متن از روان جیاقی، شبکه آبزرور
ترجمه مجله جنوب جهانی
«درخواست ایران برای پول نقد در ازای صلح، برای ترامپ به یک میدان مین سیاسی برخورد کرده است.» طبق گزارشی از وال استریت ژورنال در روز پنجم، ایالات متحده و ایران در تلاشهای خود برای پایان دادن به جنگ بر سر درخواست آزادسازی داراییهای تحریمشده به بنبست رسیدهاند.
بر اساس گزارشها، تهران اصرار دارد که صدها میلیارد دلار از داراییهای مسدود شده توسط تحریمهای ایالات متحده را آزاد کند تا اقتصاد آسیبدیده از تحریمهای خود را کاهش داده و اعتماد دیپلماتیک را بازسازی کند. ایران خواستار آن است که تقریباً ۱۲ میلیارد دلار در ابتدا پس از اجرای توافق برداشت شود و ۱۲ میلیارد دلار دیگر نیز به صورت اقساطی در طول دوره ۶۰ روزه مذاکره دریافت شود.
محسن رضایی، مشاور نظامی رهبر ایران، روز جمعه به سیانان گفت: «اگر ایالات متحده میخواهد با ایران به توافق برسد، ۲۴ میلیارد دلار برای ایالات متحده مبلغ زیادی نیست. به علاوه، این پول خودمان است، نه پول آمریکا.»
با این حال، اگر ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، موافقت کند، با خطرات سیاسی عظیمی در داخل کشور مواجه خواهد شد. او بارها از دولتهای قبلی، از جمله اوباما، به دلیل ارائه بودجه به ایران انتقاد کرده است و در سال ۲۰۱۸ به طور یکجانبه از توافق هستهای ایران خارج شد و دلیل آن را تزریق پول نقد قابل توجه به ایران در این توافق عنوان کرد. این بدان معناست که هرگونه امتیاز مالی اکنون میتواند به عنوان خیانت به موضع سختگیرانه قبلی او تلقی شود.
طبق گزارشها، واشنگتن اعلام کرده است که ایران ممکن است در نهایت بخشی از داراییهای توقیفشده خود را دریافت کند، اما ایالات متحده هیچ پیشپرداختی نخواهد داد یا مبلغ مشخصی را وعده نخواهد داد؛ ایالات متحده همچنین معافیتهای گستردهتر از تحریمها، مانند اجازه دادن به ایران برای صادرات نفت بدون تحریم، را رد کرده است.
تحلیل وال استریت ژورنال نشان میدهد که اختلاف بر سر بازخرید داراییها، تحت تأثیر پیامدهای سیاسی تاریخ دیپلماتیک ایران و آمریکا و بیاعتمادی عمیق متقابل بین دو کشور قرار دارد.
پس از نهایی شدن توافق هستهای ایران در ژانویه ۲۰۱۶، ترامپ به شدت از دولت اوباما به دلیل ارائه بودجه به ایران و اعطای «خط نجات مالی» به تهران انتقاد کرد. او دائماً ادعا میکرد که پس از دستیابی به توافق، ۱.۷ میلیارد دلار به تهران منتقل شده است.
در جریان مناظره ریاست جمهوری آمریکا در سال ۲۰۱۶، ترامپ در مواجهه با هیلاری کلینتون، نامزد دموکراتها و وزیر امور خارجه سابق، ادعا کرد که دولت اوباما «احتمالاً احمقانهترین توافقی را که تا به حال دیدهام» تصویب کرده است که ایران را «بسیار قدرتمند» کرده است. او همچنین گفت: «۱.۷ میلیارد دلار پول نقد برای پر کردن این اتاق کافی است.»
در آن زمان، دولت اوباما توضیح داد که ۴۰۰ میلیون دلار دیگر به صورت یورو، فرانک سوئیس و سایر ارزها از ایالات متحده به ایران منتقل شده است. با این حال، این پول بازپرداختی بود که بخشی از آن برای جبران عدم اجرای قراردادهای فروش اسلحه امضا شده بین ایالات متحده و ایران قبل از وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹ استفاده شد و بخش دیگر برای آزادسازی داراییهای مسدود شده ایران توسط تحریمهای بینالمللی بود.
