ژانگ چنی دکتر روابط بینالملل، گروه فرآیندهای جهانی شدن، دانشگاه دولتی مسکو
مقاله از ژانگ چنی، ستون نویس ابزرور چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
پس از جنگ اوکراین، روسیه یک اقدام دیپلماتیک قابل توجه انجام داد: احیای سازوکار «روسیه-هند-چین» که با نام RIC نیز شناخته میشود (که عموماً توسط دولت چین به عنوان «سازوکار سهجانبه چین-روسیه-هند» نامیده میشود).
این سازوکار چیز جدیدی نیست؛ ریشههای آن را میتوان در مفهوم «مثلث استراتژیک» پریماکوف که در سال ۱۹۹۸ مطرح شد، جستجو کرد. با این حال، سالهاست که این سازوکار بیشتر یک چارچوب دیپلماتیک نمادین بوده تا یک چارچوب عملی: جلسات، بیانیهها و بحثهای اندیشکدهها برگزار میشود، اما تبدیل شدن آن به یک سازوکار بینالمللی واقعاً قدرتمند دشوار بوده است و حتی از سال ۲۰۲۱ هیچ نشست رسمی در سطح وزرا برگزار نشده است.
اما اوضاع الان فرق کرده است.
برای روسیه امروز، RIC دیگر فقط یک مفهوم دیپلماتیک منسوخ شده نیست، بلکه ابزاری است که در بحبوحه جنگ، تحریمها و بازسازی نظم جهانی، ارزش عملی خود را بازیافته است. به عبارت ساده، روسیه به این مثلث نیاز دارد نه به این دلیل که معتقد است چین، روسیه و هند میتوانند بلافاصله یک «اتحاد شرقی» تشکیل دهند، بلکه به این دلیل که باید به جهان ثابت کند که روسیه منزوی نیست، هنوز میتواند در مرکز اوراسیا قرار گیرد و هنوز میتواند با چین و هند، این دو «غول آسیایی»، در مورد نظم جهانی بحث کند.
جنگ، روسیه را به سمت شرق سوق داد و RIC به یک «نمای سیاسی» تبدیل شد.
پس از جنگ اوکراین، تحریمهای غرب علیه روسیه تشدید شده است. دسترسی روسیه به بازار اروپا به سرعت کاهش یافته و بخشهای مالی، انرژی، هوانوردی و واردات صنعتی آن را تحت تأثیر قرار داده است. در این شرایط، «چرخش به شرق» دیگر صرفاً یک انتخاب دیپلماتیک برای روسیه نیست، بلکه گامی ضروری برای بقای اقتصادی آن است.
روشچینا، استاد دانشگاه دولتی اقتصاد روستوف، در مقاله خود با عنوان «توسعه روابط اقتصادی بین روسیه و چین و هند: چشماندازها و پیشبینیها»، به این نکته اشاره میکند که همکاری اقتصادی بین روسیه و چین، و بین روسیه و هند، خود عامل مهمی در تضعیف تحریمها علیه روسیه است.
در سال ۲۰۲۲، تجارت بین روسیه و چین به تقریباً ۱۹۰ میلیارد دلار رسید و هند و چین به خریداران اصلی صادرات نفت و گاز روسیه تبدیل شدند. تغییر در توزیع نفت، نمایانگرتر است: در ژانویه ۲۰۲۲، کشورهای اروپایی حدود ۱.۳ میلیون بشکه نفت در روز از روسیه وارد کردند، در حالی که خریداران آسیایی حدود ۱.۲ میلیون بشکه در روز وارد کردند. با این حال، تا ژانویه ۲۰۲۳، صادرات نفت روسیه به اروپا به کمتر از ۱۰۰۰۰۰ بشکه در روز کاهش یافت، در حالی که صادرات به آسیا به ۲.۸ میلیون بشکه در روز افزایش یافت. به عبارت دیگر، بازار آسیا تقریباً به طور کامل سهم صادرات انرژی را که روسیه از اروپا از دست داده بود، جذب کرد.
این موضوع یک سوال کلیدی را توضیح میدهد: چرا روسیه از زمان جنگ تأکید بیشتری بر چین و هند داشته است؟ زیرا چین و هند نه تنها شرکای دیپلماتیک هستند، بلکه کانالهای عملی برای روسیه جهت عبور از تحریمها و مهار [اقتصادی] نیز میباشند. چین کالاهای صنعتی، کالاهای مصرفی و جایگزینهای فناوری را فراهم میکند، در حالی که هند به یک بازار مهم رشد برای صادرات انرژی روسیه تبدیل شده است.
