
آسیای مرکزی بهمثابه لولای چندقطبی: زنجیرهٔ کشتار امپریالیسم و کورهٔ دیالکتیکی چندقطبیگرایی
پرینس کاپون
ترجمه مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
این مقاله آسیای مرکزی را کانون برخورد دو الگوی انباشت و دو آیندهٔ نظام جهانی میداند: الگوی امپریالیستی که با پایگاهها، کمکهای مشروط، آموزش نظامی و وابستگی فناورانه میکوشد نخبگان محلی را به خود پیوند بزند، و الگوی چندقطبی که از راه ابتکار کمربند و جاده، اتحادیهٔ اقتصادی اوراسیا، سازمان همکاری شانگهای، بریکسپلاس و سیکا زیرساخت، مالی و امنیت را بیرون از قلمرو واشنگتن بنا میکند. نویسنده با تکیه بر سنت لنینی و نظریهٔ سمیر امین استدلال میکند که چندقطبیگرایی بهخودیخود رهاییبخش نیست؛ اگر کارگران، دهقانان و ملیتهای تحت ستم در آن نقشی نداشته باشند، همین کریدورها میتوانند زیر نظر الیگارشها و کمپرادورهای محلی به ابزار وابستگی تازه بدل شوند. نتیجه آن است که سرنوشت منطقه نه در پایتختهای قدرتهای بزرگ، بلکه در ایستگاههای ریلی و میان کارگرانی تعیین میشود که این زیرساختها را میسازند و به کار میاندازند.
نوشتهٔ پرنس کاپون | اطلاعات تسلیحشده (Weaponized Information) | ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵
واشنگتن حصاری از پایگاهها میکشد؛ پکن و مسکو کریدورهای حاکمیت میگسترانند.
۱. محور راهبردی آسیای مرکزی
آسیای مرکزی قرنها در تخیل امپریالیستی گوشهای دورافتاده و بادخورده بود. امروز به کورهای دیالکتیکی بدل شده است؛ جایی که نظم رو به فروپاشی تکقطبی با نیروهای گداختهٔ حاکمیت چندقطبی روبهرو میشود. زیرساخت سوخت این کوره است و مبارزهٔ طبقاتی اکسیژن آن. این منطقه دیگر «پل» خوابآلودی میان شرق و غرب نیست، بلکه لولای زندهای است که آیندهٔ قدرت جهانی بر آن میچرخد.
برنامهریزان امپریالیسم این را میدانند. وزارت خارجهٔ آمریکا نقش خود را «همکاری امنیتی» معرفی میکند. راهبردپردازان نومحافظهکار در شورای سیاست خارجی آمریکا (AFPC) از ایجاد حصاری به نام «آسیای مرکزی بزرگ» دفاع میکنند. اما زیر لعاب دیپلماتیک همان چیزی نهفته است که لنین تقسیم ارضی جهان به دست سرمایهٔ انحصاری نامید: تلاش بیوقفه برای حفظ سودهای کلان در شرایطی که بازارهای داخلی اشباع میشوند (لنین ۱۹۱۶).
همانگونه که سمیر امین بعدها در «قانون ارزش جهانی» خود نظریهپردازی کرد، امپریالیسم با تحمیل سلسلهمراتبی جهانی از دستمزدها، قیمتها و فناوریها ارزش را استخراج میکند. ابتکارهای چندقطبی، یعنی ابتکار کمربند و جادهٔ چین و اتحادیهٔ اقتصادی اوراسیای روسیه، با گرهزدن همکاری توسعهای به شاخههای ریلی، خطوط لوله و کابلهای داده این سلسلهمراتب را نفی میکنند (امین ۲۰۱۰).
به بیان دیگر، دگرگونی انفجاری منطقه تصادفی نیست؛ نتیجهٔ ناگزیر تضادهای درونی امپریالیسم است: انباشت بیشازحد، جنگهای منابع و جستوجوی مرزهای تازه برای سود. با تیزتر شدن این تضادها، آسیای مرکزی به دریچهٔ فشاری بدل میشود که زنجیرهٔ کشتار امپراتوری در آن به حدود دیالکتیکی خود میرسد.الگوی انباشت امپریالیستیالگوی انباشت چندقطبیاستخراج منابع و تخلیهٔ مواد خامصنعتیسازی مشترک و انتقال فناوریهژمونی دلار / بردگی بدهیتسویههای به پول محلی و ذخیرهٔ مشترک CRAنمایش قدرت ناتو و تغییر رژیمعدم مداخلهٔ سازمان همکاری شانگهای و سیکا و امنیت جمعی
تحلیل پیش رو این برخورد را میکاود: پروژهها، خطوط لوله، نخبگان نیابتی و، مهمتر از همه، کارگرانی که کارشان تعیین خواهد کرد کدام الگو پیروز شود. چنانکه مقالهٔ «راه دراز چندقطبیگرایی» در «اطلاعات تسلیحشده» استدلال کرد، چندقطبیگرایی نه اتوپیاست و نه امری ناگزیر؛ نفی امپراتوری است در حال حرکت.
