اولین برنامه پنجساله؛ اسرار نگفته از مذاکرات با شوروی
رسانه چینی کولونکه
ترجمه مجله جنوب جهانی
اگر شور و هیجان سوختِ عشق باشد، آنچه رابطه را تعیین میکند زیربنای اقتصادی است. ظاهراً خروشچف این موضوع را بسیار خوب میدانست.
کُنسستانتین ایوانوویچ کووال، در اوایل دهه ۱۹۵۰ معاون وزیر تجارت خارجی شوروی و بعدها رئیس کمیته روابط اقتصادی خارجی شوروی بود. او در تمام طول مذاکرات چین و شوروی پیرامون کمک شوروی به اولین برنامه پنجساله چین حضور داشت و قائممقام هیئت نمایندگی شوروی به سرپرستی میکویان بود.
امروز، از زاویه دید این مقام مسئول شوروی، به روند تحقق کمکهای مربوط به برنامه پنجساله نگاهی میاندازیم.
در این مقاله، عمدتاً به موارد زیر خواهیم پرداخت: ۱. جزئیات دیدار ژوئنلای (چو ئنلای) با استالین ۲. وضعیت مذاکرات لی فوچون و میکویان ۳. روند قانع کردن پریزیدیوم کمیته مرکزی توسط خروشچف ۴. چگونگی حضور شوروی در مراسم پنجمین سالگرد تأسیس جمهوری خلق چین.
۱. آخرین مراحل زندگی استالین؛ میگفت: استالین امروز زنده است و شاید فردا بمیرد، اما ملتهای شوروی و چین جاویدانند.
استالین در ۵ مارس ۱۹۵۳ بر اثر سکته مغزی درگذشت.
طبق خاطرات کووال، ژوئنلای در اوایل سال ۱۹۵۳ و در آستانه درگذشت استالین به موسکو رفت. این موضوع با آنچه در تاریخ رسمی ما ثبت شده — مبنی بر اینکه نخستوزیر ژو در اوت ۱۹۵۲ در رأس هیئتی از شوروی بازدید کرد — همخوانی ندارد. ما همچنان تاریخ رسمی را ملاک قرار میدهیم.
در ۱۷ اوت ۱۹۵۲، ژوئنلای، نخستوزیر و وزیر امور خارجه جمهوری خلق چین، وارد موسکو شد. او از طرف مائو تسهتونگ ماموریت داشت تا با استالین دیدار کند و در خصوص کمکهای گسترده شوروی برای تحقق صنعتیسازی چین به توافق برسد. کووال در دیدار ژوئنلای با استالین حضور داشت. استالین نمیخواست این دیدار جنبه مذاکره رسمی داشته باشد؛ او ناهار مختصری با حضور ۱۲ نفر را در تالار کاترین کاخ کرملین ترتیب داد.
در آغاز و پایان ناهار، هیچ سخنرانی تشریفاتی و پرشوری انجام نشد. تنها ژوئنلای به نمایندگی از مائو تسهتونگ به استالین سلام رساند و برای او آرزوی سلامتی کرد. با این حال، ظاهر استالین بسیار بیمار به نظر میرسید؛ چهرهای رنگپریده و لکههای کبود داشت. وقتی ژوئنلای به سلامتی او گیلاس برداشت، استالین گفت: استالین امروز زنده است و شاید فردا بمیرد، اما ملتهای شوروی و چین جاویدانند.
استالین سپس پیشنهاد داد به سلامتی دوستی ملتهای شوروی و چین بنوشند: مبارزه فعالانه برای دوستی و همکاری میان دو کشور و دو ملت ما، همچنان ویژگی برجسته تاریخ توسعه روابط دو کشور است. ژوئنلای نیز در پاسخ خود بر دوستی تأکید کرد: دوستیِ شکلگرفته میان ملتهای دو کشور ما در مبارزه مشترک برای رهایی ملی، سوسیالیسم و صلح جهانی پیوسته عمق مییابد. امضای پیمان دوستی، اتحاد و کمک متقابل چین و شوروی در فوریه ۱۹۵۰، این دوستی را استوارتر ساخت.
ژوئنلای گفت: تاریخ ثابت کرده که این پیمان به روشنی نشاندهنده یکسانی منافع بنیادی ملتهای شوروی و چین است. ژوئنلای به ویژه خاطرنشان کرد: اگر ارتش شوروی ارتش کوانتونگ ژاپن را نابود نساخته بود و با سلاح و مهمات از ارتش آزادیبخش خلق چین پشتیبانی نمیکرد، مشخص نبود مردم چین چند سال دیگر باید ستم بیگانگان را تحمل میکردند. نخستوزیر ژو از شوروی خواست هیئت مذاکرهکننده چین را بپذیرد.
