عرض جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی: خطی بر نقشه زمین، قطری در تاریخ ده‌هزارساله تمدن بشر
نویسنده: زی‌سی (子思)
ترجمه مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
این مقاله با تکیه بر مستند هشت‌قسمتی «عرض جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی»، تاریخ شکل‌گیری و گسترش تمدن‌های اولیه بشری را از منظری متفاوت بررسی می‌کند: تقابل میان دو شیوه بنیادین زندگی انسان، یعنی کوچ‌زیستی و یکجانشینی. نویسنده استدلال می‌کند که در بخش عمده تاریخ بشر، کوچ‌زیستی شیوه غالب زندگی بوده و یکجانشینی، برخلاف تصور رایج، پدیده‌ای محدود، دشوار و تدریجی به شمار می‌رفته است. شکل‌گیری جوامع یکجانشین به وجود گیاهان و جانوران قابل اهلی‌سازی و نیز تلاش مستمر نسل‌های انسانی برای پرورش و بهره‌برداری از آن‌ها وابسته بود. مقاله با استفاده از استعاره «نمودار قطری» نشان می‌دهد که چگونه طی حدود ده‌هزار سال، جهان کوچ‌زیستی به‌تدریج کوچک‌تر و جهان یکجانشینی گسترده‌تر شده است. نویسنده همچنین تأکید می‌کند که تاریخ ثبت‌شده تمدن، تنها بخش کوچکی از تاریخ واقعی زندگی بشر را بازتاب می‌دهد؛ زیرا بیشتر جوامع کوچ‌زیست آثار مادی و باستان‌شناختی قابل شناسایی از خود بر جای نگذاشته‌اند.
مرکز تولید مستندهای تاریخی و فرهنگی سازمان مرکزی رادیو و تلویزیون چین، مجموعه‌ای هشت‌قسمتی با عنوان «عرض جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی» تولید کرده است که پخش آن از شبکه مستند تلویزیون مرکزی چین آغاز شده است. این مجموعه در امتداد خط جغرافیایی عرض ۳۰ درجه شمالی، که رازهای بی‌شماری را در دل خود نهفته دارد، به بازدید میدانی از بیش از صد محوطه باستان‌شناختی و بقایای فرهنگی می‌پردازد. مستند در قالب هشت موضوع، با عناوین «آغاز کشاورزی»، «نیروی نوشتار»، «نگاه هنر»، «پلکان فناوری»، «جاذبه مبادله»، «رشد شهرها»، «انتخاب قدرت‌های بزرگ» و «آزمون طبیعت»، داستان جوانه‌زدن، تکامل و تداوم تمدن‌های اولیه بشری را در این کمربند جغرافیایی مساعد برای زندگی روایت می‌کند.
اهمیت و امتیاز کم‌نظیر این مستند در آن است که برای نخستین بار، گروهی از پژوهشگران چینی کوشیده‌اند تاریخ پیدایش تمدن‌های اولیه بشری را از منظر مشاهده و شیوه فهم تمدن چین، از نو تفسیر کنند. این دستاورد به‌مراتب مهم‌تر از زیبایی تصاویر یا کیفیت بالای تولید مجموعه است.
متن گفتار راوی و گفت‌وگوهای شخصیت‌های حاضر در مستند از محتوای علمی و دانشی غنی و سطح پژوهشی بالایی برخوردار است؛ اما محدودیت‌های قالب پخش تلویزیونی موجب شده است که حتی مطالب مهم نیز تنها به‌اختصار مطرح شوند و فرصتی برای بحث و بررسی عمیق‌تر آن‌ها باقی نماند. انگیزه نگارش این مقاله مفصل درباره محتوای مستند نیز دقیقاً همین است: فراهم‌آوردن فرصتی برای یک بحث علمی پس از تماشای آن. مقاله در مجموع حدود ۱۲ هزار واژه است و در چهار بخش منتشر خواهد شد.
