آمریکا پس از ۲۳ سال و صرف ۱.۷ تریلیون دلار، عراق را به ایران واگذار کرد
وانگ شی‌چون — گوانچا
ترجمه مجله جنوب جهانی
در یک نگاه: پس از ۲۳ سال جنگ و حضور نظامی و صرف ۱.۷ تریلیون دلار، آمریکا سرانجام نیروهای خود را از عراق خارج کرده است؛ اما میراث این حضور، کشوری است که گروه‌های مسلح نزدیک به ایران در ساختارهای سیاسی و امنیتی آن ریشه دوانده‌اند، در حالی که بغداد برای خلع سلاح آنها با دشواری جدی روبه‌روست؛ واشنگتن عملیات نظامی رسمی خود را پایان می‌دهد، اما همچنان ظرفیت‌های اطلاعاتی و امنیتی محدودی در منطقه حفظ می‌کند و عراق میان حاکمیت ملی، نفوذ ایران، فشار آمریکا و مشکلات اقتصادی و امنیتی گرفتار مانده است.
در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، آخرین گروه از نیروهای آمریکایی خاک عراق را ترک کردند و بدین ترتیب حضور نظامی ۲۳ ساله آمریکا در این کشور به‌طور کامل پایان یافت.
روز ۲۹ سپتامبر، روزنامه وال‌استریت ژورنال گزارش مفصلی را به خروج نیروهای آمریکایی از عراق اختصاص داد. این روزنامه نوشت که آمریکا پس از بیش از ۲۳ سال و صرف ۱.۷ تریلیون دلار، کشوری را پشت سر می‌گذارد که در آن شبه‌نظامیان نزدیک به ایران در همه‌جا حضور دارند؛ گروه‌هایی که به سلاح‌های پیشرفته مجهزند، از ایران پهپاد و موشک کروز دریافت کرده‌اند، به پایگاه‌های آمریکا حمله کرده‌اند و حاضر نیستند از مواضع خود عقب‌نشینی کنند.
در مقابل، آثار باقی‌مانده از حضور آمریکا بسیار محدود است. در بغداد، نیروهای نزدیک به ایران حضور گسترده‌ای دارند و تصاویر و یادبودهای قاسم سلیمانی، فرمانده پیشین نیروی قدس سپاه پاسداران، در نقاط مختلف دیده می‌شود. جوانان عراقی نزدیک به آمریکا در فکر ترک کشور هستند. حتی اگر گروه‌های شبه‌نظامی نزدیک به ایران حاضر به تحویل سلاح‌های خود شوند، احتمال دارد اعضای آنها در قالبی قانونی در سیاست عراق باقی بمانند.
در بغداد، تصاویر رهبران ایران و فرماندهان پیشین سپاه پاسداران در بسیاری از نقاط دیده می‌شود.
پس از بیش از ۲۳ سال و صرف ۱.۷ تریلیون دلار، آمریکا جنگ عراق را به پایان می‌رساند و روز چهارشنبه آخرین پایگاه اصلی نظامی خود در این کشور را تعطیل کرد.
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در ماه ژوئیه و هنگام دیدار علی زیدی، نخست‌وزیر عراق، از کاخ سفید گفته بود: «ما فکر می‌کنیم دیگر نیازی به حضور نیروهای نظامی در آنجا نیست.» او نخست‌وزیر جدید عراق را «قهرمانی بزرگ» توصیف کرده و گفته بود که او «جوان و خوش‌قیافه» است.
زیدی، ۴۱ ساله، که پیش از ورود به سیاست از فعالان اقتصادی بود، در جریان این دیدار در کنار ترامپ نشست و ضرب‌الاجل مشابهی را اعلام کرد که پایان آن روز چهارشنبه بود: شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران باید سلاح‌های خود را تحویل دهند. او گفته بود: «پس از ۳۰ سپتامبر، دیگر دلیلی برای ادامه حضور آنها وجود ندارد.»
