«هرچه غرب چین و روسیه را بیشتر تحریم کند، آنها به هم نزدیکتر میشوند و یک جامعه فناوری قویتر را پرورش میدهند.»
نوشتهٔ لیو بای، اوبزرور
منتشرشده در گوانچای چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
سفر بیستوپنجم «ولادیمیر پوتین»، رئیسجمهور روسیه، به چین، نگاه جهانیان را به خود دوخته است. خبرگزاری شینهوا چندی پیش در یادداشتی تحلیلی آورده بود که همکاریهای پکن و مسکو طی دههها توسعه و برنامهریزی، از مقیاسی کوچک به سطحی کلان ارتقا یافته، از پایهای سست به بنیانی استوار دست یافته و از حوزههایی محدود به عرصههایی گسترده رسیده است؛ اینک ثمرات این همکاریها به وضوح دیده میشود و روح تازهای در کالبد روابط دو کشور دمیده است.
روزنامه انگلیسیزبانِ «ساوت چاینا مورنینگ پست» در ۳۰ اردیبهشتماه جاری گزارش داد که همزمان با امضای دهها توافق همکاری در زمینه علم و فناوری و نوآوری میان چین و روسیه، ش شماری از صاحبنظران عرصه علم در آمریکا و روسیه بر این باورند که همکاری علمی و فناوری میان پکن و مسکو – که بسیار چشمگیر نیز هست – میتواند به شکستن محاصرۀ آمریکا و پایان انزوای تحمیلی از سوی این کشور کمک کند و زمینۀ «بازگشت به وضعیت عادی» را در جامعۀ علمی بینالمللی، آن هم در میان تنشهای ژئوپلیتیک کنونی، فراهم سازد. چنین همکاریهایی چه بسا که الگویی نوین برای همکاریهای علمی، متفاوت با مدل غربی، پیش روی جهان بگذارد و نشانۀ تغییر «گرانیگاه» علم جهانی از غرب به شرق باشد.
در این گزارش آمده است که در جریان دیدار سران دو کشور در پکن، کارشناسان انتظار دارند که این نشست، پشتوانهای نهادی و «ساختاری» برای تعمیق همکاریهای علمی فراهم آورد. موضوعات مورد بحث در سفر اخیر پوتین به چین طیفی گسترده از تجارت، اقتصاد، انرژی و آموزش را در بر میگرفت.
بنا بر فهرست اسناد حاصل از نشست سران دو کشور که شینهوا منتشر کرده، افزون بر دو بیانیۀ مشترک، پکن و مسکو ۴۰ سند همکاری دیگر را نیز امضا یا منتشر کردهاند که حوزههایی چون توسعۀ شهری، ساخت خطوط ریلی فرامرزی، انرژی هستهای، بازرگانی، مالکیت فکری، انرژی سبز، همکاری رسانهای و آموزش و پرورش را شامل میشود.
«والری فوکین»، استاد دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، در گفتوگو با خبرنگاران اظهار داشت که همکاری علمی چین و روسیه برای آمریکا نیز سودآور است و میتواند «آمریکا را به مشارکت فعال وادارد، نه دنبال کردن سیاستهای انزواگرایانه». فوکین تأکید کرد هر نوع ائتلاف علمی، خواه چین و روسیه، خواه روسیه و آمریکا، خواه چین و آمریکا، و حتی همکاری سهجانبه، ستودنی است. به گفتۀ او، اگر قدرتهای بزرگ علمی پیشگام شوند، دیگر کشورها چارهای جز پیوستن به آنها نخواهند داشت.
فوکین، که برنده جایزۀ «ویازوف» روسیه (Vyzov Prize) در سال ۲۰۲۵ میلادی است، همکاری بینالمللی را «رگ حیات» پژوهشهای علمی دانست. جایزۀ ویازوف که به «نوبل روسیه» شهرت دارد، بالاترین نشان علمی روسیه در زمینۀ فناوریهای آینده است و هدف اصلی آن تجلیل از دانشمندان و متخصصانی است که دستاوردهای برجستهای در عرصه پژوهش داشتهاند.