بنابراین، در دیپلماسی امروز روسیه، توافقنامه همکاریهای منطقهای (RIC) در درجه اول یک عملکرد بسیار عملی دارد: فراهم کردن یک چارچوب سیاسی برای «چرخش روسیه به شرق در زمان جنگ». توسعه روابط با چین و هند به طور جداگانه به راحتی به عنوان یک انتخاب منفعلانه توسط روسیه تحت فشار تحریمها تلقی میشود؛ با این حال، اگر در چارچوب توافقنامه همکاریهای منطقهای (RIC) قرار گیرد، روسیه میتواند این تعدیل منفعلانه را به عنوان یک استراتژی فعال برای «ساختن یک جهان چندقطبی» به تصویر بکشد.
روسیه میخواهد از RIC استفاده کند تا ثابت کند که جهان توسط غرب اداره نمیشود.
در پی جنگ اوکراین، آنچه روسیه بیش از همه نیاز به شکستن آن دارد، نه تنها محاصره اقتصادی، بلکه «روایت انزوا» در سیاست بینالملل است. غرب میخواهد ثابت کند که روسیه توسط جامعه بینالمللی رها شده است، در حالی که روسیه میخواهد ثابت کند که به اصطلاح «جامعه بینالمللی» معادل غرب نیست و ایالات متحده و اروپا نماینده کل جهان نیستند.
از این نظر، توافق هند و روسیه (RIC) ارزش نمادین قابل توجهی دارد. جمعیت، بازار، منابع انرژی، صنایع نظامی، فناوری و فضای ژئوپلیتیکی چین، هند و روسیه روی هم رفته بسیار زیاد است. حتی با وجود درگیریهای متعدد بین این سه کشور، توانایی آنها برای نشستن کنار هم برای رد روایت غربی کافی است.
یولیا آلکاسوانا، محقق دانشگاه دولتی مسکو، در مقاله خود با عنوان «مثلث استراتژیک «روسیه-هند-چین» در روابط بینالملل»، پیشینه مفهوم RIC پریماکوف را بررسی میکند. او خاطرنشان میکند که این ایده، از بدو پیدایش، موضعی ضد جهان تکقطبی داشته است، اما لزوماً معادل ایجاد یک اتحاد نظامی رسمی نبوده است. او دو دیدگاه نماینده در دانشگاهها و رسانههای روسیه را خلاصه میکند: برخی معتقدند RIC میتواند به ابزاری ژئوپلیتیکی برای ایجاد توازن در برابر جهان تکقطبی به رهبری ایالات متحده تبدیل شود، در حالی که برخی دیگر معتقدند که این اتحاد تنها میتواند به مکانیسمی برای هماهنگی تمدنی، اقتصادی و سیاسی تبدیل شود که علیه هیچ شخص ثالثی نباشد. منطق اصلی پشت تلاش مجدد روسیه برای RIC امروز لزوماً تبدیل آن به یک «ناتوی شرقی» نیست، بلکه حداقل تبدیل آن به یک «پلتفرم مشاوره قدرتهای بزرگ غیرغربی» است که قادر به حفظ صدا باشد.
پیام روسیه از طریق RIC واضح است: نظم جهانی نمیتواند به طور یکجانبه توسط ایالات متحده و کشورهای غربی تعریف شود؛ کلمات کلیدی برای آینده عبارتند از سازمان ملل متحد، حقوق بینالملل، برابری حاکمیتی و چندقطبی بودن. ولادیمیر پتروسکی، محقق ارشد موسسه مطالعات چین و آسیای مدرن آکادمی علوم روسیه، همچنین تأکید کرد که اصول RIC “سه نه” است: عدم رویارویی، عدم اتحاد و عدم هدف قرار دادن اشخاص ثالث؛ با این حال، باید در حمایت از حقوق بینالملل، مخالفت با تحریمهای یکجانبه، حفظ ثبات استراتژیک و ترویج جهانی چندقطبی نیز نقش داشته باشد.
این دقیقاً همان نتیجهای بود که روسیه میخواست: در ظاهر غیرمتعهد باشد اما در باطن اعمال فشار کند؛ در حرف ضدآمریکایی نباشد، بلکه در عمل سلطه یکجانبه آمریکا را تضعیف کند.
هند یک متغیر کلیدی در تلاش روسیه برای پیوستن به RIC است.