سپس ژوئنلای برنامه پنجساله توسعه اقتصاد ملی کشورمان را اعلام کرد. در این برنامه، مسئله صنعتیسازی نقش محوری داشت. ژوئنلای اظهار داشت که تنها با تکیه بر کمکهای گسترده شوروی، این وظایف با موفقیت به سرانجام میرسد. ژوئنلای گفت: دولت ما و رفیق مائو تسهتونگ شخصاً به من مأموریت دادهاند با شما — رفیق استالین — دیدار کنم و از شما بخواهم به نهادهای ذیربط دستور دهید هیئت ما به سرپرستی معاون نخستوزیر، رفیق لی فوچون را بپذیرند؛ او تمام درخواستهای ما را تشریح خواهد کرد. این هیئت اختیارات کامل دارد تا با نهادهای شوروی درباره این مسئله مذاکره کند و همچنین از نهادهای شوروی خواهد خواست تا مسئولیت طراحی، تأمین تجهیزات کامل و ارائه کمکهای فنی را بر عهده بگیرند، تا در چین یک کارخانه آهن و فولاد با ظرفیت تولید ۱۵ میلیون تن فولاد، مناجم زغالسنگ با استخراج سالانه ۴۶ میلیون تن، یک نیروگاه با قدرت کل ۴.۷۷ میلیون کیلووات، و همچنین بنگاههای متالورژی غیرآهنی و صنایع شیمیایی، کارخانههای ماشینسازی و بنگاههای صنایع دفاعی احداث شود. ژوئنلای پس از توضیحات شفاهی در مورد درخواست چین از شوروی برای کمک به صنعتیسازی چین، هیچ سند مکتوبی بر جای نگذاشت؛ او میخواست در وهله اول موافقت اصولی شوروی را برای پذیرش هیئت چینی جلب کند. استالین گفت: وزارت تجارت خارجی شوروی هیئت چینی را خواهد پذیرفت و همراه با وزارتخانههای صنعتی مربوطه، مذاکرات را پیش خواهد برد. استالین تأکید کرد که در حال حاضر این موافقت صرفاً اصولی و برای انجام مذاکره است. چشمداشت استالین به راه آهن چین و شوروی.
استالین همچنین گفت: «راهآهن سیبری بیش از حد زیر بار ترافیک رفته است؛ باید جدی به فکر احداث یک راهآهن بزرگ باشیم که سیبری را دور بزند و مستقیماً شوروی و چین را به هم متصل کند.
به نقشه چین نگاه کنید، تمام خطوط اصلی راهآهن و سایر مسیرهای ارتباطی چین، پشت به شوروی کشیده شده و از هر سو به سمت بنادر اقیانوس آرام امتداد یافتهاند. تمام مبادلات تجاری چین با ژاپن، آمریکا، بریتانیا و سایر کشورها باید از این بنادر بگذرد.» شورویها تا این حد شیفته مجرای خروجی به اقیانوس آرام بودند.
پیشنهاد نخستوزیر ژو برای اعزام ۲۵۰ هزار کارگر چینی به شوروی.
پس از پایان ضیافت ناهار، استالین همه را به دیدن فیلم «گرجستان آفتابی» و فیلمهای دیگر دعوت کرد. در استراحت بین پخش فیلمها، استالین و ژوئنلای درباره مسائل مربوط به پورت آرتور (لوشون) و راهآهن شرق چین که روسیه در سالهای ۱۸۹۷ تا ۱۹۰۳ ساخته بود، گفتگو کردند.
و همچنین، درباره امکان استفاده از کارگران چینی در شوروی برای بازسازی شهرها و مناطقی که توسط فاشیسم ویران شده بودند. طرف چینی پیشنهاد داد ۲۵۰ هزار نفر یا بیشتر به شوروی فرستاده شوند.
ژوئنلای گفت: شما به ما در ساختن چینِ سوسیالیستی کمک میکنید، و ما به شما در ساختن شورویِ کمونیستی کمک میکنیم.
با این حال، استالین با این پیشنهاد موافقت نکرد.
۲
وضعیت مذاکرات لی فوچون و میکویان
در مارس ۱۹۵۳، استالین درگذشته بود و هیئت بزرگ اقتصادی و تجاری به سرپرستی لی فوچون، رئیس کمیته مالی و اقتصادی چین، وارد موسکو شد. در این زمان، سمت رسمی لی فوچون باید نائبرئیس کمیته مالی و اقتصادی و نائبرئیس کمیته برنامهریزی دولتی بوده باشد. رئیس کمیته مالی و اقتصادی چن یون و رئیس کمیته برنامهریزی دولتی گائو گانگ بود.
