«بهشدت محافظتشده»: سازمان منع سلاحهای شیمیایی تأیید کرد که شواهد حیاتی را در تحقیقات سلاحهای شیمیایی سوریه پنهان کرده است – گریزون
آرون متی
گری زون
ترجمه مجله جنوب جهانی
سازمان منع سلاحهای شیمیایی (OPCW) سرانجام پذیرفته است که ارزیابیِ سمیشناسان نظامی آلمان را — که گاز کلر را عامل مرگ دهها نفر در حملهٔ شیمیایی ادعایی دوما در آوریل ۲۰۱۸ رد کرده بودند — پنهان کرده است.
در نخستین اعترافِ جنجال رسواییبارِ پنهانکاریِ طولانی، این ناظر ارشد جهانیِ سلاحهای شیمیایی اقرار کرده که یافتهای را سانسور کرده است که به اتهامزنی علیه دولت پیشین سوریه در استفاده از حملهٔ گاز سمی ضربه میزد.
بر اساس اسنادِ پیشتر افشاشده، کارشناسان سمیشناسِ نظامیِ آلمانی که سازمان منع سلاحهای شیمیایی با آنها مشورت کرده بود، در آوریل ۲۰۱۸ در شهر دوما سوریه، گاز کلر را عامل مرگ دهها قربانیِ یک حملهٔ شیمیایی ادعایی رد کردند. این کارشناسان حتی احتمالِ پرچم دروغین (false flag) بودنِ حادثه را مطرح ساختند. اما سازمان منع سلاحهای شیمیایی این یافته را سرکوب کرد و گزارش نهاییای منتشر نمود که مدعی بود به احتمال زیاد از گاز کلر استفاده شده است. این نتیجهگیریِ OPCW همسو با ادعای آمریکا، بریتانیا و فرانسه بود — کشورهایی که در آوریل ۲۰۱۸ به بهانهٔ حملهٔ شیمیاییِ دولت سوریه در دوما، آن کشور را بمباران کردند.
پس از سالها سنگاندازی، OPCW پذیرفته است که نه تنها خودِ گزارش آلمانیها، بلکه حتی اصلِ مشورت با آنها را پنهان کرده بوده است.
این عقبنشینی در جریان نبردی حقوقی با دکتر «برندن ویلن» (Brendan Whelan)، بازرس باسابقهٔ OPCW و عضو ارشد تیمی که برای مأموریت دوما به سوریه اعزام شده بود، روی داد. ویلن و یکی دیگر از اعضای تیم دوما، «یان هندرسن» (Ian Henderson)، نگرانیهایی را دربارهٔ دستکاریِ یافتههای تحقیقاتی مطرح کرده بودند.
پس از آنکه شکایتهای این دو علنی شد، رهبری سازمان (OPCW) علناً این دو بازرسیِ معترض را تخریب کرد و آنها را به اتهام نقض محرمانگی، تنبیه نمود. ویلن توانست در دادگاهِ دیوان بینالمللی کار (ILOAT) مستقر در ژنو، رأی به برائت بگیرد؛ این دادگاه اخیراً به نفع او حکم به جبران خسارت داد و به OPCW دستور داد که تصمیمِ مورد اعتراض را لغو کند.
یکی از اتهامات علیه ویلن این بود که او در ماههای مارس و آوریل ۲۰۱۹ دو نامه به «فرناندو آریاس» (Fernando Arias) مدیرکل OPCW ارسال کرده و در آنها نگرانی خود را از رفتار غیراخلاقی در تحقیقات دوما مطرح ساخته است. جالب آنکه خودِ سازمان در تلاش برای اثبات اتهام علیه ویلن، ناخواسته به سانسوری که ویلن افشا کرده بود، اعتراف کرد. در این نامهها، چنانکه OPCW معترض بوده است، ویلن «اطلاعات خاص و مفصلی را که بازرسان تیم حقیقتیاب (FFM) از کارشناسان سمیشناسی گردآوری کرده بودند، گنجانده بود. این اطلاعات که در طبقهبندی «بسیار محافظتشده» (Highly Protected) OPCW قرار داشت، در گزارش نهایی منتشرشده برای عموم نیامده بود.»
اکنون OPCW تأیید کرده که ارزیابیِ سمیشناسانهٔ «بسیار محافظتشده» — که گاز کلر را در دوما رد میکرد — «در گزارش نهایی» مارس ۲۰۱۹ درج نشده بود. این تأیید، یکی از مهمترین شکایات ویلن را ثابت میکند.