اما وال‌استریت ژورنال نوشت جنگ نامحدود آمریکا و ایران در حال سوق دادن عراق به سوی درگیری عمیق‌تر است. با خروج نیروهای آمریکایی، کشوری باقی می‌ماند که شبه‌نظامیان مسلح و مجهز آن می‌توانند کنترل خود را بیش از پیش تحکیم کنند. تنها در دو ماه نخست جنگ، نیروهای مسلح و نیروهای ایرانی بیش از ۶۰۰ حمله علیه تأسیسات دیپلماتیک و نظامی آمریکا در عراق انجام داده‌اند.
همزمان، موارد ربوده‌شدن شهروندان آمریکایی افزایش یافته است. یکی از نشانه‌های بی‌ثباتی عراق این است که سفارت آمریکا در بغداد اکنون به‌طور مکرر برای شهروندان آمریکایی و دیگر افراد هشدارهای امنیتی ارسال می‌کند. تقریباً هفته‌ای دو بار، این هشدارها به خطر ربوده‌شدن توسط افراد مسلح مربوط می‌شود.
در همین ماه، تیمی از وال‌استریت ژورنال پس از آنکه مقامات عراقی، آمریکایی و اروپایی درباره تهدیدهای امنیتی هشدار دادند، به‌طور ناگهانی بغداد را ترک کرد. مقام‌های آمریکایی بعداً گفتند که این تهدیدها شامل «خطر ربوده‌شدن» توسط شبه‌نظامیان شیعه بوده است.
در اواخر ماه مارس، شبه‌نظامیانی که گمان می‌رود با «کتائب حزب‌الله»، گروهی که آمریکا آن را سازمان تروریستی می‌داند، ارتباط داشته باشند، شلی کیتلستون، خبرنگار آزاد آمریکایی، را در یکی از خیابان‌های شلوغ بغداد ربودند و او را داخل یک خودرو انداختند. مقام‌های کنونی و پیشین آمریکا گفتند حدود یک هفته بعد، این گروه در چارچوب مذاکراتی با دولت عراق برای آزادی تعدادی از اعضای بازداشت‌شده خود، کیتلستون را آزاد کرد. منابع مستقل نیز اصل ربوده‌شدن و آزادی او را تأیید کرده‌اند.
ابومجاهد عساف، یکی از مقام‌های کتائب حزب‌الله، هنگام اعلام آزادی کیتلستون در پیامی در شبکه‌های اجتماعی گفت: «ما در وضعیت جنگی قرار داریم؛ جنگی که دشمن آمریکایی ـ صهیونیستی علیه اسلام به راه انداخته است.»
این گروه به استفاده از بمب‌های کنار جاده‌ای و حملات تک‌تیراندازان علیه نیروهای آمریکایی شهرت دارد و یکی از شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران است که با درخواست زیدی برای خلع سلاح مخالفت کرده است.
مقام‌های کنونی و پیشین آمریکا و کارشناسان دفاعی می‌گویند از زمانی که آمریکا در ماه فوریه حملات هوایی علیه ایران را آغاز کرد، حمایت ایران از این گروه‌ها افزایش یافته است.
یکی از مقام‌های آمریکایی گفت جریان ورود سلاح‌های سبک، پهپادها و راکت‌های کوتاه‌برد با قطر کم از ایران، در ابتدا به دلیل تمرکز ایران بر مقابله با آمریکا کاهش یافته بود، اما در تابستان امسال دوباره شتاب گرفت. به گفته او، حملات اخیر شامل استفاده از موشک‌ها و پهپادهای دوربردتر بوده و ارتقای سطح تسلیحات موجب نگرانی شده است.