از طرف شوروی، میکویان، نائبرئیس شورای وزرای شوروی، هدایت مذاکرات را بر عهده داشت. کووال مامور شد مسئولیت مستقیم مذاکرات را بر عهده بگیرد و برخی از وزارتخانهها و سازمانهای مربوطه را دخالت دهد، زیرا آنها میبایست کارهای طراحی را انجام دهند، تجهیزات اصلی را طبق قرارداد تأمین کنند، در ساختوساز کمک فنی ارائه دهند و همچنین مسئولیت تنظیم پیشنویس توافقنامههای مختلف میان شوروی و چین را بر عهده بگیرند. نشستهای هفتگی کووال و لی فوچون در روزهای چهارشنبه؛ اما لی فوچون هرگز درخواست و سند مکتوبی ارائه نمیداد.
کووال و لی فوچون چهارشنبه هر هفته ملاقات میکردند. در روزهای دیگر، نمایندگان نهادهای شوروی با هیئت چینی مذاکره میکردند و بر سر مسائل فنی پروژههایی که مسئولیت آنها بر عهده وزارتخانهها یا موسسات طراحی بود، به توافق میرسیدند.
این شیوه کاری بیش از ۱ سال ادامه داشت و در تمام این مدت، رئیس کمیته برنامهریزی دولتی جمهوری خلق چین در موسکو حضور داشت. توجه کنید، منظور کووال در اینجا از رئیس کمیته برنامهریزی دولتی، گائو گانگ نیست. گائو گانگ تمام مدت در موسکو نماند، کسی که تمام مدت در موسکو ماند همان لی فوچون بود، اما او هم بیش از یک سال نماند.
طرف چینی امیدوار بود در بازه زمانی ۵ ساله ۱۹۵۵ تا ۱۹۶۰، ۱۴۱ پروژه با کمک شوروی بازسازی یا احداث شود که عمدتاً صنایع سنگین و نیروگاهها بودند:
· ۱۰ مجتمع فلزات سیاه، شامل کارخانههایی با ظرفیت تولید سالانه ۲۵ تا ۳۵ میلیون تن فولاد. · ۱۲ بنگاه مختلف فلزات غیرآهنی. · ۲۱ چاه و معدن زغالسنگ با استخراج سالانه ۲۵ میلیون تن. · دو معدن روباز زغالسنگ و شیل با استخراج سالانه ۲.۲ میلیون تن. · ۱۶ بنگاه پالایش نفت، صنایع پتروشیمی و صنایع شیمیایی. · ۱۱ کارخانه ماشینسازی، از جمله یک کارخانه خودروسازی و یک کارخانه تراکتورسازی. · همچنین پروژههای متعدد صنایع دفاعی، از جمله کارخانههای تانکسازی و هواپیماسازی. کووال در اینجا دوره ۱۹۵۵ تا ۱۹۶۰ را نوشته است، در حالی که در واقعیت، اولین برنامه پنجساله کشور ما ۱۹۵۳ تا ۱۹۵۷ بود. با این حال، بازه زمانی نوشته شده توسط کووال واقعبینانهتر به نظر میرسد، زیرا خروشچف تازه در روز ملی کشور ما در سال ۱۹۵۴ برنامه کمکها را نهایی کرد.
در ابتدا، مذاکرات بسیار کند و دشوار پیش میرفت؛ دامنه درخواستهای طرف چینی بسیار گسترده بود و مهلتهای بسیار کوتاه برای آمادهسازی دادههای پایه، طراحی و تحویل کالا، موضوعاً مشکلات زیادی ایجاد میکرد. علاوه بر این، برخی مسائل دیپلماتیک پیچیده و نهچندان روشن نیز وجود داشت.
پس از هر ملاقات با لی فوچون، کووال از طرف چینی میخواست درباره مسائل توافقشده توضیحات مکتوب ارائه دهد. اما در ملاقات بعدی، لی فوچون باز هم فقط موافقت شفاهی خود را اعلام میکرد و هیچ درخواست یا سند مکتوبی ارائه نمیداد. به نظر من، لی فوچون اختیارات لازم برای ارائه اسناد مکتوب را نداشته است.
کووال جزئیات هر ملاقات خود با لی فوچون را به میکویان گزارش میداد.
میکویان و کووال متوجه شدند که روش مذاکره طرف چینی این است که شوروی را وادار کند مسئولیت ابتکار عمل در تصمیمگیریهای مربوط به خطمشی و مقیاس صنعتیسازی چین را بر عهده بگیرد و شوروی را پاسخگوی این تصمیمات سازد.