نویسنده: زی‌سی، نویسنده ستون وب‌سایت گوانچا
بخش نخست
مستند «عرض جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی» در هشت قسمت، تاریخ جوانه‌زدن، رشد و تداوم تمدن‌های اولیه بشری را از بیش از ده‌هزار سال پیش در امتداد این خط جغرافیایی روایت می‌کند: یک دانه برنج موجب شد انسان‌ها دیگر ناگزیر به کوچ نباشند؛ لوحی گِلی مانع از نابودی خاطره‌ها شد؛ سدی بر رودخانه، خانه و کاشانه را از سرگردانی رهانید؛ و مجموعه‌ای از قوانین، از فروپاشی نظم اجتماعی جلوگیری کرد. از قطعات سفالی غار شیان‌رن تا سازه‌های سدگونه لیانگ‌جو، از دفاتر حسابداری شهر اوروک تا ظروف آیینی ارلیتو، سراسر روایت این مستند حول محوری واحد می‌چرخد: یکجانشینی.
فِیت فولِر، استاد باستان‌شناسی دانشگاه کالج لندن در بریتانیا، در قسمت نخست مستند می‌گوید: «این وضعیت انسان‌ها را وادار می‌کرد برای حفاظت از سرمایه‌گذاری‌های خود، آینده را برنامه‌ریزی کنند. در چنین شرایطی، یکجانشینی دیگر انتخابی اختیاری نبود، بلکه به پیامد اجتناب‌ناپذیر منطق کشاورزی تبدیل می‌شد.»
امروزه پژوهشگران برای توصیف شکل اولیه تمدن بشری از مفهوم «یکجانشینی» استفاده می‌کنند. این رویکرد نه‌تنها درست، بلکه تنها راه ممکن برای فهم این مرحله از تاریخ است. دقیقاً از طریق کاوش‌های باستان‌شناختی در سکونتگاه‌های یکجانشین دوران نوسنگی در نقاط مختلف جهان بود که بشر توانست گوشه‌ای از پرده تاریخ تمدنی بیش از ده‌هزارساله خود را کنار بزند و به‌تدریج صفحات بیشتری از آن را بخواند.
در متن گفتار قسمت نخست مستند آمده است: «نکته شگفت‌انگیز این است که برنج، ارزن، ارزن دم‌روباهی، گندم، جو و ذرت، یعنی محصولات غذایی اصلی و حیاتی که پایه‌های تمدن‌های اولیه را تشکیل دادند، همگی به خانواده گندمیان تعلق دارند. نیاکان وحشی این گیاهان، به‌طور هم‌زمان و مستقل از یکدیگر، در نواحی پیرامون عرض جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی پراکنده بوده‌اند.»
رشد طبیعی گونه‌های گوناگون گیاهان خانواده گندمیان در مناطق جغرافیایی مختلف واقع در امتداد عرض ۳۰ درجه شمالی، بی‌تردید تصادفی خوش‌یمن بود. اما صرف وجود چنین تصادفی برای تحقق یکجانشینی کافی نبود. در متن گفتار مستند همچنین تأکید می‌شود که اهلی‌سازی گیاهان و جانوران خوراکی وحشی، «به تلاش مستمر در مقیاس یک منطقه جغرافیایی کامل، با مشارکت جمعیت‌های بزرگ و در طول نسل‌های متوالی نیاز داشت».
به بیان دیگر، شکل‌گیری نخستین جوامع یکجانشین دست‌کم مستلزم تحقق دو شرط اساسی بود: نخست آنکه طبیعت گیاهان و جانورانی را در اختیار انسان قرار دهد که قابلیت اهلی‌سازی داشته باشند؛ دوم آنکه انسان‌ها به‌طور مستمر و مؤثر برای اهلی‌کردن و پرورش این موجودات تلاش کنند. اما در جهان آن روزگار، با توجه به محدودیت توانایی انسان در مقابله با دشواری‌های محیط طبیعی، حتی در امتداد عرض ۳۰ درجه شمالی که طبیعت سخاوتمندانه‌تر از بسیاری مناطق دیگر امکانات خود را در اختیار بشر قرار می‌داد، تحقق شرط دوم بسیار دشوار بود. ازاین‌رو، شکل‌گیری یکجانشینی به‌هیچ‌وجه فرایندی آسان و بدیهی نبود.
