
حمله به ایران برای حفظ بقا؛ آیا نتانیاهو میتواند موافقت آمریکا را جلب کند؟
نویسنده: لیو یانتینگ، ناظر مسائل خاورمیانه
ترجمه: مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در میانه بنبست تشکیل کابینه و خطر کنار گذاشته شدن از قدرت، تلاش میکند با ازسرگیری جنگ علیه ایران، احزاب مخالف را به بهانه شرایط جنگی وادار به پیوستن به «دولت وحدت ملی» کند و بدین ترتیب ادامه نخستوزیری خود را تضمین کند.
با وجود مخالفت ایال زامیر، رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل، و تلاشهای گادی آیزنکوت و آویگدور لیبرمن برای مهار تصمیمگیریهای جنگی دولت پیشبرد امور، نتانیاهو با حمایت چهرههای ارشد دستگاههای امنیتی از جمله رؤسای موساد و سازمان امنیت داخلی و وزیر دفاع، به دنبال دور زدن مخالفان داخلی است.
سرنوشت این سناریو در نهایت در دست واشنگتن است؛ هرچند دونالد ترامپ و مارکو روبیو اخیراً زیر فشار میانجیگری کشورهای خلیج فارس و ترکیه، تمایل بیشتری به تداوم محاصره اقتصادی و تحریمها نشان دادهاند، اما رایزنی مستقیم فرستادگان نتانیاهو در واشنگتن و تداوم تقابلهای نظامی میان آمریکا و ایران در خلیج فارس، همچنان روزنه دریافت «چراغ سبز» آمریکا را برای نتانیاهو باز نگه داشته است.
در شرایط کنونی که تکلیف تشکیل کابینه در اسرائیل هنوز روشن نیست، چه در درون سیاست داخلی و چه در تحرکات خارجی آن، فضا آبستن طوفان و آکنده از بوی باروت به نظر میرسد.
هنگام ادای سوگند پارلمان جدید اسرائیل در دهم نوامبر، نتانیاهو بار دیگر با این استدلال که تهدید ایران قریبالوقوع است و کرسیهای احزاب عربی به بالاترین سطح در تاریخ رسیده، خواستار تشکیل «دولت وحدت ملی» شد؛ دو نیرویی که خود را برای نابودی اسرائیل آماده میکنند. او گفت: «در همین پارلمان، آنها بهطور جدی درباره تشکیل چنین دولت تنگنظری گفتوگو میکنند؛ دولتی که حامیان تروریسم و اسرائیلستیزان را در بر میگیرد یا به آنها متکی است.»
آشکار است که اشاره نتانیاهو به این واقعیت است که «ائتلاف تغییر»، با وجود آنکه ۴۸ کرسی کنونیاش برای تشکیل کابینه کافی نیست، ممکن است با احزاب عربی دارای ۱۹ کرسی همکاری کند؛ چه این همکاری در قالب مشارکت حزب «رعم» در تشکیل کابینه باشد و چه در قالب همکاری «فهرست مشترک» بدون ورود به کابینه و از طریق فراهم کردن «شبکه ایمنی» در رأیگیریها.
با این حال، تحقق چنین سناریویی چندان قطعی نیست. بزرگترین مانع کنونی، پافشاری متقابل «ائتلاف تغییر» و احزاب عربی بر مواضع خود است؛ از جمله اینکه آیزنکوت همچنان بر چهار اصل خود از جمله «ضرورت شناختن حماس بهعنوان یک سازمان تروریستی» تأکید دارد، در حالی که احزاب عربی ظاهراً حاضر به عقبنشینی نیستند. افزون بر این، لیبرمن، رهبر حزب «اسرائیل خانه ما»، تاکنون نهتنها با تشکیل کابینه با حزب رعم مخالفت کرده، بلکه حتی حاضر به همکاری در قالب «دولت اقلیت» با فهرست مشترک نیز نیست.
میتوان گفت حتی اگر از نظر نظری فضایی برای همکاری میان «ائتلاف تغییر» و احزاب عربی وجود داشته باشد، این همکاری ناگزیر مستلزم امتیازدهیهای بزرگ از سوی همه طرفها خواهد بود. اینکه آیا آیزنکوت در نهایت میتواند نخستوزیر جدید اسرائیل شود یا خیر، هنوز در هالهای از ابهام قرار دارد؛ درست همانطور که این پرسش نیز درخور توجه است که آیا همکاری با احزاب عربی به سرنوشت دولت نفتالی بنت، که «ظرف یک سال فروپاشید»، دچار خواهد شد یا خیر.
