نوشتهٔ چان لوون، روزنامهنگار
ترجمه مجله جنوب جهانی
پس از بازگشت از سفرهای خارجی، کیم جونگ-اون بلافاصله به برنامهریزی فشرده برای جشنهای بزرگ هشتادسالگی حزب کارگر کره پرداخت. از آغاز سال جاری، کرهٔ شمالی بهطور چشمگیری در حال «بیدار شدن» است؛ این کشور با بهرهگیری از دو مناسبت بزرگ، در تعامل با جهان خارج تجدید نظر کرده و بهنظر میرسد دیگر از منطق نمایشی گذشته فاصله گرفته و در راستای «طلوع شرق و غروب غرب»، راهحلهایی جدید برای دور زدن ساختارهای قدیمی در پیش گرفته است.
نگاهی به اصلاحات داخلی از طریق ادغام وزارت بهداشت
در هفتم اکتبر، کیم جونگ-اون در حوزهٔ امور داخلی اقدامی مهم را آغاز کرد: لغو وزارت بهداشت و احتمالاً ایجاد یک مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای کرهای (نسخهٔ محلی CDC). این اعلامیه در سخنرانی او در مراسم افتتاح بیمارستان جامع پیونگیانگ مطرح شد. او گفت:
«قصد دارم دربارهٔ ایجاد گروه یا نهادی مسئول پیشبرد مدرنیزاسیون سیستم بهداشت و درمان تحقیق کنم. این واقعیتی قطعی است که با همین وزارت بهداشتِ فعلی که تنها نامش باقی مانده، هیچ کاری انجام نمیشود و هیچ قدمی برداشته نمیشود.
برای مثال، هنگامی که لباسهای کاری پرسنل پزشکی بیمارستان جامع پیونگیانگ را دیدم، لباس سفیدی که برای آنها دوخته شده بود، چنان بود که گویی یک کیسهٔ گونی را با پارچهای سفید پوشاندهاند؛ این منظره مرا شوکه کرد و بهشدت از آنها انتقاد کردم. گفته شد که چون استاندارد ملی برای لباس پرستاران وجود نداشته، مجبور شدهاند طرح جدید را از ادارهٔ مرکزی هنرهای صنعتی درخواست کنند و بر اساس آن تولید کنند. اما آن لباس بیشتر شبیه لباس یک نگهبان یا آرایشگر بود.
آیا این، رویکردی است که یک نهاد دولتی باید در خدمت کشور و مردم داشته باشد؟ آیا این همان روحیهٔ خدمتگزاری است که ما میگوییم؟ آیا سطح کار آنها واقعاً به این حد پایین افتاده است؟ تنها با همین یک نمونه، میتوان حدس زد که وزارت بهداشت فعلی چه نوع افرادی در آن گرد هم آمدهاند.»
کیم جونگ-اون همچنین اشاره کرد که با توجه به برنامهریزیهای توسعهٔ پایتخت، هرچند فشار جمعیتی هنوز به حد بحرانی نرسیده، اما برنامهٔ ساخت دومین بیمارستان جامع مدرن در پیونگیانگ در دستور کار قرار گرفته است. او ساختار بهداشتی را در سطحی استراتژیک قرار داد و گفت: «تقویت ظرفیتهای بهداشتی مسئلهای بزرگ است و در عمل، از اهمیتی کمتر از تقویت نیروهای دفاعی برای محافظت از جان مردم در برابر تهدیدات جنگی برخوردار نیست.»
این سخنرانی طولانی بود و نیمی از آن صرفاً به انتقاد از بیتحرکی و سنتزدگی نهادهای خدماتی مانند وزارت بهداشت و همچنین بوروکراتیسم نهادهای «درونسیستمی» مانند ادارهٔ مرکزی هنرهای صنعتی اختصاص داشت. با وجود اینکه در این سخنرانی دستور مستقیمی صادر نشد، اما با توجه به سبک معمول کرهٔ شمالی، سرنوشت وزارت بهداشت دیگر مشخص است و احتمالاً بهزودی با ادغام یا انحلال مواجه خواهد شد. این اقدام نیز نشاندهندهٔ آغاز فرآیند «کاهش چاقی» در ساختار دولتی است.