دشواری دستیابی به یکجانشینی به این معناست که اکثریت قریب‌به‌اتفاق انسان‌های هم‌عصر، برای مدتی طولانی نتوانستند یکجانشین شوند. تصویر مهاجرت‌های بزرگ انسان در طول ده‌ها هزار سال گذشته، به‌واسطه بازسازی‌های مبتنی بر پژوهش‌های دی‌ان‌ای باستانی، روزبه‌روز روشن‌تر شده است. بخش بزرگی از انسان‌های اولیه در سراسر جهان یا هرگز بخت آن را نیافتند که به محدوده عرض ۳۰ درجه شمالی برسند، یا نتوانستند دو شرط اساسی یادشده برای یکجانشینی را محقق کنند. بنابراین، همچنان به همان شیوه دیرینه زندگی خود ادامه دادند: کوچ مداوم از مکانی به مکان دیگر و یافتن غذا در مسیر حرکت. این شیوه زندگی نیز، به‌نوبه خود، یک ویژگی محوری و پایدار داشت: کوچ‌زیستی.
۱. اقیانوس بی‌کران جوامع کوچ‌زیست
پیش از پرداختن به مفهوم کوچ‌زیستی، باید یک برداشت نادرست و دیرپا را روشن کرد؛ برداشتی که به واژه انگلیسی «نومَد» (Nomad) مربوط می‌شود.
در زبان چینی معاصر، بسیاری از مردم به‌محض مواجهه با این واژه، بی‌درنگ آن را به معنای «کوچ‌نشین دامدار» یا «عشایر دامدار» می‌گیرند. حال آنکه معنای اصلی این واژه به همه گروه‌های انسانی‌ای اشاره دارد که محل سکونت ثابتی ندارند. حتی در جوامع امروزی نیز کاروان‌هایی که در امتداد مسیرهای تجاری جابه‌جا می‌شوند یا پیشه‌وران کولی که زندگی آواره‌واری دارند، در این دسته قرار می‌گیرند و نومد نامیده می‌شوند.
در دوران مهاجرت‌های بزرگ انسان، اساساً چنین تمایزی معنایی نداشت؛ زیرا تمام گروه‌های انسانی، دسته‌هایی کوچ‌رو و فاقد محل سکونت ثابت بودند. این گروه‌ها در جریان جابه‌جایی خود می‌توانستند هر شیوه‌ای را برای تأمین معاش برگزینند: دامداری، شکار، گردآوری خوراک، ماهیگیری، تجارت، غارت، گرفتن خراج، راهزنی و سرقت. در هر صورت، همگی نومد یا کوچ‌زیست محسوب می‌شدند. در مقابل، یکجانشینی تنها با یک شیوه معیشتی مشخص همراه بود: کشت محصولات غذایی و پرورش دام‌های اهلی.
این واقعیت نشان می‌دهد که انسان‌ها در آغاز همگی کوچ‌زیست بودند و در بخش عمده تاریخ بشر نیز اکثریت انسان‌ها به همین شیوه زندگی می‌کردند. تنها پس از آن بود که اقلیتی از انسان‌ها، با دشواری فراوان، به‌تدریج و در مراحل گوناگون موفق شدند یکجانشینی را تحقق بخشند. حتی آن‌هایی که به یکجانشینی دست یافته بودند نیز همواره در معرض فروپاشی و نابودی جوامع یکجانشین خود قرار داشتند و ممکن بود بار دیگر به شیوه زندگی کوچ‌زیستی بازگردند.