عربستان سعودی در همین ماه اعلام کرد حمله پهپادی‌ای که از منطقه‌ای در عراق، نزدیک مرز ایران، انجام شد، موجب تعطیلی موقت خط لوله نفت شرق به غرب این کشور شده است. این خط لوله در ماه‌های پس از آنکه ایران کشتیرانی در تنگه هرمز را مختل کرد، به یکی از مسیرهای مهم‌تر انتقال نفت تبدیل شده است.
حملات دیگری نیز به مراکز دیپلماتیک و لجستیکی آمریکا در فرودگاه بغداد آسیب رسانده‌اند.
زیدی پیش از آنکه در ماه مه نخست‌وزیر شود، هیچ سابقه‌ای در تصدی سمت دولتی نداشت. دولت ترامپ او را فردی دانسته که می‌توان با او وارد تعامل شد.
او مالک یک بانک، یک شرکت بیمه و همچنین شرکت‌هایی در حوزه رسانه و ساختمان است. وزارت خزانه‌داری آمریکا در سال ۲۰۲۴ بانک متعلق به او را از انجام معاملات دلاری منع کرد؛ دلیل این اقدام، ظن کمک این بانک به تأمین مالی ایران و نیروهای نیابتی آن اعلام شد. زیدی هرگونه اطلاع از چنین معاملاتی را رد کرده است. مقام‌های پیشین آمریکایی نیز گفته‌اند باور ندارند او شخصاً در این معاملات دخالت داشته باشد.
دولت ترامپ اکنون به زیدی امید بسته است تا شبه‌نظامیان را خلع سلاح کند. این نیروها ده‌ها هزار نفر هستند و برخی از گروه‌های شبه‌نظامی و نیروهای شبه‌نظامیِ رسمی‌شده، از ایران پول یا سلاح دریافت می‌کنند.
سرلشکر سعد معن، سخنگوی ارتش عراق، گفت برخی گروه‌های مسلح سلاح‌های خود را تحویل داده‌اند و برخی دیگر نیز قصد دارند چنین کنند.
اما دیگران این سخنان را به تمسخر گرفته‌اند.
کاظم فرطوسی، سخنگوی «گردان‌های سیدالشهداء»، گروه شبه‌نظامی‌ای که آمریکا آن را در فهرست سازمان‌های تروریستی قرار داده است، گفت: «این سلاح‌ها برای حاکمیت و آزادی ماست.»
فرطوسی در بغداد و در کنار پرچم گروهش نشسته بود و پشت سر او تصاویر قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران که به دست ترامپ ترور شد، و ابومهدی المهندس، از رهبران مقاومت عراق، دیده می‌شد.
او گفت خلع سلاح اجباری «اتفاق نخواهد افتاد».
گروه او و دیگر شبه‌نظامیان در وزارتخانه‌های دولتی سمت‌های عالی در اختیار دارند و ده‌ها کرسی در پارلمان عراق را نیز به خود اختصاص داده‌اند. آنها در مذاکرات پس از انتخابات سال گذشته در انتخاب زیدی به مقام نخست‌وزیری نقش داشتند.
فرطوسی گفت: «دولت نتیجه‌ای است که ما در شکل‌گیری آن نقش داشتیم.»
در چنین شرایط پیچیده‌ای، زیدی و معاونش در حال بررسی تعویق ضرب‌الاجل خلع سلاح تا سال آینده بودند؛ هرچند گزارش‌های منتشرشده در ۳۰ سپتامبر نشان می‌دهد این مهلت در نهایت تا ژوئن ۲۰۲۷ به تعویق افتاده است.
صباح نعمان، سخنگوی فرماندهی کل نیروهای مسلح عراق، گفت: «دستگاه مبارزه با تروریسم از طریق نقش‌های امنیتی و عملیاتی خود، راهبرد کنترل سلاح و یکپارچه‌کردن آن در چارچوب قدرت دولت را پیش می‌برد.»
یک مقام ارشد آمریکایی گفت واشنگتن به عراق به‌صراحت اعلام کرده است که حفظ حاکمیت کشور و جلوگیری از انجام حملات نیروهای مورد حمایت ایران از خاک عراق اهمیت اساسی دارد.