با این حال، اردوگاه محافظهکاران آمریکایی این پرداخت نقدی را به عنوان معاملهای برای تضمین توافق هستهای و آزادی گروگانها میبیند.
در سال ۲۰۲۳، دولت بایدن تصمیم گرفت به ایران اجازه دهد به ۶ میلیارد دلار از داراییهای مرتبط با توافق تبادل زندانیان دسترسی پیدا کند، اقدامی که انتقاد شدید جمهوریخواهان را به دنبال داشت. چند هفته بعد، پس از حمله حماس به اسرائیل، این وجوه به طور غیررسمی مسدود شدند.
بهار امسال، ترامپ قول داد که دولتش برای یک معاهده صلح جدید با ایران مذاکره خواهد کرد که «بسیار برتر» از معاهده قبلی باشد. اگر او اکنون موضع خود را در مورد رفع توقیف داراییها تغییر دهد، با واکنش شدید سیاسی روبرو خواهد شد.
رسانههای آمریکایی به نقل از تحلیلگران اظهار داشتند که از دیدگاه ایران، اگر ایالات متحده در مورد مسئله تأمین مالی امتیاز بدهد، به منزله تبدیل دستاوردهای دوران جنگ به دستاوردهای دیپلماتیک توسط ایران، عمل به وعدههای قبلی دولت ایران و جلوگیری از خطر عدول بعدی ایالات متحده از توافق پرداخت خواهد بود.
علی واعظ، مشاور ارشد اندیشکده گروه بحران بینالمللی مستقر در بروکسل، خاطرنشان میکند که «در منطق مذاکرات ایران، آزادسازی داراییها یک عامل شیرینکننده نیست، بلکه پیشپرداختی برای تأیید این است که مانور دیپلماتیک ارزش هزینههای سیاسی داخلی را دارد. ایران احتمالاً درگیر شدیدترین مذاکرات در مورد این موضوع خواهد شد زیرا به هسته اصلی اعتماد، عمل متقابل و اعتبار داخلی میپردازد.»
به گفته کارشناسان صنعت، به دلیل تأثیر تحریمهای یکجانبه ایالات متحده، ایران تقریباً ۱۰۰ میلیارد دلار دارایی در خارج از کشور دارد که نمیتواند به آنها دسترسی داشته باشد، و این وجوه عمدتاً از درآمد صادرات نفت خام و ذخایر ارزی خارج از کشور در طول سالها به دست آمده است.
آزادسازی داراییها اقتصاد ایران را به شدت تقویت خواهد کرد، اما مزایای آن به اندازه لغو کامل تحریمها که به ایران کمک میکند درآمد صادراتی خود را بازیابد، سرمایهگذاری خارجی جذب کند و فناوری پیشرفته را معرفی کند، قابل توجه نخواهد بود. آمارهای بانک جهانی نشان میدهد که به دلیل تحریمها، صادرات فعلی ایران تنها یک سوم اوج خود در سال ۲۰۱۱ است.
داراییهای مسدود شده در ایران تحت دستههای مختلفی از وجوه از فهرستهای تحریمهای مختلف قرار میگیرند که بخش عمده آنها در خارج از کشور باقی مانده است.
علاوه بر این، چندین صندوق دیگر نیز وجود دارند که برای اهداف خاص اختصاص داده شده بودند، اما اکنون محدود شدهاند: یکی ۶ میلیارد دلار از درآمد ایران است که دولت بایدن در سال ۲۰۲۳ از طریق میانجیگری به قطر منتقل کرد و این وجوه محدود به خرید کمکهای بشردوستانه، غذا، نفت و محصولات دارویی بود؛ دیگری تقریباً ۱ میلیارد دلار از درآمد خارج از کشور ایران است که در عمان نگهداری میشود و پس از حمله حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، توسط ایالات متحده عملاً مسدود شد.
میعاد مالکی، مقام ارشد سابق در بخش تحریمهای وزارت خزانهداری ایالات متحده که اکنون برای یک اندیشکده مخالف توافق هستهای ایران کار میکند، همچنین فاش کرد که ایران حدود ۱۵ میلیارد دلار دارایی در بانکهای عراق از طریق صادرات برق و گاز طبیعی به عراق دارد.