۱ ب. صفحهٔ شطرنج بزرگ و قلب سرزمین: دکترین امپریالیستی پشت پرده
پیش از آنکه نخستین واگن چینی به خورگوس برسد یا اتحادیهٔ اقتصادی اوراسیا پیمان اتحادیهٔ گمرکی امضا کند، راهبرد امپریالیستی آسیای مرکزی را نقشهبرداری کرده بود؛ نه بهعنوان قلمروی حاکم، بلکه بهعنوان اهرمی حیاتی برای تداوم سلطهٔ جهانی. معماران سیاست خارجی آمریکا، از مکیندر تا برژینسکی، اوراسیا را سنگبنای ژئوپلیتیک و آسیای مرکزی را زیرشکم نرم آن میدیدند.
زبیگنیو برژینسکی در «صفحهٔ شطرنج بزرگ» استدلال کرد که «برتری جهانی آمریکا مستقیماً بسته به آن است که این کشور تا چه مدت و با چه اثربخشی بتواند غلبهٔ خود را در قارهٔ اوراسیا حفظ کند.» او آسیای مرکزی را «سیاهچاله»ای میدانست که قدرت آمریکا باید آن را پر کند تا از همگرایی روسیه و چین پیشگیری شود (برژینسکی ۱۹۹۷).
این منطق بازتاب نظریهٔ قلب سرزمین مکیندر است، یعنی اینکه هر که محور اوراسیا را در اختیار گیرد جهان را در اختیار میگیرد، و همچنین تز حاشیهٔ سرزمین اسپایکمن که سیاستهای مهار در دوران جنگ سرد را شکل داد. اینها تأملاتی جغرافیایی نبودند، بلکه نقشهٔ راه راهبردی برای مدیریت امپراتوری بودند.
این مدیریت در دههٔ ۲۰۰۰ از رهگذر پروژهٔ قرن نوین آمریکایی (PNAC) صورت مادی یافت. برنامهٔ این پروژه سلطهٔ تمامعیار و استقرار دائمی پایگاهها در آسیای مرکزی را میخواست. پایگاه هوایی ماناس در قرقیزستان و کریدورهای پهپادی بر فراز تاجیکستان نخستین آزمایشگاههای این راهبرد بودند.
امروز بازراهاندازی امپریالیستی در راهبرد «آسیای مرکزی بزرگ» رمزگذاری شده است که شورای سیاست خارجی آمریکا آن را پیش میبرد و میکوشد آسیای مرکزی را در رژیمهای امنیتی، انرژی و آکادمیک همسو با آمریکا ادغام کند و همزمان اتصال اوراسیایی را بشکند.
اما این دکترین تازه نیست؛ امپریالیسم است در فاز دیجیتال خود. این همان زنجیرهٔ کشتار امپریالیسم است: نقشهبرداری از گلوگاهها، نصب نیابتیها و از کار انداختن مقاومت پیش از آنکه شکل بگیرد. این زنجیره را سخنرانیها نمیشکنند، زیرساخت میشکند: ریلها، بندرها و کابلهای قدرت چندقطبی.
۲. ابتکار کمربند و جاده: زیرساخت بهمثابه حاکمیت
در حالی که آمریکا آسیای مرکزی را با وابستگان نظامی و سمینارهای اندیشکدهای انباشته میکند، چین فولاد میریزد. پکن از رهگذر ابتکار کمربند و جاده جغرافیای مادی منطقه را دگرگون کرده است و مرزهای بیابانی را به کریدورهای دیجیتال، مراکز ریلی و مناطق حاکمیت لجستیکی بدل ساخته است. این خیرات نیست. کمک نیست. شرطی راهبردی است: اینکه توسعه بدون سلطه هم ممکن است و هم ضروری.
در دل گسترش ابتکار کمربند و جاده در آسیای مرکزی، بندر خشک خورگوس قرار دارد، مرکز لجستیکی عظیمی در مرز چین و قزاقستان. خورگوس که به «دروازهٔ جادهٔ ابریشم نو» شهرت دارد، به پل زمینی نوین اوراسیا میپیوندد، راهآهنی فراقارهای که چین را از مسیر قزاقستان، روسیه و بلاروس به اروپا وصل میکند. این مسیر گلوگاههای دریایی را که زیر سلطهٔ برتری نیروی دریایی آمریکاست دور میزند و تجارت را حول حاکمیت زمینی بازجهت میدهد.
کریدورهای موازی در حال ظهورند: مسیر چین، آسیای مرکزی و غرب آسیا اکنون از ترکمنستان و ایران تا ترکیه کشیده میشود و خلیج فارس را با غرب چین از راه ریل و جاده پیوند میدهد. اینها صرفاً مسیرهای تجاری نیستند؛ معماری مادی خودمختاری چندقطبیاند. کابلهای فیبر نوری، ایستگاههای انرژی سبز، نرمافزارهای هماهنگسازی گمرکی و گرههای دادهای مقاوم در برابر نظارت همراه با بار کالا حرکت میکنند.