این اصلاح ظاهراً کوچک، سه پیام مهم را منتقل میکند:
اولاً، پس از هشتمین کنگرهٔ حزب کارگر کره، اثربخشی رویکرد «حاکمیت قانون» کیم جونگ-اون بهوضوح آشکار شده و اصلاحات ساختاری کرهٔ شمالی وارد «آبهای عمیق» شده است؛ بهطوری که اکنون قصد دارد به سیستم پیچیدهٔ بوروکراتهای فنی دست بزند.
ثانیاً، کرهٔ شمالی تا حدی از تجربیات دیگر کشورها — و حتی احتمالاً از الگوهای توسعهٔ کرهٔ جنوبی — درس گرفته و هم در سطح کلامی و هم در سطح عملی، بهطور کامل از سیاستهای توسعهٔ متمرکز بر پایتخت حمایت میکند. دیگر از دیدگاه استراتژیک یا ایدئولوژیک، به سیاست توزیع مساوی منابع در سطح مناطق مختلف پایبند نیست و بهاحتمال زیاد در آینده مسیری مشابه «منطقهٔ پایتختی + شهرهای صنعتی بندری» را در پیش خواهد گرفت.
ثالثاً، پس از اینکه پروژههای بزرگ زیرساختی در حوزهٔ رفاه عمومی نتایج رضایتبخشی از خود نشان دادهاند و خطمشی «پیشرفت همزمان» (اقتصاد و تسلیحات هستهای) موفقیتهای مرحلهای قابل توجهی کسب کرده، کرهٔ شمالی اکنون در سطح امنیتی پیشرفتهای چشمگیری داشته و آمادهٔ «ارتقاء نرمافزاری» است؛ یعنی اصلاح سیستمهای مدیریت داخلی که بهطور غیرمستقیم، بازگشت سریعتر به تعاملات دیپلماتیک و بینالمللی را تسهیل خواهد کرد.
انتخاب حوزهٔ بهداشت بهعنوان نقطهٔ شروع این اصلاحات نیز با ویژگیهای خاص کرهٔ شمالی ارتباط دارد. در دوران سیاست «اولویت ارتش»، سیستم بهداشت کرهٔ شمالی بیشتر جنبهٔ پشتیبانی نظامی داشت. کمبود مزمن دارو و حضور فراوان خانوادههای افسران ارشد در میان پزشکان، کیفیت این سیستم را بهشدت تحت تأثیر قرار داده بود.
در سال ۲۰۱۴، هنگامی که برای گزارشگیری به کرهٔ شمالی سفر کردم، بلافاصله پس از فرود در فرودگاه پیونگیانگ دچار التهاب گلو شدم. هیچیک از راهحلهای معمول مانند آبنباتهای دارویی یا اسپریها مؤثر نبود و مجبور شدم از آنتیبیوتیک استفاده کنم. داروی آموکسیسیلینی که همراه داشتم پس از سه روز تمام شد. چون وضعیت آنقدر وخیم شده بود که دیگر قادر به صحبت کردن نبودم و کارم مختل شده بود، همراهان کرهای من — اعضای کمیتهٔ مرکزی اتحادیهٔ جوانان کیم ایل-سونگ و کیم جونگ-ایل — بسیار نگران شدند. اما پس از تلاشهای فراوان، نتوانستند آموکسیسیلین تهیه کنند و تنها توانستند یک بستهٔ داروی اریترومایسین روسی تاریخگذشته را پیدا کنند. هیچکدام از ما روسی بلد نبودیم و تنها با کمک دستورالعملی که از اینترنت پیدا کرده بودیم، بهصورت حدسی آن را مصرف کردیم.
در همان سفر، یکی از همراهان کرهای ما در میدان اسکی ماسیریونگ دچار تصادف با کابلکش شد و پیشانیاش پاره شد. او کمتر از یک ساعت بعد از بیمارستان بازگشت و گفت که حتی اشعهٔ ایکس هم گرفته نشده و تنها باندپوشی ساده انجام شده است.