به درخواست کووال، میکویان دو بار با لی فوچون دیدار کرد و از اینکه طرف چینی هیچ پیشنهاد مکتوبی ارائه نمیدهد، ابراز شگفتی و سردرگمی نمود.
با این حال، لی فوچون در مذاکرات همچنان فقط به صورت شفاهی پیش میرفت.
سفر هوایی کووال به چین برای بررسی میدانی و تعریف پروژهها.
اطلاعات پایهای که چینیها برای طراحی چنین پروژههای بزرگ و پیچیدهای ارائه میدادند چندان قابل اعتماد نبود و از این رو یک سری مشکلات جدی به وجود آمد.
به عنوان مثال: · احداث یک مجتمع متالورژی با ظرفیت ذوب کل ۳۲ میلیون تن فولاد در منطقه شرقی صحرای گوبی چین · احداث مجتمع فلزات غیرآهنی شامل معادن و کارخانههای فرآوری در تونگچوان · احداث کارخانهای با تولید سالانه ۱۵ میلیون تن لاستیک سنتزی در لانتشو · احداث ۴ نیروگاه برقآبی بر روی رودخانههای زرد، فوچون، یالو و جیوجیانگ. اما شوروی همچنان به مذاکرات ادامه داد و از هر راهی برای تنظیم پیشنویس توافقنامهها استفاده کرد. برای حل مسائل فنی در محل، کووال و گروهی از سرشناسترین مهندسان موسسات طراحی به چین فرستاده شدند تا همراه با نمایندگان نهادهای مربوطه چین، به مدت یک ماه از یک کارگاه ساختمانی به کارگاه دیگر پرواز کنند.
معمولاً، تمام روز کار میکردند، شب استراحت میکردند و صبح به سمت کارگاه بعدی پرواز میکردند.
این مأموریتی دشوار و پرمسئولیت بود و برخی از تصمیمات اصلی مهندسی در همان محل گرفته شد. اینکه آیا پروژهای در توافقنامه گنجانده شود یا خیر، همگی با همین تصمیمات نهایی میشد.
در نوامبر ۱۹۵۳، هیئت کووال از چین بازگشت و تصمیم گرفته شد عقد قرارداد برای پروژههای آماده و بدون ابهام آغاز شود و با تمام توان روی توافقنامه جامع همکاری اقتصادی کار کنند.
برای حل مسئله تجهیزات، برنامهریزی شد با جمهوری دمکراتیک آلمان (آلمان شرقی) و جمهوری سوسیالیستی چکسلواکی مذاکره شود تا مشخص گردد آیا امکان صادرات مجدد تجهیزات آنها به برخی سایتهای پروژهای وجود دارد یا خیر.
با این حال، مذاکرات با طرف چینی همچنان به همان فرم شفاهی محدود بود.
۳
روند قانع کردن پریزیدیوم کمیته مرکزی توسط خروشچف
فشار نخستوزیر ژو
مذاکرات میکویان، کووال و همکارانشان بسیار بطئی و کند پیش میرفت.
در اوایل سال ۱۹۵۴، ژوئنلای در راه بازگشت از پاریس، توقف کوتاهی در موسکو داشت و با خروشچف دیدار کرد.
روز بعد، خروشچف بلافاصله میکویان و کووال را احضار کرد و خواستار گزارش دقیق از روند مذاکرات با هیئت چینی شد. پیش از شنیدن گزارش، خروشچف اعلام کرد: ژوئنلای از او خواسته است تا به مذاکرات مربوط به کمکهای گسترده برای احداث پروژههای صنایع سنگین چین سرعت داده شود. ژوئنلای به خروشچف گفته بود که هیئت چینی به سرپرستی لی فوچون همراه با نهادهای شوروی کارهای زیادی انجام دادهاند و از نظر سیاسی، اگر بتوان آمادهسازی برای امضای توافقنامه را سرعت بخشید، اهمیت بسیار زیادی خواهد داشت.
زیرا در ۳۰ سپتامبر ۱۹۵۴، جمهوری خلق چین پنجمین سالگرد تأسیس خود را با شکوه جشن میگرفت و انتظار میرفت سران دوول فراوانی در رأس هیئتهای نمایندگی، و در رأس همه هیئت شوروی، در این بزرگترین جشن مردم چین شرکت کنند.
رهبران چین بر این باور بودند که امضای توافقنامه اقتصادی قبل از بازدید یا در جریان بازدید رهبران عالیرتبه، و همچنین امضای همزمان توافقنامه واگذاری پورت آرتور و راهآهن شرق چین به جمهوری خلق چین، دارای اهمیت سیاسی بسیار ویژهای است. طبق تصمیم خروشچف، هیچیک از کارشناسان اقتصادی شوروی در دیدار با ژوئنلای شرکت نداشتند. علت این بود که خروشچف موانع تصمیمگیری اقتصادی را نه در طرف چینی، بلکه در میکویان و کووال میدید.
