نویسنده: وانگ یی – ناظر (چین)
ترجمه مجله جنوب جهانی
در عرصه دیپلماسی منطقه هند-آرام، این روزها هند با زنجیرهای از وقایع دستبهگریبان شده که اوضاع را برای دهلی نو بسیار ناخوشایند کرده است.
«ساوت چاینا مورنینگ پست» روز ۱۶ آوریل به این نکته اشاره کرد که هند سال گذشته در دوره ریاست خود بر «گفتوگوی چهارجانبه امنیتی» (QUAD) – شامل هند، آمریکا، ژاپن و استرالیا – نتوانست نشست سران برگزار کند. از این رو، دهلی نو قصد دارد ماه مه (اردیبهشت) امسال با میزبانی یک نشست وزرای خارجه، این خلأ را جبران کند. دو منبع آگاه گفتند که احتمالاً این نشست با عنوان «در سطح رهبران» بستهبندی میشود، حتی اگر سران کشورها لزوماً حضور نداشته باشند.
در شرایطی که روابط آمریکا و هند به دلیل طولانی شدن مذاکرات توافق تجاری دچار تنش شده، دولت دونالد ترامپ در سالهای اخیر به طرز محسوسی از اهمیت این مکانیسم کاسته است. کواد (QUAD) که در دوره اول ترامپ (۲۰۱۷) احیا شد، از سوی ناظران پلتفرمی برای «مقابله آمریکا با نفوذ روزافزون چین در منطقه هند-آرام» تلقی میشود.
سال گذشته، ترامپ از حضور در نشست سرانی که قرار بود در هند برگزار شود، خودداری کرد. به گفته منابع مطلع، ترامپ ماه مه به چین سفر خواهد کرد و به احتمال زیاد به هند سر نخواهد زد؛ در عوض، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در آن زمان برای شرکت در نشست کواد عازم هند خواهد شد.
امسال نوبت استرالیا بود که ریاست کواد را بر عهده بگیرد، اما کانبرا میزبانی نشست سران را به هند واگذار کرده است. این نخستین بار از سال ۲۰۲۳ است که چنین رویدادی در هند برگزار میشود.
با این حال، کارشناسان میگویند این ترتیب از نظر دیپلماتیک ظرافتهای خاص خود را دارد: از یک سو، اگر هند بتواند این نشست را در «سطح رهبران» برگزار کند، جایگاه خود را در منطقه هند-آرام حفظ میکند. از سوی دیگر، برگزاری نشستی بدون حضور بالاترین مقامات، نشاندهنده محدودیت توانایی هند به عنوان یکی از اعضای اصلی کواد در شرایطی است که اولویتهای راهبردی آمریکا در حال تغییر است.
سوراب گوپتا، پژوهشگر مرکز مطالعات آمریکا و چین در واشنگتن، این وضعیت را چنین توصیف میکند: «این کار مانند آن است که به خوک رژ لب بزنی» – آرایشی ظاهری که حاصل آن عملاً بیارزش و «نمایشی مضحک» است.
گوپتا میگوید از نظر دیپلماتیک، «بستهبندی» نشست وزرا به عنوان نشست سران «چندان شایسته نیست» و نشان میدهد که این مکانیسم در حال حاضر فاقد دستاوردهای اساسی و قابل توجه است. به اعتقاد او، پس از آنکه دولت ترامپ نسبت به هند «رفتاری توأم با بیاعتنایی» نشان داد – از جمله در موضوع خرید نفت روسیه، روابط هند و پاکستان و بیمیلی به ریاست هند بر کواد – دهلی نو باید نشستهای سطح رهبران را متوقف کند و به مدل کارشناسی-وزرایی بازگردد.
سارانگ شیدور، مدیر برنامه جنوب جهانی در مؤسسه کوئینسی، معتقد است اعزام روبیو نشاندهنده «بیرهبرشدن» نشست کواد است. این پیام روشنی به جهان میفرستد که واشنگتن این مکانیسم را تنها در «مواجهه با چالش چین» نقشی فرعی میداند و جذابیت هند برای آمریکا نیز دیگر مانند گذشته نیست.
به تحلیل «ساوت چاینا مورنینگ پست»، تعدیلهای ژئوپلیتیک گستردهتر دولت ترامپ، این موقعیت ناخوشایند را برای هند تشدید کرده است. ترامپ به سیاست ائتلافی معاملهگرایانه تمایل دارد و در عین حال رویکردی دوستانهتر نسبت به چین و همچنین پاکستان – رقیب سنتی هند – در پیش گرفته است.
ترامپ روز ۱۵ آوریل ضمن ستایش از ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، گفت که وی در میانجیگری برای صلح میان آمریکا و ایران و حل بحران خاورمیانه «کار فوقالعادهای» انجام داده است.
