
بحران حکمرانی احزاب در جهان و راهحل چین
ژانگ شوهوا
ترجمه مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
مقاله با طرح بحرانهای چهارگانه احزاب سیاسی در جهان ــ بحران نمایندگی، انسجام، کارآمدی حکمرانی و استقلال سیاسی ــ استدلال میکند که احزاب در بسیاری از کشورها از تودههای مردم فاصله گرفته و زیر سلطه منطق سرمایه و رقابت انتخاباتی قرار گرفتهاند. نویسنده در برابر این وضعیت، تجربه حزب کمونیست چین در حکمرانی بلندمدت، مبارزه با فساد، انضباط سازمانی، نظارت مردمی و خوداصلاحی حزبی را بهعنوان الگویی برای حل مسئله حکمرانی احزاب مطرح میکند و معتقد است این تجربه میتواند برای احزاب مارکسیستی و جنبش جهانی سوسیالیستی نیز آموزنده باشد.
بحران حکمرانی احزاب در جهان؛ مسئلهای جهانی
احزاب سیاسی محور اصلی سیاست مدرناند. رونق و شکوفایی حزب، به شکوفایی کشور میانجامد و آشفتگی در حزب، کشور را نیز دچار آشفتگی میکند. در شرایط کنونی که دگرگونیهای بزرگِ یکسده اخیر با شتاب بیشتری در حال پیشروی است و جهان وارد دوره تازهای از بیثباتی و تحولات عمیق شده، سیاست حزبی در سراسر جهان با دشواریهای گستردهای روبهروست. پرسشهایی چون «چه بر سر احزاب آمده است؟» و «احزاب به کدام سو میروند؟» اکنون به پرسشهایی جهانی تبدیل شدهاند.
این پرسش که «احزاب بزرگِ برخوردار از حاکمیت بلندمدت چگونه میتوانند پیشرو بودن و پاکدستی خود را حفظ کنند و از چرخه تاریخی صعود، زوال، آشفتگی و احیا بگریزند؟» به یکی از مسائل جهانی در حوزه حکمرانی احزاب و تمدن سیاسی مدرن تبدیل شده است.
پنجمین پلنوم کمیته مرکزی بیستم حزب کمونیست چین، با تمرکز بر پیشبرد مستمر و همهجانبه انضباط سختگیرانه حزبی، سند «تصمیم کمیته مرکزی حزب کمونیست چین درباره مسائل عمده پیشبرد مستمر و همهجانبه انضباط سختگیرانه حزبی» را بررسی و تصویب کرد. این سند با قرار دادن مسئله در بستر گسترده روند نوسازی به سبک چینی، وظایف راهبردی و اقدامات عمده برای پیشبرد مستمر این سیاست را بهصورت نظاممند ترسیم میکند و برای حل این معضل جهانی، رهنمودی راهبردی و راهکاری نهادی ارائه میدهد.
بحرانهای حکمرانی احزاب در جهان
با نگاهی به جهان درمییابیم که در برخی کشورها، توانایی احزاب در سازماندهی جامعه، یکپارچهسازی منافع و مشارکت در حکمرانی کشور رو به تضعیف گذاشته است. بحران حکمرانی احزاب را میتوان در چهار بحران عمده خلاصه کرد:
نخست، بحران نمایندگی؛ فاصله گرفتن فزاینده احزاب از مردم.
در بسیاری از کشورها، شمار اعضای احزاب بهطور مستمر کاهش یافته، میزان مشارکت در انتخابات پایین آمده و اعتماد مردم به احزاب و مجالس قانونگذاری برای مدتی طولانی در سطحی نازل باقی مانده است. برخی پژوهشگران غربی با نگرانی از «تهیشدن احزاب از درون» سخن میگویند و صریحاً اعلام میکنند که احزاب در حال «حکومت بر خلأ» هستند. برخی احزاب بهتدریج به «باشگاههای انتخاباتی» گروه کوچکی از سیاستمداران حرفهای تبدیل شدهاند و نقش خود را بهعنوان پل ارتباطی میان مردم و ساختار سیاسی از دست میدهند.
دوم، بحران انسجام؛ تشدید متقابل قطبیشدن سیاسی و شکاف اجتماعی.
درگیریهای بیپایان میان دو حزب، گسترش سیاست وتو و تغییرات مکرر و بیثبات در سیاستهای عمومی، همراه با تعطیلی مکرر دولتها، به پدیدههایی رایج تبدیل شدهاند. نیروهای پوپولیست و افراطی در حال قدرتگیریاند، ساختار احزاب بیش از پیش پراکنده و چندپاره شده و تشکیل دولت و اداره کشور دشوارتر میشود؛ دولتها نیز پیدرپی تغییر میکنند.
