ناتالیا بوردینسکا (Natalia Burdyńska) و گریگوری دانکل (Gregory Dunkel)
ترجمه مجله جنوب جهانی
هنگامی که خورشید غروب میکند، نیمی از جمعیت قارهی آفریقا —حدود ۷۰۰ میلیون نفر— مجبورند در تاریکی زندگی کنند. این افراد به برق مطمئن دسترسی ندارند و در نتیجه، دسترسی محدودی به آموزش مدرن، رشد اقتصادی یا روشهایی برای بهبود کیفیت زندگی خود دارند. از میان دهها کشور در جهان که هنوز بیش از یکسوم جمعیت آنها به برق دسترسی ندارند، تنها تعداد کمی، مانند هائیتی و پاپوآ گینهی نو، در آفریقا نیستند.
این کمبود دسترسی تا حد زیادی میراث دوران استعمار است. قدرتهای بزرگ اروپایی در اواخر قرن نوزدهم، در تلاش سیریناپذیر خود برای ثروتمند شدن از طریق تسلط بر جهان، از ساخت زیرساختهایی در مستعمرات خود که مستقیماً برای کشت محصولات نقدی (Cash Crops) و استخراج سودآور منابع ضروری نبودند، غفلت کردند.
اگرچه برخی کشورهای قاره، مانند مصر و تونس، اکنون ۱۰۰ درصد دسترسی به برق دارند، اما آنها به همراه کشورهای آفریقایی با نرخ دسترسی پایین، در حال بررسی نصب پنلهای خورشیدی ارزانقیمت چینی برای استفاده از پتانسیل عظیم آفریقا جهت بهرهگیری از خورشید و تولید برق هستند. واردات فناوری انرژیهای تجدیدپذیر از چین، که برق را از منابع ورودیِ بسیار ارزان و در دسترس تولید میکند —یعنی نور خورشید و باد— برای جهان پس از استعمار، بسیار جذابتر از واردات فناوری سوختهای فسیلی از ایالات متحده شده است.
چین: رهبر جهانی در انرژی خورشیدی
در طول سالهای ۲۰۰۰، صنعت نوپای خورشیدی چین، چه در سطح جهانی و چه در سطح داخلی، بازیگر کوچکی به شمار میرفت. پنلهای خورشیدی برای بازار چین بسیار گران بودند و بنابراین، تنها بهعنوان یک کالای صادراتی، امکانپذیر بودند. این وضعیت در سال ۲۰۱۲، زمانی که چین دسترسی خود به بازار انرژی خورشیدی اروپا را پس از رکود بزرگ و بحران بدهی متعاقب آن در منطقهی یورو از دست داد، به فاجعه انجامید.
شرکتهای سانتک (SunTech) و الدیکی سولار (LDK Solar)، دو مورد از بزرگترین شرکتهای انرژی خورشیدی چین در آن زمان، ورشکست شدند. تلاشهای دولت برای توسعهی فناوری خورشیدی بهطور گستردهای یک اتلاف منابع تلقی میشد؛ به گفتهی دکتر لان شیائوهوان (Lan Xiaohuan)، اقتصاددان چینی، صنعت خورشیدی در اوایل دههی ۲۰۱۰ در رسانهها بهشدت مورد انتقاد قرار گرفت و «مترادف شکست سیاستهای صنعتی دولتی و یارانههای حکومتی» قلمداد شد. (Xiaohuan Lan, «How China Works: An Introduction to China’s State-Led Economic Development»)
بااینحال، به گفتهی لان، یارانهها و سیاست صنعتی برای گسترش بعدی صنعت خورشیدی چین و ارتقای این کشور به مقام رهبر جهانی بلامنازع در انرژی خورشیدی یک دهه بعد، ضروری بودند. یارانهها، در صورت استفادهی صحیح، به بازیگران رقیب در صنعت این آزادی را میدهند تا یکدیگر را به چالش بکشند و بهطور مؤثری قیمت محصولات خود را کاهش دهند.