با وجود این، دقیقاً به سبب همین امکان نظری، نتانیاهو پیوسته به احزاب عربی میتازد و خواستار تشکیل «دولت وحدت ملی» میشود تا گزینههای ائتلافی «ائتلاف تغییر» را تضعیف کند و آن را ناگزیر سازد با حزب لیکود، بهعنوان بزرگترین حزب پارلمان، ائتلاف کند. در آن صورت، او میتواند با آیزنکوت بر سر «توافق چرخشی تقسیم قدرت»، یعنی نخستوزیری نوبتی، مذاکره کند. نتانیاهو گفت: «ما باید یک کار انجام دهیم؛ همه ملاحظات دیگر را کنار بگذاریم و دولت وحدت ملی تشکیل دهیم. تنها چنین دولتی میتواند از عهده چالشهایی به این بزرگی برآید. یک دولت با اختیارات محدود اصلاً توان مقابله با این چالشها را ندارد.»
اما با نگاهی به واکنشهای طرفهای مختلف در همان روز دهم نوامبر، به نظر میرسد «ائتلاف تغییر» زیر بار تهدید و فشار نتانیاهو نمیرود؛ نهتنها شماری از نمایندگان در واکنش به سخنان او هو کشیدند و به نشانه اعتراض صحن را ترک کردند، بلکه بنت نیز در همان صحن با سارا، همسر نتانیاهو، و بنگویر، متحد راست افراطی او، وارد جدال لفظی تند و رویارویی مستقیم شد. آیزنکوت نیز پس از نشست، مذاکرات تشکیل کابینه را که از پیش با نتانیاهو برنامهریزی شده بود لغو کرد و اعلام کرد که او «شایستگی تصدی مناصب دولتی را ندارد».
با این حال، نتانیاهو حتی از کوچکترین روزنه برای ماندن در قدرت چشمپوشی نمیکند و به نظر میرسد خود را آماده میکند تا سلاح نهایی را به کار گیرد: ازسرگیری جنگ علیه ایران. به این ترتیب، او پشتوانه لازم را خواهد داشت تا از همه نیروهای مخالف بخواهد «مصالح کلان را در اولویت قرار دهند» و به «کابینه جنگی» بپیوندند؛ اقدامی که در واقع به معنای پذیرش ادامه حکومت و رهبری خود اوست.
خیالپردازیهای نظامی نتانیاهو
در همان روز دهم نوامبر، کانال ۱۲ اسرائیل به نقل از چند منبع ناشناس گزارش داد که ایال زامیر، رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل، در نشستهای اخیر بارها با پیشنهاد نتانیاهو برای انجام عملیات نظامی علیه ایران مخالفت کرده است. دلیل او این بوده که با توجه به بلاتکلیفی سیاسی کنونی در اسرائیل و تردید آشکار کاخ سفید در قبال ازسرگیری عملیات، دست زدن به اقدامی شتابزده بهشدت غیرعاقلانه است.
این نخستین بار نیست که زامیر مانع آغاز جنگ میشود. پیشتر در ۲۶ اکتبر، یعنی یک روز پیش از انتخابات سراسری اسرائیل، کانالهای ۱۲ و ۱۳ اسرائیل گزارش داده بودند که زامیر جلوی عملیات نظامی نتانیاهو و کاتس، وزیر دفاع، علیه ایران را گرفته است؛ چرا که این اقدام میتوانست دوباره آتش جنگ را شعلهور کند و انتخابات را به هم بریزد. همزمان، روزنامه «نیویورک تایمز» نیز در همان روز گزارش داد که نتانیاهو «هفتههاست در تلاش برای طراحی حملات هوایی جدید علیه ایران است»، اما با سد زامیر روبهرو شده و زامیر نگران آن است که نتانیاهو «در حال پیشبرد یک اقدام پنهانی و یکجانبه علیه ایران باشد» که خشم ایران را برانگیزد و به حمله به اسرائیل منجر شود.
بر اساس افشاگریهای بعدی کانال ۱۲ اسرائیل، نتانیاهو و رومن گوفمن، رئیس موساد، واقعاً چند روز پیش از انتخابات تلاش کرده بودند عملیات نظامی علیه ایران به راه بیندازند، اما این طرح در نهایت با حمایت سایر مقامهای ارشد نهادهای امنیتی اسرائیل همراه نشد و همچنین هشیاری آمریکا را برانگیخت و در نتیجه، اجرای آن به ناچار متوقف شد.