آنچه ابتکار کمربند و جاده را انقلابی میکند سرعت یا مقیاس آن نیست، محتوای سیاسی آن است. چین «تعدیل ساختاری» به سبک صندوق بینالمللی پول، حقوق پایگاه نظامی یا وفاداری ایدئولوژیک مطالبه نمیکند. در عوض زیرساخت انرژی، اتصال دیجیتال و تأمین مالی توسعهای ارائه میدهد که به حاکمیت ملی احترام میگذارد. پکن در چارچوب گستردهتر «سوسیالیسم با مشخصات چینی» نه فقط سختافزار، بلکه الگویی از توسعهٔ دولتمحور بدون قیمومت آمریکا صادر میکند.
با این همه تضادها پابرجا میمانند. در قزاقستان، شرکتهای دولتی چین اغلب با الیگارشهایی چون تیمور کولیبایف، سرمایهدار خط لوله و داماد نظربایف، رئیسجمهور پیشین، شریک میشوند و بدینسان درآمد ریل و قراردادهای انرژی از کانالهای کمپرادور میگذرد. در قرقیزستان، وامهای چینی برای نیروگاههای برقآبی و جادهها نگرانی از بدهی را دامن زدهاند و تصاحب نخبگان اجرای پروژهها را مخدوش میکند. زیرساخت چندقطبی بدون مبارزهٔ طبقاتی خطر آن را دارد که به کریدور همدستی بدل شود.
برای گسست واقعی از امپریالیسم، پروژههای کمربند و جاده باید ممیزی کارگری، سازوکارهای کنترل محلی و بندهای شفافیت دستمزد را در خود بگنجانند، نه صرفاً راهآهن پرسرعت. حاکمیت باید بیش از بیطرفی دیپلماتیک معنا بدهد؛ باید یعنی بیرون کشیدن زیرساخت از کنترل الیگارشها و سپردن آن به سرپرستی کسانی که آن را به کار میاندازند، نگهداری میکنند و از آن دفاع میکنند.
و بدینسان، ریل به ریل، فیبر به فیبر و بندر به بندر، چین فقط زیرساخت نمیسازد؛ بنیاد نظام جهانی متفاوتی را میگذارد؛ نظامی که در آن حاکمیت در سرورها کدگذاری شده است، خطوط لوله از صفبندیهای غیر ناتویی پیروی میکنند و توسعه دیگر به اجازهٔ واشنگتن یا تأیید واسطههای کمپرادور نیاز ندارد.
۳. اتحادیهٔ اقتصادی اوراسیا: همگرایی در برابر وابستگی
در حالی که چین کریدور میسازد، روسیه همگرایی میبافد. اتحادیهٔ اقتصادی اوراسیا که در ۲۰۱۵ شکل گرفت و روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، ارمنستان و بلاروس را در بر میگیرد، در رسانههای غربی اغلب پروژهای نواستعماری و خودنمایانه خوانده میشود. اما زیر این روایت واقعیتی ژرفتر نهفته است: تلاشی هماهنگ برای ساختن بلوک اقتصادی منطقهای بر پایهٔ حاکمیت، خودمختاری و انسجامی پساامپریالیستی.
این اتحادیه رژیمهای گمرکی را هماهنگ، استانداردهای فنی را همگام و سازوکارهای مشترک برنامهریزی زیرساخت را توسعه میدهد. طراحی آن صرفاً بوروکراتیک نیست، زیرساختی است. راهآهنها، خطوط لولهٔ گاز، شبکههای برق و شبکههای دیجیتال بهسوی مدارهای قارهای بازجهت داده میشوند و وابستگی به مسیرها و قواعد غربی را کاهش میدهند. قزاقستان و قرقیزستان گرههای کلیدی آسیای مرکزی در این چرخشاند.
از نظر ژئوپلیتیک، این اتحادیه شکلی از گسست اقتصادی منطقهای است، سازوکاری دفاعی در برابر تحریم، سرمایهٔ سفتهبازانه و فشار صندوق بینالمللی پول. استفادهٔ راهبردی روسیه از تجارت به پول محلی، صندوقهای سرمایهگذاری و ترتیبات مبادلهٔ کالا به کالا نشان میدهد که حاکمیت مالی نه از رهگذر رویارویی، بلکه از رهگذر ساختن پی گرفته میشود.
اما حاکمیت را پیمانها تضمین نمیکنند؛ مبارزهٔ طبقاتی به دست میآورد. چارچوبهای این اتحادیه هرچند راه گریز از وابستگی مالی به غرب را فراهم میکنند، اغلب سلسلهمراتبهای درونی را بازتولید میکنند. کارگران مهاجر قرقیزستان و تاجیکستان در شرایطی استثماری صنایع روسیه را به حرکت درمیآورند و حوالههای آنان تا ۳۰ درصد تولید ناخالص داخلی قرقیزستان را تشکیل میدهد. این همبستگی نیست؛ استعمار مزدیِ بازبرچسبخورده است.
در قزاقستان، خانوادههای الیگارش مانند خاندان نظربایف سهام خود را در بخشهای انرژی، معدن و لجستیک که برای همگرایی این اتحادیه محوریاند حفظ کردهاند. پروژههای ریلی تحت حمایت اتحادیه اغلب به کریدورهای تجاری نخبگان خدمت میکنند و زیرساخت کارگری، مانند مسکن، بازنشستگی و دستمزدهای حملونقل را نادیده میگیرند.
