درباره جایگاه نظریه پراتیک در فلسفه مارکسیستی – هوانگ نانسن

در

,

درباره جایگاه نظریه پراتیک در فلسفه مارکسیستی

نویسنده: هوانگ نانسن

ترجمه: مجله جنوب جهانی

در یک نگاه

هوانگ نانسن در این جستار، جایگاه «نظریه پراتیک» را در منظومه فلسفه مارکسیستی از خلال نسبت آن با جهان واقعی، برداشت از تاریخ، شناخت‌شناسی و جهان‌بینی واکاوی می‌کند. نویسنده با تفکیک میان قلمرو فعالیت انسانی و مقیاس کیهان نامتناهی، استدلال می‌کند که پراتیک جزئی ناچیز از جهان مادیِ عینی است؛ از این رو، نظریه پراتیک نه معادل کل فلسفه مارکسیستی است و نه در ساحت جهان‌بینی جای می‌گیرد، بلکه بخشی از مجموعه رشته‌های فلسفه مارکسیستی و هسته اصلیِ «برداشت از تاریخ» به شمار می‌رود. مقاله بر این پایه نشان می‌دهد که دیدگاه پراتیک، دیدگاه نخستِ شناخت‌شناسی و علوم اجتماعی است، اما دیدگاه نخستِ جهان‌بینی و فلسفه مارکسیستی نیست. نویسنده در پایان با نقد عنوان «ماتریالیسم پراتیک»، از نام سنتی «ماتریالیسم دیالکتیکی و ماتریالیسم تاریخی» دفاع می‌کند و ماتریالیسم دیالکتیکی را دقیق‌ترین نام برای بیان هسته جهان‌بینیِ فلسفه مارکسیستی می‌داند.


چکیده: این مقاله بر آن است که برای شناخت جایگاه نظریه پراتیک در فلسفه مارکسیستی باید سه نکته را روشن ساخت: (۱) نمی‌توان نظریه پراتیک را با فلسفه مارکسیستی یکی دانست؛ (۲) نظریه پراتیک در قلمرو برداشت از تاریخ جای می‌گیرد، نه جهان‌بینی؛ (۳) نظریه پراتیک بخش مرکزیِ برداشت از تاریخ است و از شناخت‌شناسی مهم‌تر است. دیدگاه پراتیک یکی از دیدگاه‌های بنیادین فلسفه مارکسیستی است، اما دیدگاه نخستِ فلسفه مارکسیستی نیست، و به‌ویژه نمی‌توان «ماتریالیسم پراتیک» را جایگزین ماتریالیسم دیالکتیکی کرد.

یک. جایگاه پراتیک در جهان واقعی

فلسفه مارکسیستی علمی درباره جهان واقعی است و برای روشن ساختن جایگاه نظریه پراتیک در فلسفه مارکسیستی، نخست باید جایگاه پراتیک را در جهان واقعی روشن کرد.

جهان واقعی چیست؟ این پرسش در محافل فلسفی نیز موضوعی بسیار بحث‌برانگیز است. به باور من، مقصود از آن این است که جهان واقعیِ پیش روی ما جهان مادیِ عینی است که هستی آن مقدم بر انسان و آگاهی انسان است و به انسان و آگاهی انسان وابسته نیست. این دیدگاه، دیدگاه بنیادین ماتریالیسم است.

پراتیک چیست؟ به معنای اخص، پراتیک فعالیت آگاهانه انسان برای دگرگون ساختن جهان واقعی است؛ و به معنای اعم، شامل تمامی فعالیت‌های واقعی و آگاهانه انسان می‌شود. پراتیک نوعی رابطه است که یک سوی آن همواره انسان است و سوی دیگر آن می‌تواند طبیعت، جامعه، دیگری یا خودِ انسان باشد؛ می‌تواند شیء مادی، رابطه، حرکت یا امر معنوی باشد. از این رو، پراتیک هرگز از انسان جدا نیست؛ انسان، انسانِ اهل پراتیک است و پراتیک، پراتیکِ انسان است. زندگی اجتماعی در ماهیت خویش پراتیکی است. همچنین می‌توان گفت انسان در ماهیت خویش پراتیکی است و پراتیک در ماهیت خویش انسانی است.