در نتیجه، در یازدهم نوامبر، آیزنکوت از دادستان کل اسرائیل خواست مداخله کند تا او بتواند گزارشهای امنیتی «منظم، ساختارمند و جامع» را از نتانیاهو دریافت کند و همزمان هشدار داد که «استقرار نیروهای امنیتی در نبود تهدید مستقیم و قریبالوقوع، میتواند پیامدهای ویرانگری برای دموکراسی اسرائیل و اعتماد عمومی به نهادهای حکومتی داشته باشد». پیداست که آیزنکوت در تلاش است تصمیمگیریهای جنگی نتانیاهو را مهار کند.
در شامگاه دوازدهم نوامبر، نتانیاهو سرانجام گزارش امنیتی را به آیزنکوت ارائه داد. رسانههای اسرائیلی پس از آن روایتهایی از زاویههای متفاوت منتشر کردند: منابع کانال ۱۲ گفتند نتانیاهو قصد داشت از این دیدار برای تأکید بر ضرورت ازسرگیری هرچه سریعتر نبرد با ایران بهره ببرد؛ در حالی که گزارش کانال ۱۳ نشان میداد موضع ارتش اسرائیل در نشست توجیهی برای نتانیاهو و آیزنکوت این بوده که اسرائیل در حال حاضر ضرورت فوری برای حمله به ایران ندارد، اما اگر ترامپ عملیات نظامی آمریکا علیه ایران را از سر بگیرد، اسرائیل نیز باید به این نبرد بپیوندد.
در مجموع، صدایی که امروز در اسرائیل بیش از همه خواهان حمله به ایران است، در واقع متعلق به نتانیاهو و متحدانش است که درگیر «نبرد حفظ قدرت» هستند؛ اما چنین «اقدام قاطعی» ناگزیر با موانع بیرونی گوناگونی روبهروست، از جمله بخشی از نظامیان که ضرورتی عینی برای حمله نمیبینند، آیزنکوت که اکنون رهبری جریان مخالف را بر عهده دارد و حتی احزاب دیگر جناح راست. در همان روز دوازدهم نوامبر، لیبرمن، رهبر حزب «اسرائیل خانه ما»، با انتشار بیانیهای اعلام کرد که دولت پیشبرد امور بدون نظارت پارلمان و موافقت کامل همه مقامهای امنیتی، حق ندارد تصمیمی بگیرد که میتواند اسرائیل را به ورطه جنگ بکشاند.
با این حال، این موضعگیری بلافاصله با اقدام تلافیجویانه حزب لیکود روبهرو شد. بر اساس نتایج انتخابات اخیر، حزب «اسرائیل خانه ما» ۷ کرسی به دست آورد و لیبرمن نیز در یازدهم نوامبر بهعنوان رئیس موقت کمیته امور خارجی و دفاع منصوب شد؛ اما طبق گزارش روزنامه «هاآرتص» و دیگر رسانههای اسرائیلی در دوازدهم نوامبر، حزب لیکود برای جلوگیری از برگزاری رأیگیری رسمی برای تثبیت انتصاب لیبرمن دست به کار شده است. این اقدام عملاً کمیته امور خارجی و دفاع را از قدرت نظارتی مؤثر ساقط کرده و در نتیجه «ائتلاف تغییر» نیز دیگر نمیتواند از طریق لیبرمن به گزارشهای امنیتی محرمانه دست یابد.
همزمان، کاتس، وزیر دفاع اسرائیل و متحد نتانیاهو، نیز در دوازدهم نوامبر پافشاری کرد که دولت پیشبرد امور نتانیاهو نیازی ندارد پیش از صدور دستور عملیات نظامی، موافقت رقبای سیاسی را جلب کند: «ما برای اینکه به ارتش اسرائیل دستور دهیم در غزه دست به ترور بزند، در لبنان عملیات دفاعی و حمله انجام دهد، در سوریه برای حفاظت از شهرکهای بلندیهای جولان منطقه امنیتی نگه دارد یا کانونهای تروریستها در الخلیل را پاکسازی کند، نیازی به تأیید اپوزیسیون یا هیچ مرجع قانونی دیگری نداریم.»
کاتس در خصوص عملیات نظامی علیه ایران نیز گفت: «ما عزم راسخ و قضاوت هوشمندانه خود را نشان دادهایم و هماهنگی کاملی با ارتش اسرائیل داریم؛ امنیت اسرائیل متوقف نخواهد شد و منتظر روندهای سیاسی جاری نخواهد ماند.»