این اتحادیه برای مقاومت در برابر شرطگذاری بستری فراهم میکند. برخلاف بستههای بانک جهانی یا یو.اس.اید، پروژههای اتحادیهٔ اقتصادی اوراسیا با «حکمرانی خوب» بهعنوان بند الزامآور همراه نیستند. بلاروس، قزاقستان و ارمنستانِ پسامیدان همگی برای اجتناب از قرار گرفتن در دام بدهی غربی یا خط لولهٔ تغییر رژیم به نهادهای این اتحادیه روی میآورند.
اما همگرایی بدون قدرت پرولتاریا خطر بازتولید وابستگی با مدیریتی نو را دارد. اگر کریدورهای این اتحادیه واشنگتن را دور بزنند تنها برای آنکه ثروت را به الیگارشهای آستانه یا بوروکراتهای کمپرادور مسکو سرازیر کنند، چرخه ادامه مییابد. برای آنکه اتحادیهٔ اقتصادی اوراسیا به ابزار حاکمیت بدل شود، باید بر مالکیت کارگری، حکمرانی اتحادیههای کارگری و برنامهریزی زیرساخت از پایین استوار باشد.
این اتحادیه هنگامی که با ابتکار کمربند و جادهٔ چین و پروژهٔ گستردهتر چندقطبی همسو شود، چیزی بیش از اتحادیهٔ گمرکی است. به چارچوب مادی همگرایی اوراسیایی بدل میشود، از لجستیک تا انرژی و سیاست دیجیتال. و به دولتهای کوچکتر پیام میدهد که راه دیگری وجود دارد: راهی که از واشنگتن یا بروکسل آغاز نمیشود، اما نباید در تالارهای هیئتمدیرهٔ الیگارشها هم پایان یابد.
۴. سازمان همکاری شانگهای: امنیت بدون انقیاد
در واژگان راهبردی غرب، «امنیت» اغلب به معنای اشغال، حقوق پایگاه و کودتاهای نرمِ آراسته به جامعهٔ مدنی است. سازمان همکاری شانگهای (SCO) بدیلی ارائه میدهد: امنیت بر پایهٔ حاکمیت، احترام متقابل و عدم مداخله. این سازمان را در ۲۰۰۱ چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان بنیان نهادند و اکنون از بزرگترین سازمانهای منطقهای جهان و از کمتر درکشدهترینهاست.
ساختار منطقهای ضدتروریستی آن (RATS) در تاشکند تبادل اطلاعات و عملیات مقابله با افراطیگری را بدون اشغال خارجی تسهیل میکند. سازمان مانورهای نظامی مشترک منظمی برگزار میکند که بر مقابله با شورش، ثبات مرزی و دفاع منطقهای متمرکزند، نه تغییر رژیم یا جنگ فرامرزی.
اما اهمیت این سازمان از سختافزار فراتر میرود. دکترین امنیتی آن صراحتاً «مداخلهگرایی» به سبک ناتو را رد میکند و توازنی منطقهای را که بر احترام چندقطبی استوار است برمیگزیند. بیانیههای رسمی بر این اصل تأکید دارند که توسعه و ثبات باید درونزا باشند، نه از طریق تحریم، پیمانکاران نظامی یا جنگ ترکیبی تحمیل شوند.
با این حال تضادها برجا میمانند. عملیات این سازمان از رهگذر ارتشهای ملی هماهنگ میشود که بسیاری از آنها ژرفاً با نخبگان کمپرادور درهم تنیدهاند و با سازمانیابی مستقل کارگری خصومت دارند. آنچه «افراطیگری» نام میگیرد اغلب اعتراض تودهای علیه نابرابری، زمینخواری یا تخریب محیط زیست را در بر میگیرد. خطر آن است که امنیت چندقطبی به باتومی مخملی بدل شود که به نام هماهنگی منطقهای شورش را سرکوب میکند.
استفادهٔ تاجیکستان از کانالهای ضدتروریسم این سازمان برای نظارت بر جریان مهاجران کارگر، یا قراردادهای فناوری نظارتی ازبکستان که در همکاری RATS گنجانده شدهاند، نشان میدهد حاکمیت چهقدر آسان میتواند علیه فقرا امنیتی شود. چارچوب امنیتی واقعاً رهاییبخش باید از عدم مداخله فراتر رود و به حاکمیت مثبت برسد: حق کارگران، دهقانان و ملیتهای تحت ستم برای سازمانیابی، اعتصاب و مقاومت در برابر نخبگان غربی و محلی.
سازمان همکاری شانگهای بهتدریج به بستری برای توسعهٔ چندقطبی تحول مییابد. گفتگو دربارهٔ منطقهٔ آزاد تجاری، بانک توسعهٔ سازمان و چارچوبهای مشترک انرژی از گذار بازدارندگی نظامی به خودمختاری فراگیر خبر میدهد. با اعضای تازهای چون هند، پاکستان و ایران، این بلوک از خلیج فارس تا هیمالیا گسترده شده است.