از نظر کووال، ژوئنلای همانجا از خروشچف قول گرفت که طرف شوروی تمام تعهدات خود را ایفا خواهد کرد، در حالی که در واقع، شوروی هنوز این تعهدات را بر عهده نگرفته بود. نیات واقعی دیپلماسی شفاهی لی فوچون.
تازه در این زمان بود که کووال و میکویان به مفهوم دیپلماسی شفاهی لی فوچون پی بردند؛ او امیدوار بود مسائلی بسیار پیچیده را که اقتصاد و تکنولوژی شوروی هنوز به دقت بررسی نکرده بود، از طریق سیاسی حلوفصل کند.
خروشچف فقط بعد سیاسی و دیپلماتیک را میدید؛ او بدون آنکه ابعاد موضوع را درک کند و بدون آگاهی از سایر مشکلات و موانع، چنین تصمیماتی گرفت.
از سوی دیگر، میکویان و کووال نه درخواستی از طرف چینی در دست داشتند، نه سند دیگری، و نه محاسبات مکتوبی؛ بنابراین تنها میتوانستند به صورت شفاهی با سخنان خروشچف مخالفت کنند.
از این رو، میکویان که تجربه سیاسی بالایی داشت، عمدتاً سکوت کرد. سکوت هم خود یک موضعگیری سیاسی است.
به این ترتیب، خروشچف رسیدگی به مسائل روابط اقتصادی با چین را آغاز کرد.
خروشچف قاطعانه عمل میکرد؛ او تقریباً تکتک پروژهها را دوباره بررسی نمود و تمام دلایلی را که درباره مشکلات احتمالی اجرا یا عواقب ناگوار برای اقتصاد شوروی مطرح میشد، رد کرد. سیاست همیشه بالاتر از همه چیز است، حتی اقتصاد.
تصمیمگیری خروشچف
خروشچف به طرح نادر و بینظیر احداث پل بزرگ روی رودخانه یانگتسه در ووهان علاقه بسیار زیادی نشان داد. اما طرح احداث راهآهن لانتشو-اورومچی-آلماآتا، شور و شوق ویژهای در او ایجاد کرد. در آن زمان، این خط اصلی، مسیر موسکو-پکن نامیده میشد.
زمان بسیار تنگ بود؛ خروشچف میبایست در سپتامبر ۱۹۵۴، هنگام حضور در رأس هیئت شوروی برای شرکت در جشن پنجمین سالگرد تأسیس جمهوری خلق چین، یک برنامه مهم برای توسعه روابط شوروی و چین را اعلام عمومی کند.
تا این مرحله، برای میکویان و کووال روشن شد که خروشچف برای مذاکره با چین، طرحی خاص و بسیار گسترده در سر دارد. یعنی امضای یک توافقنامه اقتصادی با جمهوری خلق چین برای احداث پروژهها با کمک شوروی؛ توافقنامهای بر اساس طراحی و تکنولوژی شوروی، متکی بر تجهیزات اصلی شوروی و با استفاده از وامهای ترجیحی شوروی، برای احداث حدود ۱۴۰ بنگاه بزرگ صنایع سنگین و صنایع دفاعی در چین.
از جمله موافقت شوروی با کمک به چین در تربیت متخصصان فیزیک هستهای و ارائه یک راکتور اتمی آزمایشی به همین منظور؛ توسعه مسیرهای ارتباطی میان شوروی و چین از طریق احداث راهآهن آلماآتا-اورومچی-لانتشو (موسکو-پکن). علاوه بر این، اتصال خطوط راهآهن در خاک جمهوری خلق چین و جمهوری خلق مغولستان تا اولانباتور و امتداد آن به داخل خاک شوروی؛ و همچنین تحویل کامل و بدون قید و شرط راهآهن شرق چین و پایگاه نیروی دریایی پورت آرتور به طرف چینی، و تأسیس شرکتهای سهامی مشترک شوروی و چین.
کووال جسارت به خرج داد و از مشکلات واقعی سخن گفت
کووال جرات کرد و یک جمعبندی ارائه داد: آنچه شوروی باید انجام دهد این است که ۲۲ کارخانه بزرگ متالورژی سیاه و غیرآهنی، ۲۳ چاه و سایر بنگاههای زغالسنگ (از جمله دو معدن زغالسنگ روباز و بینظیر برای استخراج شیل)، ۱۱ کارخانه شیمیایی با راندمان بالا و ۳۱ نیروگاه حرارتی و برقآبی را در توافقنامه جامع بگنجاند؛ این پروژهها مسائل محوری و شالوده توافقنامه بودند.