همانطور که پیداست، نتانیاهو حتی در برابر موانع متعدد نیز از راهبرد «یک تیر و دو نشان»، یعنی آغاز جنگ علیه ایران و جلوگیری از به قدرت رسیدن مخالفان، دست نمیکشد؛ حتی میتوان گفت دامن زدن به جنگ علیه ایران و تضعیف «ائتلاف تغییر»، از نگاه نتانیاهو به یکدیگر گره خورده و به دو رکن «ناگزیر» برای تداوم حکومت او تبدیل شدهاند.
آیا آمریکا سر به نشانه موافقت تکان خواهد داد؟
اما کلید واقعی تعیینکننده تحولات بعدی، شاید همانگونه که ارتش اسرائیل و رسانههای مختلف بهطور تلویحی فاش کردهاند، در دست آمریکا قرار دارد؛ امری که به نظر میرسد این درگیری را مرموزتر کرده است.
برای نمونه، در یازدهم نوامبر، سازمان پخش عمومی اسرائیل (کان) فاش کرد که فرماندهی مرکزی آمریکا به نمایندگان ارتش اسرائیل در ایالات متحده اطلاع داده است که میتوانند خود را برای رویارویی با احتمال ازسرگیری درگیری علیه ایران آماده کنند؛ پیامی مشابه که آمریکا همزمان به کشورهای خلیج فارس نیز ابلاغ کرده بود.
اما همانگونه که همگان میدانند، ترامپ ظاهراً اندکی بعد موضع خود را تغییر داد و اعلام کرد ترجیح میدهد از طریق تحریمهای اقتصادی و محاصره بنادر بر تهران فشار بیاورد و جنگ «از نظر نظامی عملاً پایان یافته است»، هرچند در صورت ضرورت در آینده، احتمال توسل دوباره آمریکا به زور همچنان وجود دارد. گفته میشود عامل کلیدی این «چرخش ناگهانی»، لابیگری و میانجیگری جدی کشورهای خلیج فارس از جمله عربستان سعودی و همچنین ترکیه بوده است. آشکار است که کشورهای خاورمیانه، اساساً بهجز اسرائیل، تمایلی به شعلهور شدن دوباره و خارج از کنترل این درگیری ندارند.
همزمان، روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز در سیزدهم نوامبر اعلام کرد که ایالات متحده نیازی به انجام اقدامات نظامی بیشتر علیه ایران ندارد، زیرا رنج اقتصادی که آمریکا بر یک جمهوری اسلامی تضعیفشده وارد کرده، همین حالا بسیار عظیم است. البته روبیو اذعان کرد که جنگ برای خود آمریکاییها نیز رنج اقتصادی به همراه داشته، به افزایش هزینه سوخت منجر شده و تقریباً بر تمامی بخشهای اقتصاد جهانی تأثیر گذاشته است.
با وجود این، نمیتوان از همین حالا حکم داد که آمریکا گزینه نظامی را بهکلی کنار گذاشته است. این امر دو دلیل دارد: نخست اینکه نتانیاهو بیتردید به رایزنیهای خود ادامه خواهد داد؛ و دوم اینکه خصومت میان آمریکا و ایران همچنان میتواند به جرقه درگیری ناخواسته منجر شود.
نخست، رایزنیهای مستمر نتانیاهو است. کانال ۱۲ اسرائیل در سیزدهم نوامبر گزارش داد نیروهایی که امروز در داخل اسرائیل از حمله دوباره به ایران حمایت میکنند، افزون بر نتانیاهو، شامل گوفمن، رئیس موساد، دیوید زینی، رئیس سازمان امنیت داخلی، شموئل بنعزرا، رئیس شورای امنیت ملی، و یحیئل لایتر، سفیر اسرائیل در آمریکا، هستند. به بیان دیگر، حتی اگر زامیر، رئیس ستاد کل ارتش، همچنان مخالف شلیک گلوله باشد، او دیگر تنها مقام ارشد در میان نهادهای امنیتی اسرائیل است که با اقدام نظامی فوری علیه ایران مخالفت میکند.
بر اساس گزارش رسانه آمریکایی «آکسیوس» به نقل از سه منبع آگاه، گوفمن، رئیس موساد، در سیزدهم نوامبر راهی آمریکا شد تا با جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی (سیا)، درباره پرونده ایران دیدار کند و پس از آن نیز با ویتکاف، فرستاده کاخ سفید، گفتوگو کند. روشن است که نتانیاهو امیدوار است طرح جنگ خود را بیش از پیش به ترامپ بقبولاند.