در قسمت هشتم مستند، با عنوان «آزمون طبیعت»، یکی از استادان گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران، در حالی که به بقایای شهر باستانی سیالک در فلات ایران اشاره می‌کند، می‌گوید: «می‌توانید ببینید که این لایه، نشان‌دهنده گسست فرهنگی است؛ شهر باستانی سیالک به‌طور کامل متروک شده است. … رفت‌وبرگشت‌های مکرر، از کشاورزی به کوچ‌نشینی و دوباره از کوچ‌نشینی به کشاورزی؛ انسان و محیط زیست به یکدیگر وابسته‌اند. ماجرا همین است.»
در واقع، هیچ‌کس به‌طور دقیق نمی‌داند ساکنان شهرهای باستانی که شیوه زندگی کشاورزی و یکجانشینی را رها کردند، پس از ترک شهرها چگونه معاش خود را تأمین کردند. دلیلش این است که آنان پس از خروج از شهر، در پهنه گسترده جهان بیرون، گزینه‌های متعددی برای زندگی و تأمین معاش در اختیار داشتند که به کشاورزی محدود نمی‌شد. سراسر جهان کوچ‌زیستی نیز به اقیانوسی بی‌کران شباهت داشت و واحه‌های یکجانشینی چیزی جز جزیره‌هایی پراکنده در میان آن اقیانوس نبودند؛ جزیره‌هایی که هر لحظه ممکن بود در اثر طوفان‌ها و امواج سهمگین بلعیده شوند. در بخش عمده تاریخ بشر، وضعیت دقیقاً چنین بود.
افسوس که بخش اعظم تاریخ انسان‌ها در آن جهان پهناور و اقیانوس‌مانند کوچ‌زیستی، هرقدر هم پرحادثه، پرشکوه و هیجان‌انگیز بوده باشد، برای همیشه در جریان رودخانه تاریخ ناپدید شده است. اکثریت قریب‌به‌اتفاق این جوامع حتی کوچک‌ترین اثر قابل شناسایی نیز از خود بر جای نگذاشته‌اند. آنچه باستان‌شناسان کشف کرده‌اند و مورخان و انسان‌شناسان ثبت و ضبط کرده‌اند، آنچه در موزه‌ها به نمایش درآمده، در کتاب‌ها توصیف شده و در فیلم‌ها به تصویر کشیده شده است، در واقع چیزی جز بقایای جزیره‌های جهان یکجانشینی نیست. این آثار تنها بخش کوچکی از تاریخ بشر را ثبت کرده‌اند و به‌هیچ‌وجه نمایانگر تمام آن نیستند.
این همان نقطه‌ای است که پژوهشگران تاریخ تمدن بیش از هر جای دیگری در معرض اشتباه قرار دارند: انسان‌هایی که تحت تأثیر «منطق کشاورزی» به یکجانشینی روی آوردند و از مراحل توحش و بربریت به مرحله تمدن گذر کردند، در تمام طول تاریخ تنها اقلیتی از جمعیت بشر بوده‌اند. بنابراین، نمی‌توان تجربه تاریخی این گروه محدود را بی‌درنگ به تمام انسان‌ها تعمیم داد و آن را به‌عنوان تاریخ کلی بشریت معرفی کرد.
جهان امروز دگرگونی بنیادینی را پشت سر گذاشته است. جزیره‌های پراکنده یکجانشینی به قاره‌ای پهناور تبدیل شده‌اند که بخش اعظم سطح زمین را در بر گرفته است و اقیانوس عظیم کوچ‌زیستی به دریاچه‌هایی کوچک و پراکنده عقب‌نشینی کرده است. برای مثال، در مناطق قطبی شمالگان هنوز جوامع شکارگر کوچ‌رو وجود دارند و در استپ‌های آسیای داخلی نیز جوامع دامدار کوچ‌نشین همچنان به حیات خود ادامه می‌دهند.