آسیای مرکزی در قلب این بلوک است، نه بهعنوان میدان نبرد، بلکه بهعنوان طرح اولیه. از رهگذر سازمان شانگهای، دولتهایی چون ازبکستان و تاجیکستان میتوانند مسیرهای توسعهای را بدون پیششرطهای ناتو یا بستههای صندوق بینالمللی پول ترسیم کنند. اما برای آنکه این مسیرها رهاییبخش باشند، حاکمیت را باید نه فقط با قلمرو، بلکه با طبقه تعریف کرد. راهآهنی که نیروهای الیگارش از آن پاسداری میکنند آزادی نیست. شبکهای از کارگران ریلی سازمانیافته آزادی است.
۵. بریکسپلاس، سیکا و دیالکتیک چندقطبیگرایی
چندقطبیگرایی با واگنهای باری و فیبر دیجیتال آغاز نشد؛ از باندونگ آغاز شد. با انقلابیونی آغاز شد از آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین که جهانی فراتر از فرمانهای امپریالیستی را تصور میکردند. امروز این چشمانداز در چارچوبهایی چون بریکسپلاس و کنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادساز در آسیا (سیکا) بازآهنگری شده ادامه مییابد.
بلوک بریکس، شامل برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی، به نیروی گرانشی در برابر انحصار گروه هفت بدل شده است. بازوهای نهادی آن، مانند بانک توسعهٔ نو (NDB) و ترتیبات ذخیرهٔ احتمالی (CRA)، به کشورهای در حال توسعه اعتبار و ذخایری بیرون از چارچوب برتون وودز عرضه میکنند. مبادلهٔ ارز، نظامهای تسویهٔ بدیل و ابتکارهای دلارزدایی همان داربست مالی امپراتوری را به چالش میکشند. عضویت کامل اخیر ازبکستان در بانک توسعهٔ نو، همراه با پیوندهای مالی فزایندهٔ بریکسپلاس با قزاقستان، از درهمتنیدگی عمیقتر اوراسیا با این نظام بدیل خبر میدهد.
با این همه، بریکس اتوپیا نیست. تضادهای درونی فراواناند. هند در پایگاههای آندامان میزبان ناوهای جنگی آمریکاست و همزمان در آستانا به پیمانهای انرژی سازمان شانگهای میپیوندد؛ شیزوفرنی ژئوپلیتیکی که دوگانگی ملیگرایانهٔ بورژوایی آن را بازتاب میدهد. هند بهعنوان عضو کواد مهار چین به دست آمریکا را تقویت میکند، حتی در حالی که مبادلات ارزی چندقطبی با روسیه را ترویج میدهد. این عدم تعهد نیست؛ وفاداری شکافته در لحظه است.
اقتصاد برزیل حتی تحت دولتهای مترقی به صادرات کشاورزی-صنعتی و مدارهای سرمایهٔ دلاریشده بسته مانده است. در آفریقای جنوبی، کنگرهٔ ملی آفریقا از سرمایهگذاران غربی دلبری میکند، در حالی که معدنچیان در راه بازار باتری اروپا جان میدهند و بر اثر عقبگردهای نئولیبرالی و سازشهای نخبگان از قدرت اتحادیهای محروم شدهاند. سرمایهداری دولتی روسیه و دورگهٔ حزب-دولت چین هر یک تنشهای خاص خود را میان انباشت سرمایه و آرمان سوسیالیستی به همراه دارند.
این تضادها شکست نیستند؛ زمین دگرگونیاند. چندقطبیگرایی مقصد نیست، میدان نبرد است. اینکه این بلوک امپراتوری را میشکند یا صرفاً افول آن را مدیریت میکند، بسته به آن است که کارگران، دهقانان و جنبشهای استعمارزدا فرمان را به دست گیرند یا بار دیگر کمپرادورها بر آنها سوار شوند.
آسیای مرکزی روزبهروز بیشتر در این دیالکتیک درج میشود. قزاقستان به بسترهای بریکسپلاس پیوسته است تا مشارکتهای انرژی و زیرساخت دیجیتال را عمق بخشد. ابتکار «تورونپی» ازبکستان و طرح آزمایشی فینتک حاکمیتی آن میکوشند با تراکنشهای ارز دیجیتال بانک مرکزی به پول محلی از سوئیفت بگذرند. اینها نسخهٔ شفابخش نیستند، اما از چرخشی بهسوی حاکمیت مالی خودتعیینگر خبر میدهند.
در همین حال، سیکا، با مرکزیت آستانه و بیش از ۲۵ دولت آسیایی، معماری امنیتی چندقطبیای عرضه میکند که بر عدم تعهد و احترام به الگوهای توسعهٔ داخلی استوار است. این نهاد اجبار «مبتنی بر قواعد» به سبک ناتو را رد میکند و منطقی آسیایی از ثبات را تأیید میکند: منطقی که بمب و تحریم بر آن حاکم نیست، بلکه حاکمیت و اجماع حاکم است.
بریکسپلاس و سیکا با هم دو حرکت همزمان را نمایندگی میکنند: گسست اقتصادی از مالیهٔ امپریالیستی و رهایی دیپلماتیک از فرمان غرب. موفقیت آنها ناگزیر نیست. اما وجودشان، که بر حاکمیت جمعی استوار است، فروپاشی اقتدار تکقطبی را نشان میدهد. و در همین گسست، دستور زبان ژئوپلیتیکی نوینی نوشته میشود، از ساحل آفریقا تا سمرقند، از ژوهانسبورگ تا جلالآباد.