از سال ۲۰۱۲، قیمت انرژی خورشیدی بهسرعت کاهش یافته است، درحالیکه گسترش ظرفیت خورشیدی در چین با سرعتی بیسابقه افزایش یافته است. در ماه مه ۲۰۲۵، شرکتهای خورشیدی چینی، در عجله برای استفاده از یارانههای دولتی پرسود، تقریباً صد گیگاوات ظرفیت خورشیدی جدید در این کشور نصب کردند —بیشتر از کل میزان نصبشده توسط هر کشور دیگری در کل سال ۲۰۲۴— و رکورد جهانی بیشترین تأسیسات خورشیدی در یک ماه را به ثبت رساندند. (Bloomberg.com, 23 ژوئن)
امروز، چین در مسیری قرار دارد که تا پایان این دهه، بیش از نیمی از کل ظرفیت انرژی تجدیدپذیر جهان را به خود اختصاص دهد. همچنین، به گفتهی چن وِی (Chen Wei)، معاون اجرایی مرکز عملیات مالکیت صنعتی صنعت فتوولتائیک (Photovoltaic) چین، این کشور «بیش از ۸۰ درصد از ظرفیت و تولید در تمامی مراحل زنجیرهی تأمین خورشیدی [فتوولتائیک]، شامل پلیسیلیکون (Polysilicon)، ویفرها (Wafers)، سلولها (Cells) و ماژولها (Modules)» را تولید میکند. (xhby.net, 21 سپتامبر ۲۰۲۴)
به عبارت دیگر، چین نهتنها پنلهای خورشیدی، بلکه قطعات آنها را نیز برای مونتاژ توسط سایر کشورها تولید میکند.
انرژی خورشیدی در آفریقا
ازآنجاکه بازار داخلی چین اشباع شده و بازار ایالات متحده نیز بهوسیلهی تعرفههای سنگین مسدود شده است، شرکتهای خورشیدی چینی یک کارزار بزرگ را برای فروش محصولات خود به کشورهای آفریقایی که نیاز به گسترش تولید برق خود دارند، آغاز کردهاند.
گزارش اخیر Ember، یک اتاق فکر جهانی در حوزهی انرژی، توضیح میدهد که چگونه واردات پنلهای خورشیدی از چین به قارهی آفریقا در ۱۲ ماه منتهی به ژوئن ۲۰۲۵، به میزان ۶۰ درصد افزایش یافته است و رکوردی را به ثبت رسانده که میتواند بسیاری از کشورهای درگیر را دگرگون سازد. هم کشورهای کوچک و فقیر، مانند مالی و مالاوی، و هم کشورهای بزرگ با درآمد متوسط نظیر الجزایر، نیجریه و آفریقای جنوبی، در حال واردات پنلهای خورشیدی چینی هستند.
به گفتهی Ember، تأثیر نصب این پنلها قابل توجه خواهد بود: «اگر تمام پنلهای خورشیدی واردشده به سیرالئون تنها در ۱۲ ماه گذشته نصب شوند، میتوانند برق معادل ۶۱ درصد از تولید برق گزارششده در سال ۲۰۲۳ را، بر اساس جدیدترین دادههای موجود، تولید کنند.
این میزان برای چاد، ۴۹ درصد خواهد بود. در پنج کشور دیگر، مجموع واردات میتواند برق معادل بیش از ۱۰ درصد از تولید گزارششده در سال ۲۰۲۳ را اضافه کند – لیبریا (۲۵٪)، سومالی (۱۵٪)، اریتره (۱۵٪)، توگو (۱۱٪)، بنین (۱۰٪). در مجموع، ۱۶ کشور شاهد افزایش حداقل ۵ درصدی خواهند بود.» (ember-energy.org از ۲۰۲۵)
چاد، کشوری که در این گزارش بهعنوان کشوری با پتانسیل داشتن چشمگیرترین اثرات ناشی از واردات انرژی خورشیدی معرفی شده است، یک کشور محصور در خشکی در منطقهی پرتلاطم ساحل (Sahel) است که در چهارراه شمال و مرکز آفریقا قرار دارد. این کشور جمعیتی در حدود ۲۰ میلیون نفر دارد که به گفتهی کمیتهی بینالمللی نجات (International Rescue Committee)، شامل ۱.۵ میلیون پناهنده است که اکثریت آنها از درگیری داخلی در کشور همسایهی شرقی چاد، یعنی سودان، گریختهاند.