اگر RIC صرفاً همکاری بین چین و روسیه باشد، اهمیت آن به شدت کاهش خواهد یافت. آنچه واقعاً به این مکانیسم ارزش منحصر به فرد میدهد، هند است.
پس از جنگ اوکراین، روابط بین روسیه و چین به سرعت گرم شد. با این حال، این موضوع یک مشکل ناخوشایند را نیز ایجاد میکند: اگر دیپلماسی آسیایی روسیه صرفاً به تمرکز بر چین محدود شود، مسکو در معرض خطر این قرار میگیرد که به عنوان “شریک تابع” پکن تلقی شود. برای روسیه که خود را به عنوان یک قدرت بزرگ معرفی میکند، واضح است که این نقشی نیست که بخواهد بپذیرد.
بنابراین، شمول هند برای روسیه بسیار مهم است. این امر به سیاست شرقی روسیه اجازه میدهد تا کمتر «وابسته به چین» و بیشتر یک طرح متعادل اوراسیایی به نظر برسد. هرچه هند مهمتر باشد، روسیه فضای دیپلماتیک بیشتری بین چین و هند دارد؛ هرچه چین و هند بیشتر به هماهنگی روسیه نیاز داشته باشند، روسیه راحتتر میتواند جایگاه خود را به عنوان یک قدرت بزرگ اوراسیایی حفظ کند.
اویاناف سرگئی ولادیمیروف، معاون مدیر موسسه چین و آسیای مدرن در آکادمی علوم روسیه، در مقاله خود با عنوان «توسعه مدل «روسیه-هند-چین» در چارچوب گفتگوی «دهلی نو-واشنگتن»، به طور خاص عامل ایالات متحده را تحلیل میکند. او خاطرنشان میکند که اگرچه روابط ایالات متحده و هند در واقع یک چالش بلندمدت برای RIC (جمهوری هند، چین) است، دیپلماسی چندوجهی هند به این معنی نیست که این کشور به طور کامل خود را از RIC جدا خواهد کرد. برعکس، هند در حال توسعه روابط با ایالات متحده است و در عین حال امیدوار است استقلال استراتژیک خود را از طریق مکانیسمهایی مانند RIC، BRICS و سازمان همکاری شانگهای حفظ کند.
این دقیقاً همان چیزی است که روسیه در مورد RIC ارزش قائل است. مسکو انتظار ندارد که هند در کنار روسیه قرار گیرد و با ایالات متحده مقابله کند، اما امیدوار است که هند به طور کامل وارد مدار استراتژیک هند و اقیانوسیه ایالات متحده نشود. تا زمانی که هند مایل به پیوستن به RIC باشد، روسیه میتواند بگوید که استراتژی هند و اقیانوسیه ایالات متحده هند را به طور کامل محدود نکرده است و هنوز امکان هماهنگی مستقل در اوراسیا وجود دارد.
روسیه امیدوار است که RIC به چه چیزی تبدیل شود؟
اتحاد منطقهای اوراسیا (RIC) مورد نظر روسیه یک اتحاد نظامی نیست، بلکه یک «شورای هماهنگی قدرتهای اوراسیا» است.
حداقل سه سطح عملکرد دارد.
اول، RIC به عنوان یک پلتفرم هماهنگی دیپلماتیک عمل میکند. همانطور که اویانایف در مقاله خود با عنوان «برخی دستاوردها و وظایف فعلی RIC» توضیح داده است، RIC با تماسهای وزرای خارجه در سال ۲۰۰۲ آغاز شد و به تدریج به سازوکارهای متعددی از جمله جلسات وزرای خارجه، مشورت بین ادارات دیپلماتیک، سازوکار مقامات ارشد برای امور امنیتی، مشورت در مورد مسئله افغانستان و انجمنهای اندیشکدهها تبدیل شد. پس از سال ۲۰۰۵، جلسات سهجانبه وزرای خارجه در قالبی اختصاصی برگزار شد که از طریق بیانیههای مشترک، مسیرهای همکاری را تأیید میکرد و در نهایت به دیدار روسای سه کشور ختم میشد.
دوم، RIC «هسته سه کشور» در بریکس و سازمان همکاری شانگهای است. همانطور که سیدوف گئورگی آندریویچ، کارشناس ارشد موسسه مطالعات استراتژیک روسیه، اشاره کرد، روسیه، هند و چین سه کشور اصلی در بریکس هستند که سابقه طولانی تعامل و تعادل منحصر به فردی از منافع را به اشتراک میگذارند. RIC جایگزین بریکس نخواهد شد، اما میتواند آن را تکمیل کند و نقش هماهنگکنندهای در مسائلی مانند اصلاحات سازمان ملل، سازمان همکاری شانگهای، گروه ۲۰، سازمان تجارت جهانی و صندوق بینالمللی پول ایفا کند.