۶. C5+1 و پادمعماری امپراتوری
در حالی که چین و روسیه زیرساخت چندقطبی میسازند، آمریکا پادمعماری میسازد؛ معماریای که نه برای توانمندسازی، بلکه برای رهگیری طراحی شده است. هستهٔ این راهبرد بستر C5+1 است، شبکهٔ دیپلماتیک-نظامیای که پنج جمهوری آسیای مرکزی را با طرحهای منطقهای آمریکا بهبهانهٔ «همکاری» پیوند میزند.
C5+1 که در ۲۰۱۵ راهاندازی شد و از دورهٔ ترامپ ۱.۰ بهشدت گسترش یافته است، هم محفل گفتگوست و هم سازوکار کنترل. توافقهای امنیتی، آموزش افسران و خطوط لولهٔ کمک خارجی را هماهنگ میکند و همه برای مختل کردن همگرایی چندقطبی همسو شدهاند. میان ۲۰۰۱ و ۲۰۲۴ آمریکا در سراسر منطقه بیش از ۷۹ میلیون دلار در فروش نظامی خارجی (FMS) هزینه کرد و سالانه ۳ تا ۵ میلیون دلار دیگر از رهگذر تأمین مالی نظامی خارجی (FMF) و برنامهٔ آموزش و تربیت نظامی بینالمللی (IMET).
در زیر سطح، این معماری برنامههای مشارکت ایالتی گارد ملی را نیز دربرمیگیرد: آریزونا با قزاقستان، ویرجینیا با تاجیکستان، مونتانا با قرقیزستان و میسیسیپی با ازبکستان. این جفتسازیها دکترین نظامی ناتو را آرامآرام وارد ساختارهای فرماندهی محلی میکنند و وفاداری نخبگان به فرهنگ راهبردی آمریکا را میپرورند. دانشجویان افسری نه فقط با یونیفورم، بلکه با جهانبینیای فارغالتحصیل میشوند: اینکه حاکمیت یعنی ادغام آتلانتیکی.
رزمایشهای آمریکا مانند «عقاب استپ» و «همکاری منطقهای» قابلیت همکاری با نیروهای ناتو را شبیهسازی میکنند، و توافقنامههای تدارک و خدمات متقابل (ACSA) و توافقنامههای عمومی امنیت اطلاعات (GSIA) کانالهای لجستیکی و نظارتی میان نهادهای آمریکایی و ارتشهای آسیای مرکزی میگشایند.
اما امنیت سخت فقط نیمی از تصویر است. شرکت مالی توسعهٔ آمریکا (DFC) ۱۵۰ میلیون دلار وام به بنگاههای کوچک و متوسط قزاق سرازیر کرده است، با شروطی که «همسویی با استانداردهای آمریکایی» را میطلبد؛ تعبیری مؤدبانه برای جداسازی دیجیتال و سیاسی از چین و روسیه. برنامههای «حکمرانی دیجیتال» یو.اس.اید زیرساخت ابری تحت کنترل آمریکا، ابزارهای نظارتی و بسترهای انگلیسیزبان را در وزارتخانههای فناوری اطلاعات آسیای مرکزی کاشته است.معماری کمک آمریکابدیلهای چندقطبیکمک مشروط وابسته به سیاست خارجی آمریکااصل عدم مداخله (سازمان شانگهای، کمربند و جاده، اتحادیهٔ اقتصادی اوراسیا)IMET و آموزش نیابتی گارد ملیهمکاری دفاعی بر پایهٔ حاکمیتوابستگی به پشتهٔ فناوری از رهگذر کمکهای یو.اس.ایدزیرساخت دیجیتال از رهگذر جادهٔ ابریشم دیجیتال
رسماً C5+1 بر «حاکمیت قانون»، «جامعهٔ مدنی» و «ثبات منطقهای» تأکید میکند. اما زیر این تعبیرهای مؤدبانه منطق استعماری آشنایی نهفته است: تصاحب نخبگان. از رهگذر اندیشکدهها، مدارس نظامی و بورسهای خارجی، آمریکا طبقهای کمپرادور میپروراند که با ایدئولوژی آتلانتیکی آشناست؛ طبقهای که مهندسی شده است تا همگرایی اوراسیایی را از درون اتصال کوتاه کند.
این همکاری نیست. مهار است. و در عصر چندقطبیگرایی، مهار بیش از پیش شکل نظامیگری نرم، جنگ داده و انضباط نخبگان نهادینهشده میگیرد. امپراتوری آموخته است که برای مالکیت سرورهای ابری، پروتکلهای مخابراتی یا امتحانهای ورودی خدمات کشوری یک کشور لازم نیست آن را اشغال کند. زنجیرهٔ کشتار نو کدگذاری شده است؛ کمتر در چکمهٔ سربازان و بیشتر در رابطهای برنامهنویسی پشتیبان.
