کرده در بستن تنگه مشارکت نخواهد کرد.
سخنگوی دولت بریتانیا به سیبیاس گفت: «ما همچنان از آزادی کشتیرانی و باز بودن تنگهٔ هرمز حمایت میکنیم؛ چراکه این موضوع برای اقتصاد جهانی و کاهش فشار هزینههای زندگی در داخل کشور حیاتی است. تنگهٔ هرمز نباید محل دریافت عوارض عبور باشد.» او افزود بریتانیا با فرانسه و دیگر شرکا در حال کار فوری برای تشکیل ائتلافی گسترده برای حفاظت از آزادی کشتیرانی است.
یک مقام ارشد نظامی ناتو نیز به سیبیاس گفت بریتانیا در حال طراحی ائتلافی از بیش از ۴۰ کشور (بسیاری از آنها اعضای ناتو) برای بازگشایی تنگهٔ هرمز و حفاظت از آزادی کشتیرانی است و هماکنون دربارهٔ زمان و نوع اقدامات، از جمله استقرار پیشگیرانهٔ منابع نظامی، بحث میشود.
بلومبرگ گزارش داد نخستوزیران استرالیا و نیوزیلند گفتهاند هنوز درخواستی برای کمک دریافت نکردهاند. دبیر کابینهٔ ژاپن نیز از پاسخ مستقیم به پرسشها طفره رفت.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 