کووال گزارش داد که برای تأمین تجهیزات سنگین آهنسازی، فولادسازی، نورد و متالورژی و همچنین ماشینآلات پرقدرت معدنی و تجهیزات سنگین و بینظیر برای استخراج روباز زغالسنگ و شیل جهت این پروژههای بزرگ، شوروی در آن زمان اصلاً چنین ظرفیتی نداشت. علاوه بر این، شوروی هنوز تجهیزات اختصاصی شیمیایی مناسب، ماشینهای بخار، پرسهای هیدرولیک و دیگهای بخار کامل در اختیار نداشت.
کووال به دبیر اول گزارش داد که همه اینها جزو اقلام ناپیدا و نایاب در فهرست وزارت صنایع ماشینسازی سنگین شوروی است و با توجه به برنامهریزیهای انجام شده برای توسعه اقتصاد ملی خود شوروی، بخشهای تولیدی نمیتوانند ساخت این حجم از تجهیزات را بر عهده بگیرند.
کووال برآورد کرد که حتی صادرات مجدد چنین تجهیزاتی نیز بسیار دشوار خواهد بود.
در نتیجه، نگاه تحقیرآمیز خروشچف باعث شد کووال از خجالت آب شود.
تدبیر سیاسی میکویان
خروشچف پرسید: پس بالاخره چه باید کرد؟
میکویان پیشنهاد داد با لی فوچون و کارشناسان او توافق شود تا بخشی از تجهیزات بعد از سال ۱۹۶۰ تحویل داده شود.
میکویان معتقد بود که این روندِ تنظیم توافقنامه اقتصادی، از اهمیت خود توافقنامه نخواهد کاست، بر برنامههای مدنظر برای صنعتیسازی چین تأثیری نخواهد گذاشت و طبق طرح خروشچف، این موضوع میتواند در سخنرانی هیئت شوروی شرکتکننده در پنجمین سالگرد تأسیس جمهوری خلق چین اعلام شود.
خروشچف خوشحال شد و احساس کرد راه حل مسئله را یافته است. او پیشنهاد کرد مذاکرات با چین سرعت گیرد تا پریزیدیوم کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی و شورای وزرای شوروی هرچه زودتر پیشنویس توافقنامهها را بررسی کنند.
میکویان از خروشچف خواست دستور دهد وزارت امور خارجه شوروی نیز در تنظیم توافقنامه اقتصادی که چنین اهمیت سیاسی والایی داشت، مشارکت کند. وزارت امور خارجه شوروی، فدرنکو — از اعضای کمیته امور خارجه که سابقه کار در چین را داشت — را اعزام کرد.
میکویان همچنین لی فوچون را به چای دعوت کرد. میکویان با ظرافت و سنجیدگی تمام به لی فوچون اشاره کرد که در توافقنامه حتی نباید کلمهای ذکر شود مبنی بر اینکه پیشنهاد احداث این بنگاهها در چین از سوی طرف شوروی مطرح شده است. میکویان گفت صنعتیسازی چین قبل از هر چیز مسئله خود چین است. میکویان با تأکید بر این نقطه، قاطعانه از چین خواست استراتژی دیپلماتیک خود را تغییر دهد.
لی فوچون طبیعتاً منظور او را فهمید.
فضای مذاکرات به شدت گرم شد
از این مرحله به بعد، فضای مذاکرات کووال با لی فوچون و همچنین برخورد وزارتخانهها و سازمانهای مختلف با لی فوچون به ناگاه تغییر کرد.
لی فوچون حضور در جلسات را ابتدا با پوشه اسناد و سپس با کیف سامسونت آغاز کرد.
وزراء شوروی نیز با اولین زنگ وارد سالن مذاکرات میشدند.
خروشچف به همه اعضای پریزیدیوم کمیته مرکزی فهماند که شوروی و چین در آستانه مهمترین دیدار در بالاترین سطح قرار دارند و آنچه این دیدار بیش از هر چیز به آن نیاز دارد، زیربنای اقتصادی است؛ تنها در این صورت میتوان اتحاد و دوستی دو کشور را تحکیم بخشید.
خروشچف واقعاً از همهچیز مایه میگذاشت!
تصویب مصوبه در پریزیدیوم کمیته مرکزی توسط خروشچف
در سپتامبر ۱۹۵۴، پیش از آنکه هیئت حزبی و دولتی شوروی در ۲۷ سپتامبر به چین پرواز کند، پریزیدیوم کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی آخرین جلسه خود را برای بررسی متن نهایی توافقنامه شوروی و چین و اسناد مربوطه برگزار کرد.