افزون بر این، انسان‌شناسان در بخش‌هایی از جنوب شرقی استرالیا، آمریکای مرکزی، شمال آفریقا و جنوب آفریقا، گروه‌هایی را شناسایی کرده‌اند که «جوامع گردآورنده خوراک برخوردار» نامیده می‌شوند. این گروه‌ها در روستاهای دائمی سکونت دارند و در همسایگی جوامع یکجانشین دیگر زندگی می‌کنند؛ اما هرگز کشاورزی را توسعه نداده‌اند و کشاورز محسوب نمی‌شوند. آنان فاقد نظام تثبیت‌شده‌ای برای اهلی‌سازی گیاهان و جانوران هستند و همچنان شیوه دیرینه تولید و زندگی خود، یعنی شکار و گردآوری خوراک، را حفظ کرده‌اند.
برای ترسیم تصویری کلان از تاریخ تمدن بشر، می‌توان از روش ساده زیر استفاده کرد: بر روی یک برگ کاغذ مستطیل‌شکل، طول ضلع پایینی را به‌عنوان محور زمان در نظر بگیرید و آن را از چپ به راست به حدود ده‌هزار سال تاریخ تمدن بشر اختصاص دهید. ارتفاع کاغذ نیز نمایانگر کل جهان انسانی باشد. سپس از مبدأ زمان در گوشه پایین سمت چپ تا گوشه بالای سمت راست کاغذ، خطی مورب رسم کنید. فضای مثلثی بالای این خط را به جهان کوچ‌زیستی و فضای مثلثی زیر آن را به جهان یکجانشینی اختصاص دهید. به این ترتیب، تغییرات ارتفاع دو مثلث در مقاطع زمانی مختلف، روند کوچک‌شدن جهان کوچ‌زیستی و گسترش جهان یکجانشینی را در طول تاریخ نشان خواهد داد.
می‌توان این نمودار را، به‌اختصار، «نمودار قطری تاریخ ده‌هزارساله تمدن بشر» نامید.
۲. فرایند بزرگ شکل‌گیری و گسترش جوامع یکجانشین
مستند «عرض جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی» با بهره‌گیری از دستاوردهای کاوش‌های باستان‌شناختی، تاریخ تمدن بشر را روایت می‌کند؛ با این تفاوت که تمرکز اصلی آن بر فرایند پیدایش تمدن‌های یکجانشین در امتداد خط عرض ۳۰ درجه شمالی است. به بیان دقیق‌تر، این مستند تنها نیمی از تاریخ تمدن بشر را پوشش می‌دهد؛ و اگر بخواهیم دقیق‌تر بگوییم، موضوع آن بخش کوچکی از تاریخ واقع در مثلث پایینی نمودار قطری، یعنی جهان یکجانشینی، و مشخصاً قسمت نزدیک به سمت چپ این مثلث است که به مراحل آغازین پیدایش تمدن اختصاص دارد.
همان‌گونه که از نمودار می‌توان دریافت، در جهانی که حدود ده‌هزار سال پیش وجود داشت، جهان یکجانشینی از نقطه‌ای آغاز شد که تقریباً هیچ بود و به‌تدریج گسترش یافت. اما در برابر آن، جهانی از کوچ‌زیستی قرار داشت که از نقطه‌ای تقریباً بی‌نهایت بزرگ آغاز شده بود و حتی در دوره‌ای طولانی پس از آن نیز همچنان پهناور و عظیم باقی ماند.
هنگامی که مستند به خاستگاه کشاورزی در منطقه آسیای غربی می‌پردازد، دوربین به سوی انسان‌های نخستینی می‌رود که در کوه قره‌جدا در شبه‌جزیره آناتولی به اهلی‌سازی گندم مشغول بودند. ژائو ژی‌جون، پژوهشگر مؤسسه باستان‌شناسی آکادمی علوم اجتماعی چین و استاد مدعو دانشکده باستان‌شناسی دانشگاه شاندونگ، در این باره می‌گوید: «دلیل آنکه این منطقه را هسته اصلی خاستگاه کشاورزی در آسیای غربی می‌دانیم، … این است که گندم وحشی و جو وحشی در این ناحیه پراکندگی گسترده‌ای دارند.»