احزاب بهجای آنکه به شکلگیری توافق و تفاهم اجتماعی کمک کنند، خود به عاملی برای تشدید اختلافها و تولید تقابل تبدیل شدهاند.
سوم، بحران کارآمدی حکمرانی؛ همزمانی کوتهبینی و ناتوانی با اسارت در چنگال سرمایه.
احزاب که در چرخههای انتخاباتی گرفتار شدهاند، بیش از هر چیز به «سیاست رأیمحور» روی آوردهاند: پیش از انتخابات وعدههای بیپایان میدهند، اما پس از انتخابات کسی مسئولیت تحقق آنها را بر عهده نمیگیرد. در چنین شرایطی، برنامهریزی بلندمدت و انجام اقدامات بزرگ و اساسی دشوار میشود.
در برخی کشورها، پول و ثروت انتخابات را تحت کنترل خود درآوردهاند و لابیگری گروههای ذینفوذ به امری فراگیر تبدیل شده است. اصل «یک نفر، یک رأی» عملاً به «یک دلار، یک رأی» بدل شده و سیاست دموکراتیک جای خود را به «حکومت صاحبان رأی» و «حکومت صاحبان پول» داده است.
چهارم، بحران استقلال سیاسی؛ گرفتار شدن برخی کشورهای پیرو الگوهای غربی در «تله گذار».
پس از پایان جنگ سرد، برخی کشورهای درحالتوسعه، ناگزیر یا از روی تقلید و بیتوجهی به شرایط خود، الگوی رقابت چندحزبی غربی را اقتباس کردند. نتیجه آن، همانگونه که شی جینپینگ، دبیرکل حزب کمونیست چین، اشاره کرده است، این بود که:
«رقابتهای حزبی پیدرپی، آشفتگی اجتماعی و آوارگی مردم به راه افتاد و این کشورها تا امروز نیز نتوانستهاند به ثبات دست یابند.»
تجربه تاریخی و واقعیتهای امروز بارها نشان دادهاند که آشفتگی احزاب غالباً با اختلال و ناتوانی در ساختار درونی و روند حزبسازی خود آنها ارتباطی نزدیک دارد.
در کشورهای سوسیالیستی، تجربه حزب کمونیست اتحاد شوروی درسی بهویژه عمیق و عبرتآموز است: از دست رفتن روح و هویت ایدئولوژیک، برهم خوردن توازن نهادی، انشقاق سازمانی و ناتوانی سیاسی، سرانجام به فروپاشی ناگهانی حزبی انجامید که نزدیک به ۲۰ میلیون عضو داشت و حزبی دیرپا و بزرگ به شمار میرفت.
در کشورهای غربی، ریشه عمیق بسیاری از بحرانهای احزاب را باید در سلطه منطق سرمایه بر منطق سیاست جستوجو کرد.
در یک جمعبندی، مسئله اصلی این است که احزاب «روح» خود، یعنی آرمانها و باورهای بنیادینشان را از دست دادهاند، از «ریشه» خود، یعنی تودههای مردم، جدا شدهاند و «توانایی» اصلاح خطاهای درونی و تصحیح مسیر خود را از کف دادهاند.
راهحل چین برای عبور از معضل حزبسازی و حکمرانی
در تقابل آشکار با بحرانهای فراگیر سیاست حزبی در جهان، حزب کمونیست چین، با بیش از ۱۰۰ میلیون عضو و بهعنوان بزرگترین حزب حاکم جهان، مدعی است که در شرایط حکمرانی بلندمدت توانسته پیشرو بودن و پاکدستی خود را حفظ کند.
رمز و راز «حکمرانی چین» در درجه نخست در «حکمرانی حزب کمونیست چین» نهفته است.
از هجدهمین کنگره حزب کمونیست چین به این سو، کمیته مرکزی حزب با محوریت شی جینپینگ، بر اصل اداره حزب به دست خود حزب و اجرای همهجانبه انضباط سختگیرانه حزبی تأکید کرده است. این رویکرد، راهکاری چینی برای حل معضلات حزبسازی و حکمرانی حزبی ارائه میدهد.
نخست، قرار دادن ساخت سیاسی حزب در جایگاه محور اصلی، برای پاسخ به مسئله از دست رفتن «روح» حزب.