در فعالیت پراتیکیِ انسان، بی‌تردید انسان مرکز و مهم‌ترین عامل است و همه‌چیز باید تابع بقا و توسعه انسان یا نوع بشر باشد. من با این دیدگاه که انسان و طبیعت برابرند و انسان نباید طبیعت را تسخیر کند، موافق نیستم. نوع بشر در جریان تسخیر طبیعت پدیدار شد و در جریان تسخیر طبیعت پیوسته توسعه یافت، و چینی‌ها نیز که باور به «وحدت آسمان و انسان» به آنان نسبت داده می‌شود، از این قاعده مستثنا نیستند. این تسخیر همچنان باید ادامه یابد و حتی یک روز هم نباید متوقف شود. دقیقاً به برکت فعالیت‌های تسخیرگرانه (دگرگون‌سازِ) انسان بر طبیعت است که کره زمین امروز به این شکلِ مناسب برای زندگی مدرن انسان درآمده است. پیدایش بحران زیست‌محیطی نه به سبب تسخیر طبیعت از سوی انسان، بلکه به سبب خطاهایی است که در جریان تسخیر طبیعت رخ داده است؛ بنابراین، مسئله بر سر این نیست که آیا باید طبیعت را تسخیر کرد یا نه، بلکه بر سر این است که چگونه باید طبیعت را تسخیر کرد و چگونه باید در جریان تسخیر طبیعت، منافع آنی را با منافع بلندمدت و منافع جزئی را با منافع کلی به‌درستی پیوند داد. در قلمرو پراتیک انسانی، من با انسان‌محوری موافقم؛ [و مخالف آنم که] با انکار مرکزیت انسان، درباره برابری انسان و طبیعت و درباره حق حیات گیاهان و جانوران گزافه‌گویی شود، چرا که این امر ناگزیر به انکار حق حیات بشر می‌انجامد. [یادداشت ۱]

با این حال، در مقیاس کل کیهان، انسان یا نوع بشر به‌هیچ‌وجه مرکز نیست. تاریخ علم به ما می‌گوید که کیهان چه از حیث زمان و چه از حیث مکان نامتناهی است. پراتیک چیزی جز جزئی ناچیز از جهان واقعی نیست؛ و این همان جایگاه پراتیک در جهان واقعی است.

دو. جایگاه نظریه پراتیک در فلسفه مارکسیستی

اثر درباره پراتیکِ مائو تسه‌تونگ در واقع شناخت‌شناسی است، نه نظریه پراتیک به معنای دانشی که موضوع پژوهش آن خودِ پراتیک باشد. علت اینکه آن را «نظریه پراتیک» نامیده‌اند، تنها این است که پراتیک را پایه شناخت می‌داند و تمام محتوای شناخت‌شناسی را بر پایه پراتیک تشریح می‌کند. در سال‌های اخیر، مقالات فراوانی به تفاوت میان نظریه پراتیک و شناخت‌شناسی اشاره کرده‌اند. مخالفت با خلط این دو و طرفداری از بنا نهادن نظریه پراتیک به‌عنوان یک رشته فلسفیِ نسبتاً مستقل، به نظر من موجه است. حال، نظریه پراتیک چه محتوایی را در بر می‌گیرد و در فلسفه مارکسیستی چه جایگاهی دارد؟ برای روشن ساختن این پرسش، باید از محتوای فلسفه مارکسیستی آغاز کرد.

مارکسیسم در فلسفه چند گشایش پدید آورد — به‌ویژه گشایش در معیار حقیقت، پیوند خودآگاهانه ماتریالیسم و دیالکتیک، و بنیان‌گذاری برداشت مادی از تاریخ — و فلسفه را به علم تبدیل کرد، یا به بیان دیگر، پیگیری و ساختِ فلسفه به‌مثابه علم را آغاز نهاد؛ اما مارکسیسم موضوع پژوهش فلسفه را به‌طور بنیادین تغییر نداد. فلسفه مارکسیستی بر پایه میراث فلسفه سنتی، در واقع مجموعه‌ای از رشته‌ها را پدید آورد. اگر تنها بخش مرکزی فلسفه مارکسیستی — یعنی ماتریالیسم دیالکتیکی و ماتریالیسم تاریخی — را در نظر بگیریم، این بخش در واقع از سه یا چهار رشته تشکیل شده است: جهان‌بینی (ماتریالیسم و دیالکتیک)، شناخت‌شناسی، برداشت از تاریخ، و دیالکتیک طبیعت (فلسفه طبیعت) که با جهان‌بینی در هم آمیخته و تفکیک آن دشوار است. روش‌شناسی در واقع در سراسر این دستگاه جریان دارد و فصل مستقلی ندارد. نظریه پراتیک نیز در این دستگاه فصل مستقلی ندارد و این یک کاستی است.