۷. چندقطبی در برابر تکقطبی: ماتریس تضادها
در آسیای مرکزی، برخورد چندقطبیگرایی و تکقطبیگرایی فلسفی نیست؛ لجستیکی، مالی، ارضی و دیجیتال است. شکل بنادر در برابر خطوط لوله، زیرساخت دیجیتال در برابر پایگاههای پهپادی، و خطوط مبادلهٔ روبل-یوان در برابر باجخواهی سوئیفت را به خود میگیرد. هر تضاد آنتاگونیسمی ژرفتر میان حفظ امپریالیستی و ساختن حاکمیتی را آشکار میکند.پروژهٔ چندقطبیپاسخ تکقطبیتضادهمگرایی لجستیکی کمربند و جاده و اتحادیهٔ اقتصادی اوراسیا«بدیلهای» ترانزیتی C5+1 و رزمایشهای ریلی ناتوحاکمیت ارضی در برابر کنترل گلوگاههارژیم امنیتی سازمان شانگهای و هنجارهای عدم مداخلهIMET، مشارکتهای گارد ملی، نظامیگری نرمصلح منطقهای در برابر نظامیسازی نخبگان نیابتیدلارزدایی بریکس و تأمین مالی بانک توسعهٔ نو / ترتیبات ذخیرهٔ احتمالیاهرم DFC، وامهای مشروط صندوق بینالمللی پول و بانک جهانیحاکمیت پولی در برابر وابستگی به بدهیزیرساخت جادهٔ ابریشم دیجیتالچارچوبهای ابری یو.اس.اید و رژیمهای زبان انگلیسیخودمختاری داده در برابر بسترهای نظارتی استخراجیهنجارهای دیپلماتیک سیکاسمینارهای «حاکمیت قانون» سازمان امنیت و همکاری اروپااجماع چندجانبه در برابر تحمیل ارزشهای غربی
چندقطبیگرایی صرفاً پروژهای متقابل نیست؛ گسستی دیالکتیکی است. از آرمانگرایی نمیزاید، از شکستهای انضمامی نظام امپریالیستی در بازتولید ثبات برمیخیزد. هر ابتکار چندقطبی، چه کریدور لجستیکی چه نهاد مالی چه بلوک دیپلماتیک، خود را در تضادی جای میدهد که امپراتوری آمریکا بدون تضعیف معماری خود نمیتواند آن را حل کند.
تکقطبیگرایی در خواب نمیمیرد؛ در تضادهایی که خود آفریده دستوپا میزند. تحریمها نظامهای بدیل میزایند. کودتاها پسزنی حاکمیتی تولید میکنند. سلطهٔ ابری سرورهای استعمارزداییشده را فرامیخواند. هر اقدام امپریالیستی برای حفظ کنترل بحران مشروعیتی را که میکوشد از آن بگریزد ژرفتر میکند.
آسیای مرکزی، که زمانی خلأیی بادخورده میان امپراتوریها تصور میشد، اکنون جایی است که دو آینده با هم برخورد میکنند. صرفاً میدان نبرد نیست. میدان نبرد فاز بعدی نظام جهانی است. و تنها پرسشی که باقی میماند این است که چه کسی تضاد را در اختیار دارد: نخبگان کمپرادور، یا کارگرانی که کابل میکشند، ریل میرانند و کد مینویسند.
۸. عدسی طبقاتی: از باندونگ تا ایستگاههای ریلی کمربند و جاده
در زیر اجلاسها و پیمانها، در زیر خطوط لوله و فیبرهای نوری، چندقطبیگرایی را کارگران میسازند. تکنسینهای راهآهن، جوشکاران خطوط لوله، مهندسان داده و اپراتورهای نیروگاه صرفاً مشارکتکنندگان این دگرگونی نیستند، موتور آناند. اما مانند هر موتور، در معرض اصطکاک، حرارت و از کار افتادناند.
در سراسر آسیای مرکزی، پروژههای کمربند و جاده و اتحادیهٔ اقتصادی اوراسیا طبقهای فراملی از کارگران لجستیک پدید آوردهاند. این کارگران فقط بار جابهجا نمیکنند، حاکمیت جابهجا میکنند. تجربههای جمعی آنان، از اضافهکاری و شرایط ناایمن تا شکاف دستمزد فرامرزی، تضادی ژرفتر را آشکار میکند: اینکه زیرساخت بدون آگاهی طبقاتی خطر بازتولید شکلهای تازهٔ سلسلهمراتب را دارد.
در ازبکستان، اصلاحات بخش پنبه تحت تأمین مالی مشترک چین بهرهوری را بالا برده اما بسیاری از کارگران روستایی را با دستمزدهای راکد رها کرده است. در قزاقستان، مهندسان بنگاههای مشترک چین و قزاقستان بهطور غیررسمی اطلاعات ایمنی و دستمزد را فرامرزی به اشتراک میگذارند و بنیان هماهنگی کارگری مبتنی بر کریدور را مینهند. در قرقیزستان، بدهی عمومی به شرکتهای چینی اعتراضهایی را برانگیخته که شفافیت و ممیزی منافع ملی را مطالبه میکنند.
