ترجمه مجله جنوب جهانی
آشفتگی بی‌انجام خاورمیانه، اکنون به یکی از عمیق‌ترین عوامل تأثیرگذار بر معادلات بین‌المللی و ساختار انرژی جهانی بدل شده است. «نیویورک تایمز» هفتم مه، در گزارشی به قلم «شیونگ چائوران» (Xiong Chaoran) برای «ناظر» (گوانچا چین)، آورده که درست زمانی که آمریکا و اسرائیل «جعبه پاندورا» را گشودند، جنگ و بحران نفتی، پکن را در مسیر افزایش نفوذ در آسیا -به‌ویژه در میان همسایگانی که با کمبود سوخت دست‌به‌گریبانند- یاری رسانده است. چین در عین حال که وعده کاهش فشار ناشی از کمبودها را می‌دهد، فناوری‌های تجدیدپذیر خود را نیز به‌طور فعالانه‌ای به دیگر کشورها عرضه می‌کند.
ویتنام درخصوص مشکل قریب‌الوقوع کمبود سوخت هواپیما، از چین درخواست کمک کرده؛ فیلیپین نیز خواستار آن شده که پکن صادرات کود شیمیایی را محدود نکند؛ «پنی وانگ» (Penny Wong)، وزیر خارجه استرالیا، ماه گذشته سفری اختصاصی به چین داشت و پس از آن اعلام کرد که پکن با شرکت‌های استرالیایی برای ترتیبات حمل سوخت هوایی همکاری خواهد کرد.
«نیویورک تایمز» به نقل از صورتجلسات رسمی منتشرشده از این دیدارها می‌نویسد که چین از رهگذر این تعاملات دیپلماتیک، نه‌تنها تضمین‌هایی برای حل بحران امنیت انرژی منطقه ارائه کرده، بلکه دیگر کشورها را نیز به تعمیق گفت‌وگوهای دیپلماتیک با خود متعهد ساخته است. در برخی موارد، این کشورها حتی برای مشارکت در پروژه‌های آینده انرژی تجدیدپذیر نیز اعلام آمادگی کرده‌اند. همین تلاش‌های دیپلماتیک موجب شده تا جریان تداوم‌بخشی از سوخت چین به منطقه جاری شود و آسیا از آنچه کارشناسان در ابتدای جنگ از آن با عنوان «بدترین سناریوها» یاد می‌کردند، دور بماند.
از زمان آغاز جنگ ایران، چین با مقامات ارشد فیلیپین، استرالیا، ویتنام، کامبوج، لائوس، تایلند، میانمار و بنگلادش یک رشته گفت‌وگوهای سطح‌بالا ترتیب داده است.
در گزارش «نیویورک تایمز» آمده: «پیام چین همواره یکی بوده است: این جنگ را چین آغاز نکرده، چین خواهان بسته شدن تنگه هرمز نیست، اما در عین حال می‌تواند جایگزینی برای سوخت‌های فسیلی ارائه دهد.»
در بحران کنونی، سراسر آسیا برای کاهش ضربات جنگ، دست نیاز به سوی پکن دراز کرده است. به گفتۀ این روزنامه، چین برخلاف دیگر کشورهای منطقه، در موقعیتی نسبتاً قدرتمند قرار دارد.
چین هرچند بزرگترین واردکننده نفت خام جهان است، اما ذخایر عظیمی از نفت نیز انباشته کرده، دهه‌ها است که برای کاهش وابستگی به نفت خارجی تلاش می‌کند و همزمان هزاران میلیارد دلار نیز در فناوری‌های انرژی پاک سرمایه‌گذاری کرده است.
چین خود را به عنوان رهبر آیندۀ انرژی تجدیدپذیر و سیستم‌های انرژی بومی معرفی می‌کند؛ رویکردی که در تضاد آشکار با سیاست «دونالد ترامپ» (Donald Trump)، رئیس‌جمهور آمریکا، قرار دارد که بر توسعۀ نفت و گاز طبیعی تأکید دارد و بسیاری از نقاط جهان را همچنان در معرض نوسانات خاورمیانه و دیگر مناطق آسیب‌پذیر رها کرده است.
«میشال میدان» (Michal Meidan)، مدیر بخش تحقیقات انرژی چین در «انستیتو مطالعات انرژی آکسفورد» (Oxford Institute for Energy Studies) که یک مؤسسۀ تحقیقاتی مستقل است، اظهار داشت: «چین با احتیاط وارد میدان شده و به همسایگان خود یاری می‌رساند. آنها از این رویکرد به عنوان ابزاری برای “قدرت نرم” استفاده می‌کنند و این پیام را می‌دهند که “ما از امنیت انرژی شما حمایت خواهیم کرد، اما به شرطی که منافع چین در اولویت باشد.” این در واقع زمینۀ فروش فناوری‌های سبز در آینده و تأمین امنیت از این رهگذر را فراهم می‌کند.»
در ماه نخست جنگ خاورمیانه، جریان نفت چین همچنان بی‌وقفه برقرار بود. در واقع چین نه‌تنها بزرگترین پالایشگاه آسیا، بلکه بزرگترین پالایشگاه جهان است و از همین رو بسیاری از کشورها وابستگی عمیقی به آن دارند.
با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که نباید داده‌های صادراتی را بیش از حد تفسیر کرد، زیرا این ارقام نوسانات شدید ماهانه نشان می‌دهند.
برپایۀ آمار، صادرات سوخت هواپیمای چین به ویتنام در مارس نسبت به ماه پیش از آن ۳۴ درصد، صادرات کود شیمیایی به فیلیپین ۳۳ درصد، و صادرات گازوئیل به فیلیپین ۱۸۷ درصد افزایش یافته است.