انتخاب به همین شکل پدیدار شد: در میان گروه‌های انسانی مهاجر، عده‌ای جذب این گیاهان شدند و تصمیم گرفتند در همان‌جا بمانند و دیگر کوچ نکنند. آنان می‌خواستند همانند مورچه‌ها، دانه‌ها را ذخیره کنند و سپس به کشت آن گیاهان بپردازند.
آرنولد توین‌بی در کتاب «پژوهشی در تاریخ»، هنگام بررسی منطقه شمال آفریقا و آسیای غربی به‌عنوان «چهارراه» جهان باستان، چگونگی شکل‌گیری این انتخاب را چنین توصیف می‌کند: «با توجه به خشک‌شدن تدریجی آب‌وهوا، سکونتگاه‌های شکارگری که در معرض تهدید قرار گرفته بودند، با سه گزینه روبه‌رو شدند. آنان می‌توانستند همراه با شکارهای خود، در پی نوارهای اقلیمی آشنای گذشته، به سوی شمال یا جنوب حرکت کنند؛ یا در همان‌جا بمانند و با شکار جانوران مقاوم در برابر خشکی، به‌سختی روزگار بگذرانند؛ و یا بدون آنکه ناگزیر به کوچ‌های دوردست شوند، از طریق اهلی‌سازی حیوانات و روی‌آوردن به کشاورزی، وابستگی خود به محیط طبیعی را کاهش دهند.»
توین‌بی درباره گزینه سوم می‌نویسد: «تلاش سخت‌کوشانه انسان، سرکشی طبیعت را به زانو درآورد؛ جنگل‌ها و مرداب‌های آشفته جای خود را به شیارهای منظم، خاکریزهای بلند و قطعات منظم زمین‌های کشاورزی دادند. سرزمین‌های مصر و شنعار از وضعیت بربریت و آشفتگی طبیعی فاصله گرفتند و جوامع مصر باستان و سومر نیز فرایند بزرگ تحقق دستاوردهای تاریخی خود را آغاز کردند.» (آرنولد توین‌بی، «پژوهشی در تاریخ»، فصل پنجم: «خاستگاه تمدن مصر باستان»)
از قسمت نخست مستند به بعد، قسمت‌های بعدی دقیقاً به توصیف مراحل و نقاط عطف مهم فرایندی اختصاص دارند که توین‌بی آن را «فرایند بزرگ تحقق دستاوردهای تاریخی» جوامع یکجانشین می‌نامد.
قسمت دوم، با عنوان «نیروی نوشتار»، به اختراع ثبت و نگهداری اطلاعات می‌پردازد: از مهره‌های سفالی و لوح‌های گِلی تا استخوان‌های کتف و لاک لاک‌پشت دارای نوشته و کاتبان؛ اطلاعات تثبیت، استانداردسازی و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند.
قسمت سوم، با عنوان «نگاه هنر»، به شکل‌گیری آیین‌ها و مناسک می‌پردازد: یشم از جایگاه شیئی مقدس به ابزار آیینی و سپس به نمادی از فضیلت و منش انسان فرهیخته تبدیل می‌شود؛ بدین‌ترتیب، مفاهیم و باورها در قالب نمادهایی مادی و مشترک میان افراد جامعه تجسم می‌یابند.
قسمت چهارم، با عنوان «پلکان فناوری»، از هزینه‌های حفظ و نگهداری سخن می‌گوید: با هر گام در مسیر پیشرفت فناوری، پیوند و وابستگی انسان به زمین و ابزارهای تولید عمیق‌تر می‌شود.