یک مقام وزارت دفاع آمریکا نیز گفت واشنگتن عملیات نظامی رسمی خود را پایان می‌دهد، اما همچنان ظرفیت‌های اطلاعاتی، نظارتی و دیگر قابلیت‌های امنیتی را در منطقه حفظ خواهد کرد؛ قابلیت‌هایی که در صورت نیاز می‌توان از آنها در عراق استفاده کرد.
در یکی از روزهای نسبتاً آرام اخیر در بغداد، جوانان متخصص در محله مرفه کراده در حال نوشیدن قهوه سرد و کار با لپ‌تاپ‌های خود بودند. اما بسیاری از آنها می‌گفتند قصد دارند کشور را ترک کنند؛ زیرا نگران بودند با کاهش حضور قدرتمند آمریکا، ناامنی و فشارهای اقتصادی تشدید شود.
مصطفی زیدی، دانشجوی ۲۲ ساله پزشکی، گفت قصد دارد در نهایت برای کار به خارج از کشور برود. او گفت:
«اگر قرار بود نیروهای نظامی خارج شوند، اصلاً چرا در ابتدا به اینجا آمدند؟ آنها برای تحقق یک هدف آمدند. آیا به آن هدف رسیدند؟ نه. آیا ما به افغانستان تبدیل خواهیم شد، یا به یمن و سوریه؟»
با این حال، همه عراقی‌ها نیز از گروه‌های نزدیک به ایران حمایت نمی‌کنند.
برخی ساکنان عراق از مداخله ایران ناراضی‌اند و این کشور، که پنجمین تولیدکننده بزرگ نفت جهان است، نشانه‌هایی از بهبود اقتصادی نشان می‌دهد. در بغداد، فروشگاه‌های کوچک و کافه‌های جدیدی افتتاح شده‌اند و دولت در حال ساخت بلندترین ساختمان پایتخت در کنار رود دجله، یعنی ساختمان جدید بانک مرکزی، است.
رحمان حسین احمد، ۵۱ ساله، که پیش‌تر در نیروهای ضدشورش فعالیت می‌کرد و هم با ایران و هم با آمریکا مخالفت داشت، گفت:
«اگر چیزی با منافع عراق سازگار نباشد، ما به آنها نیازی نداریم.»
او رهبران شبه‌نظامیان را «ابزار منافع ایران» خواند.
نفوذ ایران در یکی از دکه‌های فروش یادگاری در بخش قدیمی بغداد نیز به چشم می‌خورد. روی کارت‌پستال‌ها تصاویری از آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران، دیده می‌شود که امسال در حملات آمریکا و اسرائیل کشته شده است. کارت‌پستال دیگری تصویر قاسم سلیمانی، فرمانده پیشین نیروی قدس ایران، را نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۰ در حمله هوایی آمریکا کشته شد.
در فرودگاه بغداد، بیرون از سالن ورود مسافران، تصویر ابومهدی المهندس دیده می‌شود؛ فرمانده شبه‌نظامی عراقی که در سال ۲۰۲۰ همراه با سلیمانی در حمله آمریکا کشته شد.
در مرکز شهر نیز پوسترهایی با این جمله نصب شده است: «ما تصمیم خواهیم گرفت»؛ شعاری که کنایه‌ای به طرح نخست‌وزیر برای خلع سلاح شبه‌نظامیان است.
ایران و عراق در گذشته یک جنگ تقریباً هشت‌ساله را تجربه کردند که بنا بر برآوردها صدها هزار کشته بر جای گذاشت و در سال ۱۹۸۸ بدون پیروزی قاطع هیچ‌یک از طرفین پایان یافت.
۱۵ سال بعد، آمریکا به عراق حمله کرد و صدام حسین را سرنگون ساخت. مبنای این حمله ادعای دولت جورج بوش بود که عراق سلاح‌های کشتارجمعی در اختیار دارد؛ ادعایی که بعداً نادرست از آب درآمد.