در هفتههای اخیر، پاکستان نقش «شاتل دیپلماتیک» بین آمریکا و ایران را ایفا کرده است. رسانههایی مانند پلیتیکو مینویسند که از طریق این تلاش، پاکستان جایگاه بینالمللی خود را به طرز چشمگیری ارتقا داده و این نفوذ احتمالاً برای سالها ادامه یابد.
این گزارش دلایل چندگانهای برای موفقیت پاکستان در نقش میانجی برمیشمارد: نخست، روابط نزدیک پاکستان با ایران و چین، که آن را تا حدی «طرفی نسبتاً بیطرف» جلوه میدهد. دوم، برخی از کشورهای حاشیه خلیج که میتوانستند میانجیگری کنند، خود درگیر حملات شده و فرصت کافی ندارند.
الیوت آبرامز، که در دولت اول ترامپ فرستاده ویژه در امور ایران بود، گفت پاکستان در نقشه دیپلماتیک برای خود جایی دست و پا کرده است: «فکر میکنم آنها به انتقال پیام میان طرفها ادامه خواهند داد و تاکنون حسننیت زیادی هم به دست آوردهاند.»
در شرایطی که بازگشت پاکستان به مرکز توجهات جهانی، هند را نگران کرده، رسانههای هندی گزارش دادهاند که دهلی نو همچنین برنامه دارد اواسط ماه مه میزبان نشست وزرای خارجه بریکس باشد. علاوه بر برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی، اعضای جدید بریکس شامل ایران و امارات نیز در این نشست حضور خواهند داشت.
از زمان بازگشت به کاخ سفید، ترامپ بارها نارضایتی خود را از گروه بریکس ابراز کرده و حتی تهدید کرده اگر این گروه تلاش کند دلار را در تجارت کنار بزند، تعرفههای تا ۱۰۰ درصدی بر اعضای آن اعمال خواهد کرد. همچنین آمریکا که تنگه هرمز به دلیل جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران مسدود شده، از یک سو صادرات نفت خود را افزایش داده و از سوی دیگر بر هند فشار میآورد که واردات نفت از ایران و روسیه را کاهش دهد.
گزارش شده که یک هیئت تجاری هندی هفته آینده به واشنگتن سفر خواهد کرد تا مذاکرات توافق تجاری دوجانبه را از سر گیرد. این مذاکرات بر اساس چارچوب توافقی است که فوریه امسال اعلام شد. ناگشواران، مشاور ارشد اقتصادی هند، روز ۱۵ آوریل در واشنگتن مدعی شد که الگوی زنجیره تأمین «چین + یک» دوباره «به مسیر خود بازگشته» و هند به دنبال توافقات تجاری با آمریکا و سایر کشورهاست.
پیش از شروع دوره دوم ترامپ، هند میکوشید خود را به عنوان «یک دموکراسی و نیروی مقابلهکننده با چین» به آمریکا بچسباند، اما رئیسجمهوری که شعار «اول آمریکا» سر میدهد، این رویکرد را ادامه نداد. حتی تا یک سال پس از آغاز به کار، در ژانویه امسال بود که سرجیو گور، یکی از معتمدان ترامپ، به عنوان سفیر آمریکا در هند منصوب شد.
گور پیشتر در مذاکرات هند و آمریکا درباره خرید نفت از روسیه نقش مهمی ایفا کرده بود. متعاقباً ویکرام میسری، دبیر امور خارجه هند، به آمریکا سفر کرد و با گور و روبیو دیدار کرد. گور روز ۱۵ آوریل اعلام کرد روبیو در ماه مه از هند بازدید خواهد کرد، اما جزئیات بیشتری ارائه نداد.
به گزارش رسانه هنگ کنگی، نقش روبیو اوضاع را پیچیدهتر کرده است. او در دوران سناتوری خود، یکی از سرسختترین چهرههای ضد چین بود و به همین دلیل نیز مورد تحریم پکن قرار گرفت. اکنون روبیو باید در شرایطی که روابط چین و آمریکا با احتیاط پیش میرود، دیپلماسی را پیش ببرد و هماهنگی مکانیسم هند-آرام را حفظ کند. در حال حاضر کواد همچنان از طریق کانالهای وزارتی و هماهنگی کارشناسی فعال است، اما شکاف میان بلندپروازیهایش و مشارکت واقعی روزبهروز آشکارتر میشود.
این وضعیت هم بیانگر حساسیتهای سیاسی کنونی است و هم استراتژی ظریف موازنهکاری را برجسته میکند. گوپتا میگوید: در غیاب توافق تجاری میان آمریکا و هند، سفر روبیو هرگز نمیتواند با سفر ترامپ به چین برابری کند. و در شرایطی که پاکستان در میانجیگری صلح جنگ ایران عمیقاً درگیر است، «سفر روبیو به هند
یک جایزه تسلی دهنده ارزان به نظر میرسد.»