قسمت پنجم، با عنوان «جاذبه مبادله»، به مزایای ارتباط و دادوستد می‌پردازد: جاده ابریشم اوراسیا را به یکدیگر پیوند می‌دهد؛ ایستگاه‌های کاروانی نقاط این شبکه و بازرگانان و کاروان‌ها خطوط ارتباطی آن را تشکیل می‌دهند و بدین‌ترتیب، شبکه‌ای بی‌سابقه از ارتباطات و مبادلات شکل می‌گیرد.
قسمت ششم، با عنوان «رشد شهرها»، نظم شهری را بررسی می‌کند: دیوارهای بلند، سدها، شبکه‌بندی خیابان‌ها و ظروف آیینی، همگی سازوکارهایی هستند که جمعیت‌های متحرک را در مکان‌هایی ثابت مستقر می‌کنند.
قسمت هفتم، با عنوان «انتخاب قدرت‌های بزرگ»، به تلاش برای اتحاد می‌پردازد: شعر، قوانین مدون، شمشیرهای آهنین، جاده‌های شاهی و نظام تیول‌داری، جمعیت‌های بزرگ‌تر را در قالب یک کل واحد به هم پیوند می‌دهند.
قسمت هشتم، با عنوان «آزمون طبیعت»، به محدودیت‌های گسترش تمدن می‌پردازد: در مواجهه با دگرگونی‌های شدید محیطی، برخی تمدن‌ها شهرهای خود را رها می‌کنند و برخی دیگر با ساخت سدها و بازسازی زیرساخت‌ها، حیات خود را از نو سامان می‌دهند.
گوان‌زی می‌گوید: «حفاظت از سرزمین به شهر وابسته است؛ حفاظت از شهر به سپاه، حفاظت از سپاه به انسان‌ها و حفاظت از انسان‌ها به غله.»
یکجانشینی مستلزم «حفاظت و پاسداری» است. این پاسداری همان کشاورزی، نوشتار، ظروف آیینی، ابزارها، مبادلات، شهرها، قوانین مدون و سامانه‌های آبیاری است که مستند به آن‌ها می‌پردازد. در مقابل، کوچ‌زیستی مستلزم «حمله» است و برای آن نیز مجموعه‌ای کاملاً متفاوت از سازوکارها وجود دارد: شکار گروهی، تاکتیک‌های نظامی، فرماندهی و دستورات جنگی، سلاح‌ها، ویران‌کردن شهرها، تصرف زمین‌ها، اخذ مالیات و لشکرکشی‌های دوردست.
روایت دوم، یعنی تاریخ آن گروه‌های انسانی که شیوه زندگی کوچ‌زیستی را ادامه دادند، در واقع داستان همان دو گروهی است که پیش‌تر به آن‌ها اشاره شد. بیشتر آن‌ها گزینه نخست را برگزیدند: «در پی نوارهای اقلیمی آشنای گذشته، به سوی شمال یا جنوب حرکت کنند.» از همین رو، دیگر در قسمت‌های مختلف این مستند نقش شخصیت‌های اصلی را بر عهده ندارند.
این گروه‌های انسانی در واقع نیاکان اقوامی بودند که بعدها به‌عنوان قبایل بربر هندواروپایی شناخته شدند؛ از جمله هیتی‌ها، کاسی‌ها، مادها، آریایی‌ها، هیکسوس‌ها و «اقوام دریا». این اقوام در دو تا سه هزار سال پس از آن، یکی پس از دیگری در برابر دروازه شهرها و استحکامات جوامع یکجانشین ظاهر خواهند شد.
ادامه دارد
این مقاله به‌صورت اختصاصی در وب‌سایت گوانچا منتشر شده است. محتوای مقاله صرفاً بیانگر دیدگاه شخصی نویسنده است و لزوماً دیدگاه این رسانه را منعکس نمی‌کند. بازنشر مقاله بدون کسب مجوز ممنوع است و با متخلفان برخورد قانونی خواهد شد.