در جریان جنگ و پیامدهای آن، حدود ۴۵۰۰ نیروی آمریکایی و تا ۳۰۰ هزار عراقی کشته شدند.
در شهرک صدر، منطقه‌ای کارگری در بغداد، کهنه‌سربازان در حالی که چای می‌نوشند، خاطرات روزهای نخست اشغال نظامی آمریکا در سال ۲۰۰۳ و سرنگونی بالگردهای آمریکایی را مرور می‌کنند.
آشوب پس از حمله آمریکا فرصتی برای گسترش نفوذ ایران در عراق فراهم کرد. جمعیت عراق عمدتاً شیعه است؛ همانند اکثریت جمعیت ایران.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به سازماندهی گروه‌های مسلحی کمک کرد که به نیروهای آمریکایی حمله می‌کردند و هدفشان بیرون‌راندن آمریکا از عراق بود.
اسناد اطلاعاتی محرمانه آمریکا که بعداً از حالت محرمانه خارج شدند، نشان می‌دهند سپاه پاسداران برای شبه‌نظامیان داخل عراق راکت، مواد منفجره ضدزره و دیگر سلاح‌ها ارسال می‌کرد و افسرانی را برای آموزش آنها به عراق می‌فرستاد.
پس از جنگ ۲۰۰۳، آمریکا در سال ۲۰۱۱ نیروهای خود را از عراق خارج کرد.
سه سال بعد، نیروهای آمریکایی برای مبارزه با گروه «دولت اسلامی» یا داعش به عراق بازگشتند. داعش متشکل از نیروهای افراطی سنی بود که از سوریه وارد عراق شده بودند.
نیروهای آمریکایی با اتکا به حملات هوایی گسترده و حمایت تسلیحاتی، داعش را عقب راندند. پس از آن، نیروهای آمریکایی در عراق باقی ماندند.
در جریان مبارزه با داعش، گروه‌های شبه‌نظامی مورد حمایت ایران شکل گرفتند و به‌تدریج ریشه دواندند.
برخی از این گروه‌ها پس از مشارکت در مبارزه با داعش، وارد ساختار سیاسی عراق شدند، احزاب سیاسی تشکیل دادند و در انتخاب نخست‌وزیر نیز صاحب نفوذ شدند. اعضای شبه‌نظامیان در وزارت آموزش و همچنین در نهادهای مالیاتی و گمرکی سمت‌های بانفوذی در اختیار دارند.
فرطوسی، سخنگوی گردان‌های سیدالشهداء، گفت سازمان او و دیگر گروه‌های مسلح اغلب مستقل از ایران عمل می‌کنند و امسال نیز قدرتمندتر شده‌اند.
او گفت: «گروه‌های مقاومت قدرتمندتر شده‌اند، زیرا با مهم‌ترین رویداد جهان، یعنی جنگ آمریکا و ایران، روبه‌رو هستند. آمریکا ما را وارد این جنگ کرد.»
بازرس کل وزارت دفاع آمریکا نیز در گزارشی که امسال منتشر شد، گفت در نتیجه جنگ با ایران، حمایت آمریکا از عراق در عملیات‌های مهم ضدتروریستی «تقریباً متوقف شده است».
«حرکت در مسیر قانونی»
حتی اگر این گروه‌های نزدیک به ایران سلاح‌های خود را کنار بگذارند، می‌توانند به‌صورت قانونی وارد عرصه سیاسی عراق شوند.
انتخاب زیدی به نخست‌وزیری نوعی سازش سیاسی بود.
هنگامی که نوری مالکی، نخست‌وزیر پیشین عراق که روابط نزدیکی با ایران دارد، در ژانویه برای این سمت نامزد شد، ترامپ هشدار داد که آمریکا کمک‌های خود به عراق را قطع خواهد کرد.