کانالهای ۱۲ و ۱۳ اسرائیل همزمان اشاره کردند که این سفر در گزارش امنیتی ارائهشده به آیزنکوت افشا نشده بود؛ گفته میشود علت این امر آن بوده که نتانیاهو در نشست توجیهی نتوانست آیزنکوت را برای موافقت با اقدام نظامی متقاعد کند و از همین رو تصمیم گرفت «ائتلاف تغییر» را دور بزند و مستقیماً افرادی را برای لابیگری به واشنگتن بفرستد. آیزنکوت نیز در واکنش به این موضوع، دولت نتانیاهو را محکوم کرد و خواستار «نظارت دقیق» بر آن شد تا از هرگونه تلاش برای «کسب سود سیاسی» از امنیت اسرائیل جلوگیری شود.
دوم، خصومت فزاینده میان آمریکا و ایران است. این خصومت نهتنها در بنبست مستمر مذاکرات نمود دارد، بلکه در فضای ملتهب و روزمره خلیج فارس نیز در جریان است.
پیشتر در جریان انتخابات میاندورهای، فاش شده بود که آمریکا بهطور پنهانی حملات علیه جزایر ایران را از سر گرفته است تا برتری اسکورت نظامی خود در تنگه را حفظ کند؛ هرچند ایران در آن مقطع دست به واکنش متقابل نزد و همزمان با انتظار برای روشن شدن نتایج انتخابات میاندورهای، موضع نظارهگر را حفظ کرد. اما در سیزدهم نوامبر، فرماندهی مرکزی آمریکا تأیید کرد که ایران با پهپاد به بحرین حمله کرده و قصد داشته ایستگاه رادار هشدار زودهنگام آمریکا در آنجا را هدف قرار دهد؛ حملهای که تازهترین تهاجم از ماه سپتامبر تاکنون است. پیداست که حتی با وجود ادامه مذاکرات آمریکا و ایران، تقابلهای نظامی دو طرف بهطور کامل متوقف نشده و پیرامون خلیج فارس و تنگه نوعی توازن وحشت برقرار مانده است. این وضعیت اساساً با گزارش «تایمز اسرائیل» همخوانی دارد که بر اساس آن، تیمهای مذاکرهکننده آمریکا و ایران در واقع از میان مخالفترین چهرههای دولتهای خود با شعلهور شدن دوباره درگیری تشکیل شدهاند، اما تندروهای دو سوی آمریکا و ایران دستورکارهای خاص خود را دنبال میکنند.
اگرچه به نظر میرسد ترامپ در حال حاضر بیشتر متمایل به حفظ وضع موجود است — یعنی ادامه محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا همزمان با تشدید تحریمهای اقتصادی علیه حکومت ایران — اما از چشماندازی بلندمدتتر، نمیتوان این رویکرد را راهبردی کاملاً متفاوت دانست. چرا که اساساً از ژوئن ۲۰۲۵ و پس از وقوع «جنگ دوازدهروزه» میان اسرائیل و ایران که به تصمیم نهایی ترامپ برای حمله به تأسیسات هستهای ایران انجامید، رویکرد این رئیسجمهور دیوانه در قبال ایران همواره میان ازسرگیری حملات هوایی و اعمال فشار اقتصادی برای رسیدن به توافق در نوسان بوده است؛ و این امر بیتردید یکی از زمینههای مهم شعلهور شدن جنگ ایران در سال ۲۰۲۶ بوده است.
بنابراین، تا زمانی که مذاکرات همچنان در بنبست بماند و تقابلهای نظامی آمریکا و ایران نیز بهطور کامل متوقف نشود، از منظر نتانیاهو، او همواره این فرصت را خواهد داشت که در همین فضای مبهم، «چراغ سبز» آمریکا را برای آغاز آتش بگیرد و از این رهگذر تلاشهای مخالفان برای تشکیل کابینه را ناکام بگذارد. حتی میتوان گفت صرفنظر از اینکه احتمال وقوع چنین سناریویی چقدر پایین باشد، نتانیاهو که درگیر نبرد حفظ قدرت است، بهسادگی از تلاش دست نخواهد کشید؛ چرا که سرنوشت پیروزی یا شکست سیاسی و جایگاه تاریخی او، تماماً در گرو همین یک حرکت است.