در حال حاضر، تنها ۶.۴ درصد از جمعیت چاد به برق دسترسی دارند. دولت چاد قصد دارد با استفاده از پنلهای خورشیدی ارزانقیمت چینی، نرخ برقرسانی خود را تا سال ۲۰۲۷ به ۳۰ درصد و تا سال ۲۰۳۰ به ۵۳ درصد برساند. این دولت قصد دارد در انجامنا (N’Djamena)، پایتخت خود، یک پارک خورشیدی همراه با باتری برای ذخیرهی انرژی و امکان دسترسی شبانه احداث کند. (econmatin.net, 12 دسامبر ۲۰۲۴)
پس از انجام این کار، قصد دارد آموختههای خود در انجامنا را به سایر نقاط کشور ببرد و در آنجا سه نیروگاه هیبریدی (تأسیساتی که انرژی خورشیدی، بادی، آبی و سوخت فسیلی را با ذخیرهسازی باتری ترکیب میکنند) در شهرهای دیگر خواهد ساخت.
انناندا کیزیتو سِروواگی (Nnanda Kizito Sseruwagi)، محقق ارشد در مؤسسهی سینوسی-اوگاندایی در کامپالا (Kampala)، تأثیر صادرات فناوری انرژیهای تجدیدپذیر چین را اینگونه خلاصه کرد: «چین بهعنوان یک بازیگر کلیدی جهانی در زمینهی انرژی سبز/پاک، از طریق سرمایهگذاریهای خود در اکتشاف انرژی خورشیدی، بادی و آبی، پروژههای انرژی زمینگرمایی و هستهای در مراحل اولیهی خود در این قاره، نقشی حیاتی در انتقال انرژی سبز آفریقا ایفا کرده است.»
«از طریق فوروم همکاری چین و آفریقا (FOCAC)، چین به نیاز مبرم آفریقا به انرژی پایدار، قابل دسترس و مطمئن رسیدگی کرده، و همزمان خود را با اهداف اقلیمی جهانی و همچنین تغییر استراتژیک خودش به سمت توسعهی انرژیهای سبز هماهنگ کرده است. در سراسر جنوب صحرای آفریقا، چین زیرساختهای انرژی را بازسازی کرده و بیش از ۲۳ گیگاوات ظرفیت برق در ۲۷ کشور نصب کرده است.» (dwcug.org, 3 اوت)
صنعت خورشیدی چین بینالمللی میشود
آفریقا تنها دریافتکنندهی صادرات انرژی تجدیدپذیر چین نیست. در سراسر کشورهای جنوب جهانی (Global South) – آفریقا، آمریکای لاتین و کارائیب و بخشهای بزرگی از آسیا – کشورهای در حال توسعه با ورود انبوه پنلهای خورشیدی و قطعات فتوولتائیک شگفتآور ارزانقیمت چین، در حال تجربهی انقلابهای خورشیدی هستند.
اخیراً، کوبا شاهد شکست کامل شبکهی برق خود در چندین نوبت بوده است؛ زیرا این کشور در تلاش بوده تا زیرساختهای فرسودهی خود را تحت تحریم تجاری بیرحمانهی ایالات متحده، که این جزیره را برای نسلها منزوی کرده و از سوخت و قطعات سیستم محروم ساخته، حفظ کند.