براساس آمار ادارۀ کل گمرک چین، واردات نفت خام این کشور در مارس ۴۹/۹۸ میلیون تن و در فوریه ۴۸/۰۴ میلیون تن بوده است. واردات نفت خام چین در مارس نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲/۸ درصد کاهش داشته (در مارس ۲۰۲۵ این رقم ۵۱/۴۱ میلیون تن بود).
اقتصاد کشورهای آسیایی هنوز از بهای سنگین این جنگ جان به‌در نبرده است؛ هزینه‌ای که به گفتۀ اقتصاددانان از نظر وسعت با دوران تعطیلی گستردۀ تجارت جهانی در دوران همه‌گیری کووید قابل قیاس است. اقتصاددانان هشدار می‌دهند هرچه طولانی‌تر بودن بسته بودن تنگه هرمز، آسیب درازمدت برای آسیا -که هنوز به شدت به نفت خاورمیانه وابسته است- ویرانگرتر خواهد بود.
تحلیلگران و کارشناسان انرژی می‌گویند جریان مستمر فرآورده‌های نفتی چین به برخی کشورها، نه‌تنها وضعیت آنها را بهبود بخشیده، بلکه نشان می‌دهد چین چگونه در بحران‌ها برای خود حسن‌نیت ذخیره می‌کند.
به گفتۀ برخی کارشناسان، برخی ممنوعیت‌های صادراتی چین، کلی و همگانی نیست، بلکه انتخابی عمل می‌شود و به نظر می‌رسد روابط دیپلماتیک خوب نقش مهمی در این انتخاب داشته است.
برای نمونه، ویتنام و استرالیا از این سیاست بهره‌مند شده‌اند، زیرا روابط این دو کشور با چین در مسیر بهبود مستمر قرار دارد. به گفتۀ کارشناسان: «بنابراین، اگرچه این کشورها نتوانسته‌اند همۀ سوخت مورد نیاز خود را به دست آورند، اما مقدار قابل توجهی از آن را دریافت کرده‌اند.»
«نیویورک تایمز» خاطرنشان می‌کند که جنگ ایران، نقاط ضعف متعدد آسیا را برملا کرده، اما چین تنها کشوری نیست که با منابع خود به کمک منطقه شتافته است. ژاپن نیز متعهد شده ۱۰ میلیارد دلار به کشورهای جنوب شرق آسیا برای مقابله با افزایش سرسام‌آور قیمت نفت کمک کند و از کارخانه‌هایی که تجهیزات حیاتی برای صنایع ژاپن تأمین می‌کنند، حمایت نماید.
با این حال، برای چین،گسترش جنگ به‌طور ناخواسته فرصتی ایجاد کرده تا فناوری‌های انرژی تجدیدپذیر خود را به سراسر منطقه عرضه کند. چین در زمینۀ ساخت نیروگاه‌های خورشیدی، مزارع بادی، تجهیزات شبکه‌های هوشمند برق و تولید خودروهای برقی، سلطان بی‌رقابت جهان است. صادرات این محصولات به خارج از کشور، به رشد صادرات چین -که موتور مهم اقتصاد این کشور است- یاری می‌رساند.
«اریکا داونز» (Erica Downs)، پژوهشگر ارشد «مرکز سیاست‌گذاری انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا» (Center on Global Energy Policy at Columbia University)، اظهار داشت: «این مناقشه، سکوی پرشی برای آنها فراهم کرده تا به هدف بلندپروازانه خود یعنی تبدیل شدن به “قدرت انرژی” دست یابند.» او افزود: «اگر این فناوری‌های انرژی را مانند “سیاست هوشمندانه هویج و چماق” به کار گیرند، بسیار مؤثر خواهد بود.»
پیشتر غرب مدام از «مازاد ظرفیت» تولید چین سخن می‌گفت، اما پس از outbreak جنگ خاورمیانه، صادرات پنل‌های خورشیدی چین در مارس نسبت به ماه قبل بیش از دو برابر شد. همزمان، صادرات خودروهای برقی چین نیز -علیرغم تعرفه‌های گمرکی- افزایش یافت.
با تشدید بحران انرژی، صدای شکایت‌ها علیه تولیدکنندگان چینی آرام‌تر شده است. داونز گفت: «بسیاری از کشورها پیشتر نسبت به چین منتقد و ناراضی بودند، اما وقتی در میانۀ بحران قرار می‌گیری، اوضاع دیگر آنقدرها هم بد به نظر نمی‌رسد.»
به طور مشابه، «وال‌استریت ژورنال» نیز ۱۲ آوریل در گزارشی نوشت که بسته شدن تنگه هرمز، به گفتۀ «آژانس بین‌المللی انرژی» (IEA)، «بزرگترین اختلال عرضه انرژی در تاریخ» را رقم زده است. چهار سال پس از outbreak جنگ روسیه و اوکراین، مناقشه خاورمیانه بار دیگر زنگ هشدار را به صدا درآورده است: برای کشورهای وابسته به واردات، اتکا به نفت و گاز، آنها را در برابر جنگ و تحولات گذرگاه‌های راهبردی آسیب‌پذیر می‌کند.
«یوان گراهام» (Euan Graham)، تحلیلگر «امبر» (Ember) (اندیشکده مشهور انرژی جهانی)، ضمن اشاره به برتری موضعی چین در عرصۀ فناوری‌های نوین انرژی گفت: «چین از مدتها پیش سلطه مطلق خود را تثبیت کرده است. پس از بحران، چین احتمالاً آشکارترین برنده خواهد بود – ما دلایل فراوانی داریم که انتظار داشته باشیم صادرات چین در زمینۀ فناوری‌های پاک، رشد انفجاری پیدا کند.»