ویلن در نامهٔ آوریل ۲۰۱۹ خود نوشته بود: «اطلاعات حیاتی، مانند نظرِ کارشناسیِ سمیشناسان… به طرز تکاندهندهای حذف شده است. حتی هیچ نشانی از این مشورتها در گزارش وجود ندارد… این استفادهٔ گزینشی از نظرات کارشناسی و واقعیتها را اگر بگوییم “ناراحتکننده” است، کمگفتهایم.»
اعتراض ویلن به حذفِ گزارش سمیشناسان آلمانی از آن رو بود که پیامدهای عمیقی داشت. در اظهارات عمومی پس از حادثهٔ دوما، برخی کارشناسان پیشتر نیز تردیدهایی مطرح کرده بودند که آیا کلر باعث مرگومیر دوما شده است. اما آن سمیشناسان نظامی آلمانی که OPCW در ژوئن ۲۰۱۸ با آنها مشورت کرد، نظر قاطعتری داشتند. آنها به OPCW گفتند که شرایط مرگ قربانیان — مرگِ ظاهراً فوری و افتادنِ اجساد روی هم در مرکز دو اتاق، ناتوانی از گریختن، و کف کردنِ زودرس و شدید دهان و بینی — با مسمومیت با کلر مطابقت ندارد. به گفتهٔ رئیس وقت آزمایشگاه OPCW، آن کارشناسان حتی «احتمالِ صحنهسازیِ حمله» در دوما را مطرح کردند، زیرا «شرایط مرگِ قربانیان با کلر جور درنمیآید».
در حالی که نشانهٔ کف کردن سریع در قربانیان دوما با مواجهه با گاز کلر همخوانی ندارد، اما با مواجهه با عاملِ اعصاب (نِروِیجنت) ناسازگار نیست. با این حال، در آن زمان تجزیهٔ شیمیایی OPCW بمب حاوی سارین یا هر عامل اعصاب دیگری را به عنوان عامل مرگ رد کرده بود؛ چرا که نه آن مواد شیمیایی و نه هیچ مادهٔ سمیِ دیگری در صحنه یا نمونههای زیستپزشکی یافت نشده بود.
اگر کف کردنِ سریع و شدید نتیجهٔ حمله با عامل اعصاب یا گاز کلر نبود، این احتمال وجود داشت که اصلاً هیچ حملهٔ شیمیایی در کار نبوده — و شورشیان این حادثه را برای متهم کردن دولت سوریه جعل کرده بودند. در این صورت، OPCW با یک حملهٔ شیمیاییِ تقلبی دست به گریبان بود، حملهای که به حملات هوایی به سوریه به رهبری آمریکا انجامید و مرگِ بیتوضیح بیش از چهل زن، مرد و کودک را رقم زد.
ارزیابیِ آلمانیها در گزارش اولیهٔ تیم دوما گنجانده شده بود — گزارشی که ویلن با کمکِ دیگر کارشناسان نوشت و پس از تأیید همتایان (از جمله رهبر تیم) آن را برای انتشار در ژوئن ۲۰۱۸ آماده ساخت. اما مقامات ارشد OPCW آن سند را تحریف کردند و کوشیدند تا به سرعت نسخهٔ جایگزین و دستکاریشدای را منتشر سازند که به دروغ ادعای استفاده از سلاح شیمیایی را مطرح میکرد. ویلن پس از آنکه در آخرین لحظات از این نسخهٔ جعلی مطلع شد و با ارسال ایمیلی اعتراض کرد، مانع انتشار آن گردید. اما زمانی که گزارش نهایی در مارس ۲۰۱۹ منتشر شد — پس از آنکه ویلن سازمان را ترک کرده بود — OPCW بار دیگر هرگونه اشاره به نظرات کارشناسیِ آلمانیها یا حتی اصلِ مشورت با آنان را حذف کرد. در عوض، در گزارش ادعا شد که «دلایل معقولی وجود دارد که استفاده از یک مادهٔ شیمیایی سمی به عنوان سلاح صورت گرفته است. آن مادهٔ شیمیایی سمی به احتمال زیاد کلر مولکولی (گاز کلر) بوده است.» اگر یافتههای آلمانیها منتشر شده بودند، به صراحت با این نتیجهگیری در تضاد میبودند.
در «گاهشمار مأموریت» گزارش نهایی مارس ۲۰۱۹ OPCW، مأموریت ژوئن ۲۰۱۸ به آلمان (جایی که کارشناسان سمیشناس گاز کلر را عامل مرگ در دوما رد کردند) حذف شده است.