اما اکنون، همانطور که رویترز در ژوئن ۲۰۲۵ گزارش داد، چین در حال تأمین مالی دهها پروژهی جدید برق خورشیدی در سراسر این جزیره است که نُه مورد از آنها تاکنون تکمیل شده و ۴۰۰ مگاوات انرژی تولید میکنند، و تقریباً دو برابر این ظرفیت جدید نیز برای پایان سال برنامهریزی شده است. این تأسیسات بهمنزلهی یک شریان حیاتی برای سیستم برق کوبا هستند: پیشبینی میشود که تا سال ۲۰۲۸، تقریباً دوسوم تقاضای فعلی برق داخلی را پوشش دهند، که میتواند در نهایت قطعی برق را به گذشته تبدیل کند.
ازآنجاکه تابستانها در پاکستان بهطور فزایندهای گرمتر میشوند، تقاضا برای برق افزایش یافته که فشار زیادی بر زیرساختهای بههماناندازه قدیمی آن وارد میکند. صندوق بینالمللی پول اخیراً این کشور را مجبور کرد تا یارانههای انرژی خود را که برق را برای مردم مقرونبهصرفه کرده بود، حذف کند، و در نتیجهی این اقدام، قیمت برق از سال ۲۰۲۲ دو برابر شده است.
مردم پاکستان تا حد زیادی با خرید پنلهای خورشیدی چینی به این بحران پاسخ دادهاند. در حال حاضر، پنلهای خورشیدی در سراسر این کشور بر پشتبام خانهها، کسبوکارهای کوچک و حتی مساجد محلی دیده میشوند. یک متخصص از مؤسسهی تغییرات محیط زیست دانشگاه آکسفورد، نرخ پذیرش انرژی خورشیدی در پاکستان را بیهمتا در هیچ جای دیگر دنیا توصیف کرد. (Betsy Joles, «Pakistan is harnessing solar power at an ‘unprecedented’ rate. Here’s why.»)
در ژوئن ۲۰۲۵، رویترز گزارش داد که پاکستان ظرفیت انرژی خورشیدی خود را بیش از سه برابر میانگین جهانی تا آن سال افزایش داده و اکنون یکی از کمتر از ۲۰ کشور در جهان است که بیش از یکچهارم برق خود را از انرژی خورشیدی تأمین میکند. (reuters.com, 17 ژوئن)
کارشناسان Ember، در بررسی سال ۲۰۲۵ خود در مورد گذار انرژی چین، مدل توسعهی انرژی پاک چین را یک «موتور کلیدی پیشرفت اقتصادی» دانستند که علاوه بر دور کردن سایر کشورها از سوختهای فسیلی، در حال توسعهی فناوری جدید، ایجاد شغل و تولید رشد اقتصادی است.
در سال ۲۰۲۲، سهم چین در درخواستهای ثبت اختراع (پتنت) مرتبط با فناوری انرژی پاک، بیش از سه برابر مجموع سهم بقیهی جهان بود. کل ظرفیت ساخت پنل خورشیدی مورد نیاز در سطح جهان تا سال ۲۰۳۰ برای تحقق نقشهی راه آژانس بینالمللی انرژی (IEA) به سمت انتشار خالص صفر تا سال ۲۰۵۰، اکنون تنها توسط چین محقق شده است، و پیشبینی میشود که تا سال ۲۰۳۰، ظرفیت تولید خورشیدی چین ۶۵ درصد از هدف IEA فراتر رود.
شکی نیست که جمهوری خلق چین برای هرگونه راهحل برای تغییرات اقلیمی جهانی، و همچنین بهترین و سریعترین مسیر جهان برای خروج از توسعهنیافتگی استعماری که بخش بزرگی از آن را برای سالیان دراز در تاریکی نگه داشته است، عنصری ضروری است.
گریگوری دانکل (Gregory Dunkel) پس از کسب مدرک در رشتهی ریاضیات کاربردی، تا زمان بازنشستگی در حوزهی پردازش دادهها کار کرد. او ویراستار همکار در «Workers World» است و گهگاه برای «Haïti-Liberté» مینویسد. او یکی از نویسندگان کتاب «هائیتی: یک انقلاب بردگان (Haiti: Una revolución esclavista)» است.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 