ساخت سیاسی حزب، ابتکار برجسته حزب کمونیست چین در دوره جدید برای تقویت ساختار درونی خود و یکی از بنیادیترین ابعاد حزبسازی به شمار میرود؛ رویکردی که از محتوای نظری و الزامات عملی گستردهای برخوردار است.
حزب کمونیست چین میکوشد با بهرهگیری از نظریههای نوآورانه حزب، انسجام فکری و هویت ایدئولوژیک اعضای خود را تقویت کند. این حزب اصول بنیادین مارکسیسم را با واقعیتهای مشخص چین و نیز با سنت فرهنگی غنی و دیرپای این کشور پیوند میزند و میکوشد اطمینان حاصل کند که تمام حزب در مواضع، جهتگیریها، اصول و مسیر سیاسی، هماهنگی بالایی با کمیته مرکزی داشته باشد.
این رویکرد، تضمینی بنیادین برای جلوگیری از آشفتگی فکری و در پی آن، بیسامانی سازمانی فراهم میکند.
دوم، قرار دادن مردم در مرکز، برای پاسخ به مسئله جداشدن حزب از «ریشه» خود.
حزب کمونیست چین همواره تأکید کرده است که نماینده منافع هیچ گروه ذینفع، هیچ محفل صاحبان قدرت و هیچ طبقه برخوردار از امتیازات ویژه نیست.
بهگفته نویسنده، درست به این دلیل که حزب منافع ویژه و مستقلی برای خود ندارد، میتواند منافع مردم را همواره در اولویت قرار دهد. این ویژگی، تفاوتی ماهوی میان حزب کمونیست چین و «احزاب انتخاباتی» وابسته به تأمینکنندگان مالی و آرای انتخاباتی ایجاد میکند.
سوم، حل معضل منحصربهفرد احزاب بزرگ.
حزبی که تاریخی چنین طولانی، ابعادی چنین گسترده و سابقه حکمرانی چنین ممتدی دارد، چگونه میتواند از چرخه تاریخی صعود، زوال و فروپاشی بگریزد؟
در سال ۱۹۴۵، مائو تسهتونگ در پاسخ به این پرسش، در گفتوگوی مشهور «در برابر غارهای یانآن» نخستین پاسخ را ارائه کرد:
«ما راه تازهای یافتهایم و میتوانیم از این چرخه تاریخی بیرون بیاییم. این راه تازه، دموکراسی است. تنها زمانی که مردم بر دولت نظارت کنند، دولت جرئت سهلانگاری نخواهد داشت. تنها زمانی که همه مردم مسئولیت بر عهده بگیرند، با رفتن یک فرد، امور کشور از حرکت بازنخواهد ایستاد.»
از هجدهمین کنگره حزب به این سو، شی جینپینگ با تکیه بر تجربه عملی اداره و انضباط حزبی در دوره جدید، پاسخ دوم را مطرح کرده است: اتکا به تواناییهای درونی حزب، اداره حزب به دست خود حزب و اجرای همهجانبه انضباط سختگیرانه، با هدف تحقق مستمر چهار فرایند «خودپالایی، خودتکمیلی، خودنوسازی و ارتقای تواناییهای درونی».
این رویکرد در قالب مجموعهای از ترتیبات نهادی و سازوکارهای اجرایی تثبیت شده است.
این دو پاسخ، یکی بیرونی و دیگری درونی، از یکدیگر جدا نیستند، بلکه مکمل و پشتیبان متقابل یکدیگرند. پاسخ نخست بر دموکراسی مردمی تکیه دارد و از طریق نظارت مردم، محدودیت و کنترل بیرونی ایجاد میکند. پاسخ دوم بر ساخت درونی حزب استوار است و با اتکا به خودنظارتی، نیروی محرکه اصلاح و تحول را از درون تقویت میکند.
در دوره جدید، حزب کمونیست چین اعلام کرده است که مبارزه با فساد را بدون هیچ منطقه ممنوعه، بدون هیچ استثنا و با تحمل صفر پیش خواهد برد. این مبارزه بهصورت یکپارچه در سه سطح دنبال میشود: ایجاد بازدارندگی در برابر فساد، از میان برداشتن امکان فساد و شکل دادن به اراده و فرهنگ فسادستیزی.
همزمان، تلاش میشود برنامههای اصلاح سبک کار و انضباط حزبی به روندهایی مستمر و پایدار تبدیل شوند. حزب با شجاعتِ معطوف به اصلاح خویش، تیغ را به سوی خود برمیگرداند تا ریشههای فساد را از میان بردارد و سلامت و توان حیاتی خود را بازیابد.