بنابراین، اصلاح وزارت بهداشت احتمالاً نشاندهندهٔ پیشرفتهایی در سیستم بیمهٔ درمانی، صنعت داروسازی و تولید تجهیزات پزشکی نیز هست. در دهمین جلسهٔ چهاردهمین دورهٔ مجلس عالی مردمی کرهٔ شمالی در ژانویهٔ ۲۰۲۴ و همچنین در سیزدهمین جلسهٔ همان دوره در سپتامبر ۲۰۲۵، کیم جونگ-اون تأکید کرده بود: «باید مدرنیزاسیون کارخانههای دارویی و تجهیزات پزشکی و همچنین ساخت کارخانهٔ مرکزی داروهای گیاهی کرهای را تسریع کرد، پایههای مادی و فنی بخش بهداشت را بهبود بخشید و از صندوق بیمهٔ درمانی که بهتدریج در سراسر کشور گسترش مییابد، بهصورت عادلانه و بدون تبعیض برای اجرای سیستم تضمین درمان استفاده کرد.»
دستیابی به چنین پیشرفتی بهدو معناست: یا کرهٔ شمالی بهتنهایی توانسته سطح صنایع شیمیایی ظریفش را ارتقا دهد، یا کشوری مانند روسیه سیستمهای یکپارچهٔ تولید دارو و تجهیزات پزشکی را در اختیار آن قرار داده است. هر دو سناریو بهوضوح نشان میدهد که تحریمهای یکجانبهٔ آمریکا علیه کرهٔ شمالی در عمل دیگر هیچ اثربخشی ندارند.
از «سه خودکفایی قدیم» به «سه خودکفایی جدید»
اگر اصلاحات داخلی «نگاهی به بخشی از تصویر» باشد، فعالیتهای دیپلماتیک پیرامون هشتادسالگی حزب کارگر کره، «کل تصویر» را نشان میدهد.
در نهم اکتبر، کیم جونگ-اون همراه با مقامات ارشد حزب، از موزهٔ تاریخ حزب دیدن کرد و سخنرانی «تاریخی»ای ایراد نمود.
در این سخنرانی که میتوان آن را «سند برنامهریزی» دانست، کیم جونگ-اون دوران کنونی کرهٔ شمالی را «دورهٔ توسعهٔ جامعی در سطح دومین تأسیس کشور» توصیف کرد. این بیان هم تأییدی بر موفقیتهای اقتصادی حاصل از سیاست «اولویت مردم» پس از هشتمین کنگرهٔ حزب است و هم بازگشتی به اصول «خودکفایی، خودمختاری و خودتصمیمگیری» که هماکنون بهعنوان محور اصلی در سیاستهای سیاسی، نظامی و دیپلماتیک کرهٔ شمالی مطرح شدهاند. این رویکرد ضمن تداوم «ایدهآل سوبجِه» (Juche)، آن را در شرایط روز بازتعریف میکند.
هستهٔ ایدئولوژی سوبجِه، «سه خودکفایی» است: «خودمختاری سیاسی، خوداتکایی اقتصادی و خوددفاعی نظامی». در سالهای سخت ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۱ که برنامههای پنجساله در بخشهای مختلف شکست خورد، کیم جونگ-اون خود این شکستها را پذیرفت و فرآیند انتقال از ایدئولوژی کیم ایل-سونگ و کیم جونگ-ایل به «ایدئولوژی کیم جونگ-اون» نیز با رکود مواجه شد.
اما پس از کنگرهٔ هشتم حزب در سال ۲۰۲۱، شرایط بهطور چشمگیری تغییر کرد. قرنطینهٔ اجباری ناشی از همهگیری کووید-۱۹ و تحولات در روابط روسیه و کرهٔ شمالی، بهجای مانع شدن، زمینهساز دستاوردهای بیسابقهای شد. بدینترتیب، «سه خودکفایی قدیم» متعلق به پدربزرگش بهراحتی به «سه خودکفایی جدید» کیم جونگ-اون تبدیل شد.