فوکین در ادامه گفت: «حتی در اوج جنگ سرد، راههای تبادل در زمینه ورزش، هنر، پژوهش و آموزش باز بود، با آنکه محدودیتهای بسیار سختی هم وجود داشت. حقیقت آن است که قدرت علم از همکاری سرچشمه میگیرد، نه انزوا و گوشهگیری؛ و دستاوردهای علمی به تمامی انسانها تعلق دارد.»
در سالهای اخیر، تشدید تنشهای ژئوپلیتیکی و مناقشات تجاری، چشمانداز فناوری جهان را به شدت خرد و جزیرهجزیره کرده و همکاریهای علمی و تبادلات آکادمیک در بسیاری از زمینهها آسیب دیده است.
«وسوولود بلوسوف»، رئیس مرکز پژوهشهای مغز و فناوریهای عصبی فدراسیون روسیه و رئیس شورای علمی جایزۀ ویازوف، چین و روسیه را «دو قطب بلندپایۀ پژوهشی جهان» توصیف کرد و گفت که روسیه در زمینههایی مانند علوم پایۀ اعصاب و مدلسازی ریاضی سیستمهای زیستی تخصص دارد، در حالی که چین صاحب «بزرگترین و پیشروترین زیستبومِ مقیاسپذیری فناوری در جهان و قدرت برتر تولید زیستی» است.
به گفتۀ بلوسوف، همکاریهای نوآورانۀ دو کشور در زمینۀ فناوری عصبی «چه بسا که ساختار پژوهش جهانی را از بنیاد دگرگون کند». او تأکید کرد: «برای آمریکا و دیگر کشورهای غربی، این به آن معناست که مرکز ثقل نوآوریهای زیستی به سوی شرق در حال حرکت است.» وی یادآور شد که هدف همکاری چین و روسیه رقابت برای سهم بیشتر از بازار نیست، بلکه «تعریف آیندۀ توانمندیهای انسان» است. به گفتۀ او، «برای دیگر کشورهای جهان، این ائتلاف گزینهای تازه پیش رو مینهد: الگویی از همکاری که در آن کنجکاوی برای کشف رمز و راز مغز انسان و پیشرفت علمی در اولویت است.»
این گزارش میافزاید که هرچند چین در شمار فزایندهای از عرصهها در جایگاه پیشرو قرار دارد، اما داروسازی زیستی و فناوری زیستی هنوز از حوزههایی است که آمریکا در آنها نفوذی چشمگیر دارد.
«ماکسیم اوستراس»، مدیرعامل مرکز کوانتوم روسیه، نیز گفت که جامعۀ جهانی تحولات همکاری چین و روسیه را از نزدیک دنبال میکند، چراکه «رقابت کوانتومی به مسابقۀ تازۀ دوران مدرن بدل شده است». او افزود: «پنج سال پیش، آمریکا، کانادا و ش شماری از کشورهای اتحادیۀ اروپا بر این حوزه سیطره داشتند. اما امروز، اتحاد چین و روسیه – به ویژه با پیشرفتهای پیاپی چین – پیام روشنی به جهان میفرستد.»
فناوری کوانتوم امروز به یکی از عرصههای اصلی رقابت میان چین، روسیه و آمریکا تبدیل شده است. آمریکا با توجیه ملاحظات امنیت ملی، صنعت محاسبات کوانتومی چین و روسیه را تحریم کرده است.
اوستراس در این باره گفت: «از قضا، تحریمهای غربی نهتنها چین و روسیه را از هم دور نکرد، بلکه باعث شد این دو کشور بیش از پیش به هم نزدیک شوند. محدودیتها نتوانست ما را منزوی کند؛ برعکس، ناخواسته به شکلگیری یک جامعۀ فناورانه با تابآوری و خوداتکایی بیشتر انجامید.»