خروشچف همچنان نیاز داشت تا طبق روال اداری، مصوبه جلسه پریزیدیوم کمیته مرکزی را دریافت کند تا بتواند عازم چین شده و توافقات را اعلام نماید.
میکویان میخواست جلسه پریزیدیوم برگزار نشود
در شب ۲۵ سپتامبر ۱۹۵۴، میکویان تمام پروژهها و اسناد موجود در توافقنامه را که روز قبل در پریزیدیوم کمیته مرکزی بحث شده بود، به دقت بررسی کرد.
سپس، میکویان تلفنی به خروشچف گزارش داد: من تمام اسناد تنظیمشده برای بحث درباره چین را از ابتدا تا انتها به دقت خواندم؛ تمام نظرات مطرحشده در جلسه دیروز پریزیدیوم کمیته مرکزی در اسناد منعکس شده است. اسناد کاملاً چاپ شدهاند، آنچه باید قبل از حرکت انجام میشد انجام شده است و احتمالاً نیازی به برگزاری جلسه مجدد پریزیدیوم نیست.
میکویان به خروشچف گفت: اینطور کنیم؛ شما اول، من دوم، ما رای مثبت میدهیم. بعد بگذاریم کووال به سراغ بقیه اعضای پریزیدیوم برود، اصلاحات اعمالشده را به آنها گزارش دهد و از آنها بخواهد رای مثبت بدهند. من یا شما باید به تکتک اعضای پریزیدیوم تلفن بزنیم. رایگیری تلفنی، همان مهارت سنتی.
میکویان کووال را فرستاد تا تکتک اعضای پریزیدیوم را پیدا کند و امضا بگیرد
میکویان به کووال گفت: اسناد را بردار و پیش خروشچف برو، بعد برگرد. من هم موافقت خود را اعلام میکنم. بعد به همه تلفن بزن تا تو را بپذیرند و رای مثبت بدهند؛ همین الان برو.
خروشچف اولین نفر امضا کرد: موافقم، خروشچف.
پس از آنکه کووال اسناد را بازگرداند، میکویان شخصاً ترتیب ملاقاتها را مشخص کرد و به او گفت: با توجه به روند رایگیری، هر زمان خواستی به من تلفن بزن. در آخر پیش وروشیلوف برو؛ او پیر شده، در ویلا است، این روزها زیاد در فعالیتها شرکت نمیکند و احتمالاً نظری نخواهد داشت.
میکویان اشتباه محاسباتی کرده بود.
کووال یکییکی به سراغ آنها رفت و زمان زیادی صرف شد. تمام اعضای پریزیدیوم کمیته مرکزی نیز مانند خروشچف و میکویان با حروف بزرگ نوشتند «موافقم» و امضا کردند.
مخالفت وروشیلوف
با این حال، حدود ساعت ۱۲ شب ۲۵ سپتامبر ۱۹۵۴، کووال خبر بدی به میکویان داد؛ وروشیلوف حاضر به امضا نشد و به کووال گفت برگردد و به میکویان گزارش دهد: من مخالفت میکنم.
کووال تلفنی موضوع را به میکویان گزارش داد. وقتی او به دفتر میکویان بازگشت، خروشچف قبلاً اطلاع داده و برنامهریزی کرده بود که ساعت ۱۱ صبح روز بعد جلسه پریزیدیوم برگزار شود و به کووال مأموریت داد در جلسه پریزیدیوم درباره روند رایگیری و نظر مخالف وروشیلوف گزارش دهد.
جلسه پریزیدیوم بالاخره برگزار شد
در ۲۶ سپتامبر ۱۹۵۴، رأس ساعت ۱۱ ظهر، تمام اعضای پریزیدیوم کمیته مرکزی گرد هم آمدند. کووال وارد سالن شد و خروشچف بلافاصله به او دستور داد گزارش رایگیری و موضع وروشیلوف را ارائه دهد.
پس از پایان گزارش کوتاه کووال، وروشیلوف سر تکان داد و تأیید کرد که سخنان او کاملاً درست است.