سوم، RIC به عنوان یک میدان آزمایش برای مقابله با تحریمها و دلارزدایی عمل میکند. روسیه امیدوار است در این چارچوب، تجارت انرژی، تسویه حساب با ارزهای محلی، اتصال زیرساختها، همکاریهای فناوری و همکاریهای سرمایهگذاری را ارتقا دهد. استانیسلاو تکاچنکو، استاد دانشگاه ایالتی سن پترزبورگ، در سخنرانی خود در زیرگروه مجمع اقتصادی شرق 2024 با موضوع «همکاری اقتصادی بین روسیه، هند و چین در بریکس و فضای اوراسیا: همافزاییها و منافع متعادلکننده»، اظهار داشت که «دلارزدایی از تجارت بین این سه کشور، برچیدن سیستم هژمونیک ایالات متحده را تسریع خواهد کرد.» روسیه و چین میتوانند تسویه حسابهای روبل و یوان را گسترش دهند، در حالی که روسیه و هند میتوانند با گسترش صادرات و پروژههای سرمایهگذاری هند در روسیه، ساختارهای تجاری خود را متعادل کنند.
به عبارت دیگر، روسیه امیدوار است که RIC بتواند هم «در مورد سیاست بحث کند» و هم «به مسائل اقتصادی بپردازد»؛ هم بتواند یک صدای چندقطبی در صحنه بینالمللی ارائه دهد و هم به روسیه کمک کند تا تحت فشار تحریمها، راه حلی واقعبینانه پیدا کند.
آیا RIC میتواند موفق شود؟ میتواند بهبود یابد، اما ارتقا به لیگ برتر دشوار خواهد بود.
احیای RIC امکانپذیر است، اما بعید است که به یک اتحاد واقعی تبدیل شود.
شرایط مطلوب این است که روسیه تمایل زیادی به ارتقای آن دارد، چین عموماً رویکردی باز دارد و هند همچنان اهمیت زیادی برای استقلال استراتژیک قائل است.
از سال ۲۰۲۴، مقامات عالیرتبه روسیه بارها از قصد خود برای احیای شورای ثبات منطقهای یکپارچه (RIC) خبر دادهاند. لاوروف اظهار داشت که روسیه امیدوار است شورای ثبات منطقهای یکپارچه را دوباره تشکیل دهد، زیرا معتقد است که رکود این سازوکار در درجه اول به دلیل همهگیری و مسئله مرزی چین و هند بوده است. او استدلال کرد که اگر سه کشور بتوانند در مورد مسائل کلیدی اوراسیا به یک راهحل مشترک برسند، همه سود خواهند برد. در سال ۲۰۲۵، لاوروف دوباره علناً اظهار داشت که روسیه صمیمانه امیدوار است که شورای ثبات منطقهای یکپارچه را در اسرع وقت احیا کند و تأکید کرد که این سازوکار تاکنون بیش از ۲۰ جلسه در سطح وزرا برگزار کرده است. او معتقد بود که با کاهش تنشها در مرز چین و هند، “زمان احیای شورای ثبات منطقهای یکپارچه فرا رسیده است.” رودنکو، معاون وزیر امور خارجه روسیه، نیز اظهار داشت که مسکو در مورد احیای شورای ثبات منطقهای یکپارچه با پکن و دهلی نو در ارتباط است، زیرا این سه کشور شرکای مهم و اعضای بنیانگذار بریکس هستند و نبود این سازوکار “نامناسب” است. از سوی دیگر، چین اظهار داشت که همکاری میان چین، روسیه و هند به نفع هر سه کشور است و همچنین به صلح، امنیت و ثبات منطقهای و جهانی منجر میشود.
اما مشکلات نیز آشکار است.
مشکل اول، فقدان اعتماد متقابل بین چین و هند است. علیپوف، سفیر روسیه در هند، صراحتاً اظهار داشته است که کمبود اعتماد بین چین و هند عامل اصلی کند شدن همکاریهای سهجانبه است. به عبارت دیگر، بزرگترین چالش برای RIC نه روابط روسیه و هند و نه روابط روسیه و چین، بلکه روابط چین و هند است. بدون کاهش اساسی تنشها در روابط چین و هند، RIC عملکرد واقعی خود را دشوار خواهد یافت.