چهارم، اداره حزب بر پایه نهادها و مقررات، برای حل مشکل سهلگیری و سستی در انضباط حزبی.
در دوره جدید، نظام نسبتاً جامعی از مقررات و آییننامههای درونحزبی شکل گرفته است. همچنین نظام نظارتیای ایجاد شده که تحت رهبری یکپارچه حزب، همه حوزهها را پوشش میدهد و از اقتدار و کارآمدی بالایی برخوردار است؛ نظامی که به مقررات قدرت اجرایی واقعی میبخشد و آنها را از قواعدی صرفاً روی کاغذ فراتر میبرد.
در کنار این اقدامات، ساختار سازمانیای با پیوند منسجم میان سطوح مختلف و توان اجرایی مؤثر تقویت شده است تا اطمینان حاصل شود که تصمیمها و دستورهای کمیته مرکزی در سراسر حزب بهطور کامل اجرا میشوند و هیچگونه سرپیچی یا اختلالی در اجرای آنها رخ نمیدهد.
به این ترتیب، مزیتهای نهادی به ظرفیت واقعی حکمرانی تبدیل میشوند.
در یک جمعبندی، جوهره راهحل چین در پیوند دادن نظارت مردم با ساخت درونی حزب نهفته است. حزب میکوشد با برخورداری از حمایت مردم و اتکا به تواناییهای درونی خود، مشکلات را شناسایی کند، انحرافات را اصلاح کند و مسیر نوآوری و تحول را پیش ببرد تا توانایی کلی خود در حکمرانی را ارتقا دهد.
این راهحل، جبرگراییای را که بر اساس آن «حکمرانی بلندمدت ناگزیر به رکود و فساد میانجامد» به چالش میکشد و افق تازهای برای خودانقلابی و خوداصلاحی حزبی در یک حزب بزرگ با سابقهای صدساله میگشاید.
درسهای اندیشه شی جینپینگ درباره حزبسازی برای سیاست حزبی جهان
اندیشه شی جینپینگ درباره حزبسازی، از نظریه علمی مارکسیسم سرچشمه میگیرد، در فرهنگ غنی و دیرپای چین ریشه دارد و در بستر تجربه عظیم اجرای انضباط سختگیرانه و همهجانبه حزبی در دوره جدید شکل گرفته است.
این اندیشه به چین تعلق دارد، اما میتواند برای احزاب جهان، بهویژه احزاب مارکسیستی، در زمینه تقویت ساختار درونی و سازمانی خود نیز آموزنده باشد.
به باور من، دستکم پنج درس اساسی از این تجربه میتوان استخراج کرد:
نخست، هر حزب باید از روح و هویت فکری برخوردار باشد و پیوسته توان نظری خود را ارتقا دهد.
تنها با برخورداری از نظریهای علمی و آرمانهایی والا است که یک حزب میتواند ثبات، جهتگیری و قدرت تشخیص مسیر خود را حفظ کند. حزبی که باورها و آرمانهای بنیادینش را از دست بدهد، به دلال سیاسیِ در جستوجوی مقام و قدرت یا ماشین انتخاباتیِ درگیر رقابت برای کسب رأی تبدیل خواهد شد.
دوم، هر حزب باید در میان مردم ریشه داشته باشد و همواره قدرت جذب و بسیج اجتماعی خود را حفظ کند.
حیات و پویایی یک حزب تنها در توانایی آن برای بسیج رأیدهندگان هنگام انتخابات خلاصه نمیشود؛ بلکه بیش از هر چیز در این امر تجلی مییابد که آیا در زندگی روزمره میتواند صدای مردم را بشنود، به نیازهای معیشتی و اجتماعی آنان پاسخ دهد و اعتماد و همبستگی عمومی را تقویت کند یا نه.
حزبی که از مردم جدا شود، هر اندازه هم در ظاهر قدرتمند باشد، سرانجام از سوی مردم طرد خواهد شد.
سوم، هر حزب باید شهامت خودنوسازی داشته باشد و پویایی خود را حفظ کند.
هیچ حزبی از خطرها و آزمونهای دشوار مصون نیست. مسئله تعیینکننده آن است که آیا شجاعت روبهرو شدن با مشکلات و توانایی اصلاح خطاهای خود را دارد یا نه.