اوستراس تأکید کرد: «تسلط کوانتومی» (Quantum Supremacy) – یعنی وضعیتی که رایانۀ کوانتومی مسئلهای را حل کند که حل آن برای ابررایانههای سنتی هزاران سال طول میکشد – نه دستاورد یک کشور خاص، بلکه حاصل تلاش همۀ کشورهایی است که به پژوهش و توسعۀ آزاد در این عرصه متعهدند.
او با اشاره به نقشۀ راه توسعۀ کوانتومی روسیه، گفت هدف این طرح پل زدن میان آزمایشگاه و توسعۀ صنعتی است. طرح مرکز این است که دستاوردهای اخیر روسیه در معماری کوانتومی بر پایۀ یون را به راهکارهایی تجاری برای صنایع جهانی تبدیل کند.
اوستراس در ادامه پیشرفتهای چین در عرصه کوانتوم را ستود و به ویژۀ آخرین نسخۀ رایانۀ کوانتومی «جیوژانگ-۴» (九章四号) اشاره کرد و آن را «دستاوردی خارقالعاده» خواند. به گفتۀ او، نوآوریهای مداومی که از چین سر میزند، گواه آن است که «این سرزمین در حال نگاشتن آیندۀ فنّاوری محاسباتی است».
در حال حاضر، همکاریهای علمی چین و روسیه شامل پژوهشهای مشترک، انتشار مقالات و تبادلات آکادمیک میشود، اما اوستراس اذعان دارد که نیازها و ظرفیتهای موجود برای همکاری بسیار فراتر از سازوکارها و بودجههای کنونی است. او ابراز امیدواری کرد که دو کشور رسماً ابتکارهایی همچون «کریدور کوانتومی چین و روسیه» را آغاز کنند.
بلوسوف نیز ابراز امیدواری کرد که نشست سران دو کشور بتواند «سامانۀ پشتیبانی ساختاری» برای زمینۀ فناوری زیستی فراهم آورد، از جمله: ایجاد خوشههای صنعتی پیشرفتۀ فناوری عصبی و علوم زیستی؛ حمایت نهادی از کارآزماییهای بالینی مشترک؛ تدوین پروتکلهای تبادل دادههای فرامرزی پژوهش؛ و تأمین بودجههای مشترک ویژه برای طرحهای بزرگ مهندسی زیستی. به گفتۀ بلوسوف: «آنچه پژوهشگران در آزمایشگاهها کشف میکنند، برای آنکه به مرحلۀ توسعۀ عملی برسد، به پشتوانۀ نهادی در سطوح سیاسی و اقتصادی نیاز دارد.»
«ایلیا یامپولسکی»، پژوهشگر ارشد انستیتوی شیمی بیواورگانیک آکادمی علوم روسیه، در گفتوگو با این رسانه اشاره کرد که سیاست لغو روادید میان چین و روسیه باعث شده شمار بیشتری از پژوهشگران روسی از چین دیدن کنند. دو کشور سال گذشته اجرای آزمایشی لغو روادید دوطرفه را آغاز کردند که بنا بود پایان سال جاری به پایان برسد، اما اعلام شده که این سیاست در سال آینده نیز ادامه خواهد یافت.
یامپولسکی، که سال گذشته به دلیل «فناوری مهندسی زیستی نورافشانی» و پرورش نخستین گیاهان نورافشان جهان برندۀ جایزۀ ویازوف روسیه شده، گفت گروه تحقیقاتی او در حال همکاری با مؤسسات علمی چین، از جمله دانشگاه «جِهجیانگ»، در زمینۀ پژوهشهای پایه و کاربردیِ مهندسی زیستی نورافشانی است.
بلوسوف همچنین فاش کرد که مرکز پژوهشهای مغز و فناوریهای عصبی فدراسیون روسیه، در حال همکاری با نهادهای برتر چین در زمینۀ پیشبرد پژوهشهایی از جمله فناوری رابط عصبی است.
این مقاله در انحصار پایگاه خبری «تماشاگر» (guancha.cn) است و هرگونه بازنشر بدون کسب اجازۀ کتبی ممنوع میباشد.