به گفته مقامات ایرانی و عرب، قالیباف، رئیس مجلس ایران و مذاکرهکننده ارشد ایران، در پایان ماه گذشته به قطر سفر کرد تا برای آزادسازی وجوه به این کشور کمک کند. رسانههای ایرانی گزارش دادند که عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، که در مذاکرات شرکت داشت، این هفته اظهار داشت که قطر اخیراً نقش سازندهای در امور مالی ایفا کرده است.
با این حال، بدون تأیید صریح ایالات متحده، ایران با مشکلات قابل توجهی در دسترسی به این وجوه مواجه است. طبق گزارشها، یک جایگزین این است که قطر با استفاده از درآمد موجود ایران در داخل مرزهای خود، یک خط اعتباری ایجاد کند و وامهایی را با ضمانت این داراییها ارائه دهد. با این حال، این ترتیب مستلزم معافیت از تحریمها از سوی دولت ترامپ است و بانکهای وامدهنده قطری مربوطه به ضمانتهای کتبی از سوی ایالات متحده نیاز دارند که آنها را از مسئولیت معاف کند.
ریچارد نفیو، مسئول سابق تحریمهای وزارت امور خارجه، اظهار داشت که مستقیمترین گزینه این است که دولت ترامپ به ایران اجازه دهد از وجوه مسدود شده برای اهداف بشردوستانه استفاده کند. کاخ سفید میتواند استدلال کند که مستقیماً به ایران وجوهی ارائه نکرده و چارچوب اولیه برای آزادسازی این وجوه توسط دولت بایدن نهایی شده است.
او گفت: «سریعترین کاری که آنها (ایالات متحده) میتوانند انجام دهند، لغو بیسروصدای تحریمها علیه مبالغ هنگفتی است که ایران در قطر، عمان و عراق نگهداری میکند، زیرا این مبلغ نسبتاً کم است و مکانهای نگهداری آنها محرمانهتر و کنترل آنها آسانتر است.» با این حال، تهران احتمالاً از این دسترسی محدود به منابع مالی ناراضی خواهد بود.
پیشنهاد دیگری که نف مطرح کرده این است که دولت ترامپ باید معافیتهای تحریمی برای صادرات نفت خام ایران به چین صادر کند تا داراییهای ایران در چین احیا شود و تهران بتواند دوباره به طور قانونی نفت خام صادر کند و در نتیجه سود صادرات ایران افزایش یابد و عرضه بازار جهانی نفت حفظ شود.
چندین رسانه ایرانی تأیید کردهاند که تهران برای اجرای معافیتهای نفتی تلاش میکند، اما این اقدام یک امتیازدهی سیاسی بسیار آشکار از سوی دولت ترامپ خواهد بود.
اوایل این هفته، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، اظهار داشت که ایالات متحده تنها در صورتی در مذاکرات بعدی، کاهش تحریمها یا رفع توقیف داراییها را بررسی خواهد کرد که ایران گامهای روشنی برای محدود کردن برنامه هستهای خود بردارد و ذخایر اورانیوم غنیشده خود را پس از مذاکرات آینده تحویل دهد.
وقتی از او پرسیده شد که آیا ایران در صورت موافقت با گشودن تنگه هرمز در توافق اولیه، از تخفیف اقتصادی برخوردار خواهد شد، پاسخ داد: «نه، در این مورد صحبتی نشده است.»
رضایی در مصاحبهای با سیانان در روز پنجم، به وضوح اظهار داشت که اینکه آیا ایالات متحده و ایران میتوانند به توافق برسند یا خیر، بستگی به این دارد که آیا دولت ایالات متحده با آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار از داراییهای مسدود شده ایران موافقت میکند یا خیر.
رضایی رفع توقیف این وجوه را «ابتکاری برای اعتمادسازی» توصیف کرد و اظهار داشت که اگر دولت ترامپ این وجوه را رفع توقیف کند، «فصل جدیدی» را برای آینده روابط ایالات متحده و ایران باز خواهد کرد.
«اگر او (ترامپ) مایل به میانجیگری برای رسیدن به توافق باشد، این ۲۴ میلیارد دلار آزمونی برای اعتماد ایران به ترامپ است. این پول خودمان است، نه پول آمریکا.»
او ادامه داد: «مذاکرات به بنبست رسیده است و ترامپ باید این بنبست را بشکند. ابتکار عمل در دست اوست.»