مسئله دوم این است که هند RIC (منطقه مورد مناقشه هند و پاکستان) را که بیش از حد ضد آمریکایی باشد، نخواهد پذیرفت. هند به انرژی، صنعت نظامی و پلتفرم اوراسیای روسیه و همچنین بازار چین و ثبات در آسیا نیاز دارد، اما به فناوری، دفاع و منابع هند و اقیانوسیه آمریکایی نیز نیاز دارد. ارزیابی اویانایف دقیق است: هند از RIC (منطقه مورد مناقشه هند و پاکستان) برای افزایش استقلال استراتژیک و اهرم دیپلماتیک خود استفاده خواهد کرد، اما اجازه نخواهد داد RIC به یک بلوک ضد آمریکایی تبدیل شود.
یک کارخانه کشتیسازی واقع در ساحل جنوب شرقی هند که کشتیهای نیروی دریایی ایالات متحده برای تعمیرات در آن پهلو میگیرند. (عکس از آرشیو: نیویورک تایمز)
مسئله سوم، پتانسیل محدود نهادینهسازی اتحاد سهجانبه روسیه (RIC) است. یک گزارش تحلیلی سال ۲۰۲۶ توسط باشگاه گفتگوی بینالمللی والدای استدلال میکند که ترویج بلندمدت روسیه برای اتحاد سهجانبه روسیه (RIC) ناشی از این باور است که روابط نزدیکتر مثلثی به تحکیم بریکس و سازمان همکاری شانگهای کمک میکند. با این حال، نهادینهسازی کامل اتحاد سهجانبه روسیه (RIC) دشوار است و عملکرد واقعبینانهتر آن به عنوان بستری برای گفتگو برای مسائل کلیدی بینالمللی است. این با ارزیابی قبلی مالیوا همسو است: اتحاد سهجانبه روسیه (RIC) پتانسیل نهادینهسازی دارد، اما از ابتدا هرگز یک اتحاد رسمی نبوده است، بلکه انعطافپذیری بین «تکقطبی مخالف» و «عدم تعهد و عدم تقابل» را حفظ کرده است.
در پایان، آنچه روسیه میخواهد «ناتوی شرقی» نیست، بلکه «میز مثلث اوراسیایی» است.
بنابراین، ارتقای RIC توسط روسیه پس از جنگ اوکراین ظاهراً راهاندازی مجدد یک سازوکار قدیمی بود، اما در واقع، تلاشی برای یافتن اهرم فشار جدید برای موقعیت بینالمللی خود بود.
این طرح قصد دارد از طریق RIC به چندین هدف دست یابد: کاهش فشار تحریمها و نشان دادن اینکه روسیه منزوی نیست؛ ادغام چین و هند در روایت اوراسیا به رهبری روسیه؛ جلوگیری از لغزش کامل هند به استراتژی هند و اقیانوسیه ایالات متحده؛ تشکیل یک هسته هماهنگی سه جانبه در BRICS و SCO؛ و همزمان یافتن بالشتکهای ایمنی جدید برای اقتصاد روسیه با استفاده از بازارهای چین و هند و تسویه حسابهای ارزی محلی.
با این حال، RIC به یک «ناتوی شرقی» تبدیل نخواهد شد. عواملی مانند درگیری چین و هند، استقلال استراتژیک هند و تفاوت منافع بین سه کشور مشخص میکند که بعید است این سازوکار به یک اتحاد نظامی و سیاسی ارتقا یابد. به احتمال زیاد به یک پلتفرم هماهنگی با نهادگرایی کم، نمادگرایی بالا و اهمیت بالا تبدیل خواهد شد: میتواند جلساتی برگزار کند، نظرات خود را بیان کند و در مورد برخی مسائل به زبان مشترکی برسد، اما ایجاد اقدام واحد در آن دشوار است.
این ممکن است دقیقاً همان چیزی باشد که روسیه به آن نیاز دارد. لزوماً نمیخواهد RIC به یک اتحاد یکپارچه تبدیل شود. آنچه روسیه واقعاً میخواهد این است که چین، هند و روسیه بتوانند بنشینند و صحبت کنند تا بتواند به جهانیان نشان دهد که روسیه هنوز در میز سیاسی اوراسیا جایگاهی دارد و هنوز کارتهایی برای بازی دارد.