این پویاییها حقیقتی حیاتی را برجسته میکنند: چندقطبیگرایی ذاتاً رهاییبخش نیست؛ باید از پایین سازمان یابد. طبقهٔ کمپرادور، یعنی مشاوران انگلیسیزبان، نخبگان سازمانهای غیردولتی و تحلیلگران سیاستی که در خارج آموزش دیدهاند، هماکنون در جایگاهی قرار میگیرند که زیرساخت چندقطبی را از جانب سرمایهٔ خارجی و محلی مدیریت کنند. آنان مدیران نظمی پساامپریالیستیاند که شاید متفاوت به نظر برسد، اما آشنا به نظر میرسد.
برای مقاومت در برابر این وضع، کار باید در امتداد جادهٔ ابریشم به نیرویی بینالمللی بدل شود. معیارهای ایمنی، ارتباطات رمزگذاریشده، ممیزیهای مورد حمایت اتحادیه از کارگاههای ساختمانی و تعرفههای حملونقل، اینها وظایف فنی نیستند، وظایف انقلابیاند. کریدورهای لجستیکی چندقطبیگرایی باید به کریدورهای همبستگی طبقاتی بدل شوند.
شبح باندونگ دستدادن سران دولتها نبود. رؤیای کارگر مستعمرهای بود که آیندهای حاکم میسازد. این رؤیا اکنون بر ریلهای آسیای مرکزی میتازد. اینکه از ریل خارج شود یا به مقصد برسد بسته به آن است که این کارگران سازمان یابند، نه فقط میان بخشها، بلکه فراتر از مرزها.
۹. جمعبندی و وظایف بسیج
آسیای مرکزی دیگر غنیمتی منفعل نیست؛ کورهٔ دیالکتیکی دگرگونی جهانی است. این منطقه در نقطهٔ تلاقی زیرساخت، ایدئولوژی و حاکمیت شورشگر قرار دارد. جایی است که زنجیرهٔ کشتار امپراتوری با تضاد خود روبهرو میشود و چندقطبیگرایی یا تحقق مییابد یا از هم میپاشد. نتیجه را تنها پکن یا واشنگتن تعیین نخواهند کرد، بلکه ایستگاههای ریلی، آزمایشگاههای کد و مجامع کارگری از خورگوس تا کاشغر.
این صرفاً نبرد دولتها نیست. نبرد نظامهاست. نبرد منطقهای انباشت، صورتبندیهای طبقاتی و چارچوبهای معرفتی. چندقطبیگرایی را اجلاسها از بالا اعطا نخواهند کرد. باید از پایین ساخته شود، با دفاع کارگران، برنامهنویسان، مهندسان و سازماندهندگانی که هم بندگی بدهی صندوق بینالمللی پول و هم تصاحب تکنوکراتیک نخبگان را رد میکنند.
وظایف بسیج
- نقشهبرداری از زمین مادی: مصورسازی عمومی دادهها دربارهٔ کمک نظامی آمریکا (FMS، FMF، IMET)، توافقهای لجستیکی (ACSA، GSIA) و برنامههای دیجیتال یو.اس.اید، همپوشان با گرههای زیرساختی کمربند و جاده، اتحادیهٔ اقتصادی اوراسیا و سازمان شانگهای.
- ساختن کریدورهای کارگری: راهاندازی «شبکهٔ همبستگی کارگری جادهٔ ابریشم» که کارگران ریل، انرژی و داده را در آسیای مرکزی پیوند دهد. اشتراک استانداردهای دستمزد، دادههای ایمنی و ابزارهای ارتباط رمزگذاریشده فراتر از مرزهای ملی.
- افشای تصاحب ایدئولوژیک: ممیزی برنامههای درسی IMET، برنامههای مبادلهٔ وزارت خارجهٔ آمریکا و سازمانهای غیردولتی با تأمین مالی غربی در آسیای مرکزی. مستندسازی اینکه نخبگان کمپرادور چگونه آموزش میبینند، مدرک میگیرند و گمارده میشوند تا حاکمیت چندقطبی را از درون خرابکاری کنند.
- برپا کردن مدارهای رسانهای چندقطبی: ساختن «سرورهای استعمارزدوده»، شبکههای مشبک همتابههمتا با مسیریابهای هوآوی و رمزنگاری ایرانی، برای پخش محتوای ترجمهشدهٔ ضدامپریالیستی مانند «کردل» (The Cradle)، «پودسلوشانو» (Podslushano) و «اطلاعات تسلیحشده». همپخشی محتوا در سندیکاهای تلگرامی بریکسپلاس مانند «سیگنال استپ» (SteppeSignal).
«از خورگوس تا کاراکاس، ریلها را بریزید، زنجیرها را درهم بشکنید.»
پنتاگون آسیای مرکزی را «میدان نبرد» ترسیم میکند. ما باید آن را به منطقهای آزاد بدل کنیم، جایی که هر کابل کشیدهشده، هر پیچ ریل و هر مرکز لجستیکی سازمانیافته ضربهای بر نظام امپریالیستی باشد. ریلها داغاند. سرورها روشناند. پرسش دیگر «کی» نیست، «چه کسی» است: کارگران یا کمپرادورها؟