زیدی با کت‌وشلوار سرمه‌ای تیره، سبیل سیاه پرپشت و ریش کوتاه مرتب، خیلی زود مورد پذیرش واشنگتن قرار گرفت.
تحلیلگران سیاسی می‌گویند او تلاش دارد میان منافع رقیب تعادل برقرار کند؛ رویکردی که سفر او به واشنگتن در تابستان امسال و سپس سفر کوتاه‌مدت بعدی‌اش به تهران، به‌خوبی آن را نشان می‌دهد.
طرح او برای خلع سلاح توانسته است برخی گروه‌های مسلح را به همکاری ترغیب کند؛ آنها امیدوارند در مقابل، تحریم‌های آمریکا علیه‌شان لغو شود.
«عصائب اهل الحق»، که آمریکا آن را نیز در فهرست سازمان‌های تروریستی قرار داده است، از جمله گروه‌هایی است که اعلام کرده با دولت همکاری خواهد کرد.
دیوید شنکر، معاون پیشین وزیر خارجه آمریکا در امور خاور نزدیک، گفت: «به نظر می‌رسد آنها می‌خواهند وارد مسیر قانونی شوند. آنها می‌خواهند همراه خانواده‌هایشان برای تعطیلات به فرانسه بروند.»
حتی اگر زیدی تصمیم بگیرد با نیروهای مسلح مقابله کند، با مشکلات بزرگی روبه‌رو خواهد شد.
ارتش کمبودبودجه عراق در سال ۲۰۱۴، هنگام مبارزه با داعش، فروپاشید.
دستگاه مبارزه با تروریسم عراق نیرویی است که با آموزش آمریکا شکل گرفته و به مبارزه با داعش شهرت دارد. این نیرو تا سال ۲۰۲۴ حدود ۱۴ هزار سرباز در اختیار داشت؛ رقمی که از تعداد نیروهای شبه‌نظامی کمتر است.
ویکتوریا تیلور، مقام ارشد پیشین وزارت خارجه آمریکا، معتقد است انتظار اینکه زیدی بتواند ظرف چند ماه شبه‌نظامیان را خلع سلاح کند، «درخواستی ناممکن» است. او امسال پس از مدتی فعالیت در حوزه مسائل عراق از دولت آمریکا خارج شد.
یک مقام وزارت دفاع آمریکا گفت ارتش در حال انتقال تجهیزات و نیروها از آخرین پایگاه آمریکا در اربیل از طریق هواست تا مهلت تعیین‌شده را رعایت کند.
مقام‌های کنونی و پیشین آمریکایی گفتند شماری از تفنگداران دریایی آمریکا برای حفاظت از هیئت‌های دیپلماتیک این کشور در عراق باقی خواهند ماند. همچنین پیمانکارانی برای نگهداری ناوگان جنگنده‌های F-16 عراق و تانک‌های ساخت آمریکا در این کشور حضور خواهند داشت.
مقام‌های کنونی و پیشین آمریکایی همچنین گفتند ارتش آمریکا یک واحد موشک‌های پدافندی پاتریوت را که در اطراف اربیل مستقر بود، خارج کرده است.
آنها افزودند که با وجود ادامه حملات ایران و شبه‌نظامیان، آمریکا ممکن است بخش باقی‌مانده توان پدافند هوایی خود را بر حفاظت از سفارت آمریکا در بغداد و کنسولگری این کشور در اربیل متمرکز کند.
تیلور، مقام ارشد پیشین وزارت خارجه آمریکا، گفت:
«این گروه‌های شبه‌نظامی وجود دارند، زیرا ایران می‌خواهد آنها وجود داشته باشند. ایران همچنان معتقد است که استفاده از آنها به‌عنوان ابزار و اهرم فشار علیه دولت عراق و نقش آمریکا در منطقه برایش مفید است. پس از خروج نیروهای آمریکایی نیز این وضعیت ادامه خواهد داشت.»