تنها حزبی که بهطور مستمر عملکرد خود را مورد بازبینی قرار دهد و همواره به کاستیها و خطاهای خویش بیندیشد، میتواند سلامت ساختار درونی خود را حفظ کند و از پویایی و نیروی حیاتی پایدار برخوردار بماند.
چهارم، هر حزب باید از انضباطی سختگیرانه و سازمانی منسجم برخوردار باشد و توان سازمانی خود را حفظ کند.
شی جینپینگ خاطرنشان کرده است:
«احزاب سیاسی مدرن همگی دارای الزامات انضباط سیاسی هستند؛ بدون وجود قواعد و ضوابط سیاسی، اساساً نمیتوان یک حزب سیاسی را شکل داد.»
سازمانی که انسجام خود را از دست بدهد و انضباط در آن سست شود، به مجموعهای پراکنده و بیسامان تبدیل خواهد شد و حتی ممکن است به فروپاشی و تجزیه بینجامد.
پنجم، هر حزب باید مسئولیت توسعه را بر عهده بگیرد و در مسیر خودمختارانه به جستوجوی راهحل بپردازد تا توان حکمرانی و ظرفیت توسعه خود را پیوسته تقویت کند.
نتایج حزبسازی و تقویت ساختار حزبی، در نهایت باید با کارآمدی حکمرانی سنجیده شود و مردم نیز داور نهایی آن باشند.
برای توسعه و نوسازی، الگوی ثابت و جهانشمولی وجود ندارد؛ بهترین راه، راهی است که با شرایط و ویژگیهای هر کشور سازگار باشد. نباید پا را به زور در کفشی نامتناسب فرو کرد.
حزب کمونیست چین نه الگوهای خارجی را وارد میکند و نه الگوی چینی را به دیگران صادر میکند و از کشورهای دیگر نیز نمیخواهد که شیوههای چین را عیناً تکرار کنند.
احزاب سیاسی در کشورهای مختلف باید با تکیه بر شرایط و ویژگیهای خاص کشورهای خود، مسیر مستقلی برای حزبسازی و اداره امور حزبی متناسب با واقعیتهای خود پیدا کنند.
باید بر این نکته تأکید کرد که اندیشه شی جینپینگ درباره حزبسازی برای جنبش سوسیالیستی جهانی اهمیت ویژهای دارد.
پس از تحولات و فروپاشیهای سیاسی در اتحاد شوروی و اروپای شرقی، جنبش جهانی سوسیالیستی برای مدتی وارد دورهای از افول شد و نظریه «پایان تاریخ» با هیاهوی فراوان مطرح گردید.
اما تجربه موفق سوسیالیسم با ویژگیهای چینی، بهطور مؤثری ورشکستگی این نظریه را آشکار ساخت و برای احزاب مارکسیستی که در شرایط تاریخی جدید در پی حفظ و توسعه سوسیالیسم علمی هستند، تجربهای ارزشمند فراهم آورد.
نتیجهگیری: بهسوی دانش مستقل درباره سیاست حزبی
حزبسازی دانشی گسترده و پیچیده است و حکمرانی احزاب نیز مسئلهای در مقیاس جهانی به شمار میرود.
در مواجهه با دگرگونیهای عمیق سیاست حزبی در جهان، باید هم از تجربه «آشفتگی غرب» درس بگیریم و هم از قواعد و سازوکارهای نهفته در «حکمرانی چین» شناخت به دست آوریم؛ تا از این رهگذر بتوانیم ماهیت حکمرانی احزاب بزرگ را تبیین کنیم و دانشی مستقل درباره احزاب و سیاست حزبی بنا نهیم.
همزمان، ما بهعنوان پژوهشگران علوم سیاسی چین، وظیفه داریم پژوهشهای تطبیقی درباره حکمرانی احزاب را تقویت کنیم، از قالب فکریِ «تبیین چین با معیارهای غربی» رها شویم و روند ایجاد یک نظام معرفتی مستقل و بومی در حوزه دانش سیاست حزبی را شتاب بخشیم.
همچنین وظیفه داریم بسترهایی برای تبادل علمی بینالمللی فراهم کنیم تا احزاب و پژوهشگران کشورهای مختلف بتوانند با یکدیگر گفتوگو کنند، از تجربههای هم بیاموزند و کاستیهای یکدیگر را جبران کنند و بدینسان، همگی در غنیتر ساختن باغ پربار تمدن سیاسی بشری سهیم شوند.
نویسنده: رئیس انجمن علوم سیاسی چین و رئیس مؤسسه علوم سیاسی آکادمی علوم اجتماعی چین