خروشچف شروع به صحبت کرد: کلیمت، تو را چه شده؟ ما که ظاهراً توافق کرده بودیم و الان دیگر باید عازم پکن شویم. تو حالا لجبازی میکنی، اینطور که نمیشود. داستان چیست؟ دقیقاً با چه چیزی مخالفی؟
پاسخ وروشیلوف بسیار کوتاه بود: قبل از هر چیز، اجازه میخواهم از حزب و کمیته مرکزی تشکر کنم که امروز به خاطر داشتن نظر متفاوت و ابراز شجاعانه آن، مرا بازداشت نکردند و به زندان نینداختند. اما من تصور میکنم در حال حاضر، وقتی جنگ هولناک ضد فاشیسم تازه به پایان رسیده و همهجا پر از آثار گلوله و ویرانی است، مردم ما هنوز توانایی انجام چنین کار بزرگی در چین را ندارند. طراحی و تحویل این تجهیزات پیچیده کار آسانی نیست! چند هزار کارشناس ما باید درگیر این کارها شوند. علاوه بر این، همین چند وقت پیش ما توضیح میدادیم که چون با ژاپن (متحد آلمان فاشیستی) وارد جنگ شدیم، از جمله اهداف ما بازگرداندن پورت آرتور و زمینهایی بود که روسیه تزاری در جریان جنگ روسیه و ژاپن از دست داده بود؛ و حالا شاید بد نباشد نظر مردم را در اینباره بپرسیم، و اگر هم نمیپرسیم، دستکم باید مردم را برای این موضوع آماده کنیم.
خروشچف پس از شنیدن سخنان وروشیلوف دریافت که در چنین مسئله اصولی به هیچ وجه نباید کوتاه آمد؛ از این رو شروع کرد به قانع ساختن سایر اعضای پریزیدیوم کمیته مرکزی که تصمیم او درست است.
خروشچف گفت: سرزمینهایی که صحبت از آنها میشود و زمانی متعلق به روسیه تزاری بود، از قدیمالایام خاک چین بوده است و اکنون بر اساس توافقنامه اجاره، مورد استفاده مشترک ما قرار دارد که این موضوع با منافع چین هم مطابقت دارد. توافقنامه پورت آرتور نیز بر اساس درخواست ۱۵ اوت ۱۹۵۲ دولت چین تمدید شده بود.
خروشچف گفت: اگر دوستی دو کشور بر پایه واقعبینی، بهرهمندی متقابل و ایستادگی بر روابط مسئولانه بنا نشود، هیچ پیمانی میان کشورها پایدار نخواهد ماند.
خروشچف با لحنی قاطع گفت: اگر در آستانه جشن پنجمین سالگرد تأسیس چین — یعنی در این برهه حیاتی که از ما میخواهند برای غلبه بر عقبماندگی چندصدساله به آنها کمک کنیم — به چین کمک نکنیم تا طرح بنیادی خود را برای توسعه صنعت سوسیالیستی طی ۵ سال آینده تحقق بخشد، آنگاه دوره تاریخیِ ایجاد و تحکیم دوستی با چین را از دست خواهیم داد.
خروشچف ابراز عقیده کرد که اگر شوروی دست به این کار نزند، فرستادن یک هیئت نمایندگی در چنین سطح عالی به پکن برای شرکت در مراسم باشکوه روز ملی و انجام مذاکره با مائو تسهتونگ، کاملاً بیمعنا خواهد بود.
برای نشستن سر سفره، معلوم است که باید هدیه ارزشمندی همراه داشت. باید دانست که کشور ما تازه در جنگ مقاومت در برابر متجاوزان آمریکایی و کمک به کره به پیروزی رسیده بود و موقعیت بینالمللی آن به شدت اوج گرفته بود.
خودت باید محکم باشی تا دیگران حساب ببرند.
خروشچف گفت: ما نمیتوانیم یک زیربنای محکم نسازیم، نمیتوانیم این توافقنامههای اقتصادی را امضا نکنیم. ما تازه خیلی از پروژههای مهم را به بعد از سال ۱۹۶۰ موکول کردهایم، و معلوم هم نیست چینیها با همین هم موافقت کنند.
سپس، سخنان سایر اعضای پریزیدیوم کمیته مرکزی نیز عمدتاً بر همین محور بود. در نهایت، وروشیلوف ایستاد و با چهرهای درهمرفته گفت: «باشد، من رای مثبت میدهم.» او نوشت «موافقم» و امضای خود را ثبت کرد؛ جلسه به این ترتیب به پایان رسید.
کار تمام شد!
در ۲۷ سپتامبر ۱۹۵۴، ساعت ۴ صبح، برج مراقبت فرودگاه در بزرگراه لنینگراد تحت تدابیر شدید امنیتی بود و ۱۲ فروند هواپیما قرار بود به سمت پکن پرواز کنند.
خروشچف، بولگانین، میکویان، سروف، شاورنیک و فورتسوا هر کدام سوار بر هواپیماهای اختصاصی بزرگ ایلیاشین-۱۴ شدند و سایر اعضای هیئت، کارکنان خدماتی و محافظان با هواپیماهای دیگر عازم پکن شدند.
منبع: حساب رسمی ویچت Bada Street Walk | منبع تصاویر: اینترنت (در صورت نقض حقوق نشر، حذف خواهد شد)
مسئول ویرایش: ژیانگ تاییانگ