این تحول همچنین نشان میدهد که کرهٔ شمالی در آیندهٔ نزدیک احتمالاً تمایلی به گسترش بازشدن به جهان خارج یا تغییر فعالانهٔ وضعیت انزوا در سیاست خارجی خود نخواهد داشت. رویای دونالد ترامپ برای دریافت جایزهٔ صلح نوبل نیز یک حباب کمتر برای پر کردن دارد.
در هشتم اکتبر، یک روز پیش از مراسم رسمی، رئیسجمهور لائوس، تونگلون، که برای تبریکرسانی به پیونگیانگ سفر کرده بود، پس از بازدید از قصر خورشید کومسوسان (کومسوسان سانگیوندونگ) و همراهی با رئیس وزارت تبلیغات کرهٔ شمالی، جو چانگ-ایل، و معاون وزیر امور خارجه، پارک سانگ-گیل، با هواپیمای اختصاصی به لائوس بازگشت.
حضور رئیسجمهور لائوس — که از معدود رهبران خارجی بود که بهطور خاص برای تبریک به کرهٔ شمالی سفر کرده بود — اما عدم حضورش در مراسم رسمی دهم اکتبر، نشاندهندهٔ رویکردی است که میتوان آن را «حرارت کافی همراه با دوستی محدود» توصیف کرد. این رویکرد تا حد زیادی نگرش کشورهای آسهآن را منعکس میکند که از یک سو به دعوت کرهٔ شمالی پاسخ مثبت دادهاند، اما از سوی دیگر تمایلی به پیشروی در این رابطه ندارند.
در میان رهبران حاضر در مراسم جشن، نمایندگان چین، روسیه و ویتنام جایگاه ویژهای داشتند. در مذاکرات کیم جونگ-اون با دبیرکل حزب کمونیست ویتنام، سو لین، طرفین «در مورد تقویت همکاریهای دو جانبه در راستای ساختن سوسیالیسم و گسترش روابط حزبی و مردمی متناسب با نیازهای عصر، بهصورت صمیمانه و صریح نظرات خود را مبادله کردند و هر دو دبیرکل از نتایج گفتوگوها رضایت کامل ابراز داشتند.» با این حال، با توجه به اینکه تحریمهای بینالمللی علیه کرهٔ شمالی همچنان بدون کوچکترین نشانهای از کاهش باقی مانده و ویتنام نیز بهشدت به بازار آمریکا وابسته است، ارزش واقعی این «رضایت» قابل بررسی است.
سخنرانی کیم جونگ-اون در مراسم جشن نیز عمدتاً بر تاریخ حزب کارگر کره و دستاوردها و چالشهای دوران «دگرگونی ملی» و «رفاه همگانی» متمرکز بود. او دوران خود را «دورهای تاریخی پس از ورود به قرن بیستویکم» توصیف کرد که در آن، در پاسخ به «افزایش تهدیدات جنگ هستهای امپریالیسم آمریکایی»، سیاست «پیشرفت همزمان اقتصاد و نیروی هستهای»، عصری جدید از شکوفایی سوسیالیسم را رقم زده است. البته در این سخنرانی، تنها بهصورت کلی و انتزاعی به سختیهای دهههای ۸۰ و ۹۰ اشاره شد.
در مجموع، ایدئولوژی کیم جونگ-اون از مرحلهٔ «ادامهدهنده» وارد مرحلهٔ «بنیانگذار» شده است. نمایشگاه تسلیحات «توسعهٔ دفاعی ۲۰۲۵» که پیش از جشن حزب برگزار شد، نماد «دفاع نظامی خارجی» بود؛ اصلاح وزارت بهداشت نماد «حملهٔ فرهنگی داخلی»؛ و مطرحشدن «سه خودکفایی جدید» نیز جهتگیری آینده را مشخص کرده است. این سه محور — چکش، سوسمار و قلم — آیندهٔ کرهٔ شمالی را رقم میزنند و به همین دلیل، مراسم جشن و رژهٔ نظامی کمتر جایی برای شگفتی باقی گذاشتهاند.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 