در ایمیلی در اوت ۲۰۱۹، ویلن از دو مقام OPCW که همراه او به آلمان رفته بودند پرسید که آیا برای اعتراض به سرکوب یافتههایِ سمیشناسان به او ملحق میشوند؟ ویلن نوشت: «دستکم باید توضیحی قانعکننده ارائه شود.» اما OPCW نه تنها هرگز پاسخی به ارزیابی اولیهٔ سمیشناسانه نداد، بلکه هیچ توضیحی نیز برای پنهان کردن آن ارائه نکرد.
گزارش دیگری از OPCW در مورد حادثهٔ دوما که در ژانویه ۲۰۲۳ توسط تیم تحقیق و شناسایی (IIT) سازمان منتشر شد، مدعی شد که با یک سمیشناسِ دیگر (که نامش فاش نشده) مشورت کرده و «علائمِ قربانیان، به طور کلی، با مواجهه با غلظت بسیار بالای گاز کلر مطابقت دارد.»
اما همانطور که من (آرون ماتی) در آن زمان گزارش کردم و در ارائهای به سازمان ملل متحد نیز به آن پرداختم، گزارش IIT دامنهٔ ارزیابی سمیشناس را تنها به «روایتهای» انتخابیِ گزینشی از شاهدانِ ادعایی محدود کرده بود. علاوه بر این، سمیشناس IIT به کف کردنِ دیده شده بر روی اجساد در فیلمهای دوما — و نیز ارزیابیِ آلمانیها مبنی بر ناسازگاریِ این علامت با مواجهه با گاز کلر — هیچ اشارهای نکرد. تا به امروز، هیچ سمیشناسی شناختهشدهای رسماً اعلام نکرده است که علائمِ قابل مشاهدهٔ قربانیانِ دوما و مرگ سریعِ گزارششده، با مواجهه با گاز کلر سازگار است.
در راهروهای قدرت، گزارش IIT به مثابه تأییدکنندهٔ ادعای حمله شیمیایی در دوما تلقی شد — ادعایی که نقشی اساسی در کارزار گستردهتر تغییر رژیم به رهبری آمریکا داشت، کارزاری که به سقوط دولت «بشار اسد» در دسامبر ۲۰۲۴ انجامید. وزارت خارجه ایالات متحده و همتایان بریتانیایی، فرانسوی و آلمانی خود، یافتههای IIT را ستودند و آنچه را «کار مستقل، بیغرضانه و خبرهٔ کارکنان OPCW» مینامیدند، به رخ کشیدند.
رسانههای جریاناصلی نیز به همین ترتیب عمل کردند. رسانههای بزرگ — از جمله بیبیسی (BBC)، رویترز (Reuters)، گاردین (The Guardian)، والاستریت ژورنال (Wall Street Journal) و واشنگتن پست (Washington Post) — گزارش IIT را با تأیید پوشش دادند و هیچ اشارهای به جنجال پنهانکاریِ OPCW در مورد دوما نکردند. در نمونهای بارز از انکار واقعیت، پست (Washington Post) نادیده گرفتنِ بازرسان معترض را بهانه کرد و تردید نسبت به روایت رسمی را به «کارزار اطلاعات نادرست از سوی دولت روسیه و شماری از فعالان پرمخاطب آنلاین» فروکاست. این رسانه به دروغ افزود که این صداها حتی ادعا کردهاند «بچههایی که دیده میشد از دهانشان کف میآید، علائم خود را جعل میکنند.»
در واقع، جعل و دروغ در سانسورِ گزارشِ کارشناسان آلمانیِ سمیشناس خلاصه میشد؛ کارشناسانی که گاز کلر را عاملِ آن علائم و تلفات رد کرده بودند. در نتیجهٔ مستقیمِ اقدام قانونیِ ویلن، OPCW سرانجام پذیرفته است که این اطلاعات حیاتی را در تحقیقاتِ هنوزِ حلنشده دربارهٔ چگونگی مرگ دهها نفر در دوما، سرکوب کرده است.
آرون متی
آرون متی یک روزنامهنگار و تهیهکننده است. او مجری برنامه «پوشبک با آرون متی» در «گریزون» است. در سال ۲۰۱۹، متی به خاطر پوشش «رسوگیت» در مجله «نیشن»، جایزه ایزی (نامگذاری شده به افتخار آی. اف. استون) را برای دستاورد برجسته در رسانههای مستقل دریافت کرد. پیش از این، او مجری/تهیهکننده «ریل نیوز» و «دموکراسی ناو» بود.