در بنیان‌گذاری مارکسیسم، مفهوم پراتیک نقشی کلیدی ایفا کرد. این نقش کلیدی عمدتاً در دو جنبه آشکار می‌شود: یکی برداشت از تاریخ و دیگری شناخت‌شناسی. دستگاه سنتی بر جنبه دوم تأکید می‌ورزد و از جنبه نخست غفلت می‌کند. مارکس در دست‌نوشته‌های اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴ در امتداد خط فکری فویرباخ پیش می‌رفت و از چارچوب برداشت اومانیستی از تاریخ فراتر نرفته بود، اما گشایشی پدید آورده بود و آن وارد کردن مفهوم کار و پراتیک بود. دقیقاً به سبب وارد کردن مفهوم کار و پراتیک بود که مارکس و انگلس در تزهایی درباره فویرباخ و ایدئولوژی آلمانی نقش پراتیک را در تاریخ جامعه بشری به‌طور ویژه روشن ساختند و بر همین پایه، ساختار درونی و قوانین تطور اندام‌واره اجتماعی را کشف کردند و برداشت مادی از تاریخ را بنیان نهادند.

هم‌زمان، مارکس و انگلس این اندیشه را نیز مطرح کردند که پراتیک معیار آزمونِ حقیقتِ شناخت است. مارکس در دست‌نوشته‌ها پیشاپیش این اندیشه را داشت؛ او می‌گوید: «حل خودِ تقابل‌های نظری تنها به شیوه‌ای پراتیکی و تنها به مدد نیروی پراتیکیِ انسان ممکن است؛ از این رو، حل این تقابل به‌هیچ‌وجه صرفاً وظیفه شناخت نیست، بلکه وظیفه واقعیِ زندگی است؛ وظیفه‌ای که فلسفه نتوانست آن را حل کند، دقیقاً به این دلیل که آن را تنها وظیفه‌ای نظری تلقی کرد.» [۱] تز دوم از تزهایی درباره فویرباخ به‌طور خاص به این مسئله می‌پردازد که همگان با آن آشنایند. مارکس و انگلس در ایدئولوژی آلمانی نیز این اندیشه را دوباره مورد تأکید قرار دادند. طرح این اندیشه، مسئله مهمی را که در تاریخ فلسفه پیوسته محل مناقشه بی‌پایان بود، حل کرد.

با این حال، مارکس و انگلس دستگاه علمیِ نظریه عام پراتیک را بنا ننهادند و پاره‌ای از محتوای نظریه پراتیک در دل برداشت از تاریخ و شناخت‌شناسی ادغام شد؛ دستگاه سنتیِ فلسفه مارکسیستی نیز از همین شیوه پیروی کرد. از آنجا که ماتریالیسم دیالکتیکی دربردارنده جهان‌بینی و شناخت‌شناسی است، دستگاه سنتی در آغازِ شناخت‌شناسی بحثی کوتاه و کلی درباره پراتیک مطرح می‌کند و در برداشت از تاریخ تنها به اشکال مشخص و گوناگون پراتیک، همچون تولید، مبارزه طبقاتی، جنبش انقلابی، آزمایش علمی، پراتیک هنری و جز این‌ها می‌پردازد. بدین ترتیب، در دستگاه سنتی، هرچند درباره محتوای مشخص نظریه پراتیک — به‌ویژه در ماتریالیسم تاریخی — بسیار سخن گفته شده، اما دستگاه علمیِ نظریه عام پراتیک وجود ندارد. بحث‌های پایان دهه ۱۹۷۰ درباره معیار پراتیک نه‌تنها پیش‌شرط فکریِ اصلاحات و گشایش در چین را فراهم آورد، بلکه راه را برای ساخت و توسعه فلسفه مارکسیستی نیز گشود [یادداشت ۲]؛ و بحث درباره مسئله پراتیک به‌طور طبیعی وظیفه بنا نهادن نظریه پراتیک را پیش می‌کشد. جامعه فلسفی چین به‌حق باید این وظیفه را بر عهده گیرد.

در اینجا، به‌طور ویژه به جایگاه نظریه پراتیک در فلسفه مارکسیستی می‌پردازم. نخست، نمی‌توان نظریه پراتیک را با فلسفه مارکسیستی یکی دانست. دلیل آن بسیار ساده است: فلسفه مارکسیستی مجموعه‌ای از رشته‌هاست و نظریه پراتیک تنها یکی از آن رشته‌هاست؛ آشکار است که نمی‌توان جزء را با کل یکی گرفت. دوم، نظریه پراتیک در قلمرو برداشت از تاریخ یا برداشت از جامعه جای می‌گیرد، نه جهان‌بینی. پراتیک در جهان واقعی بسیار ناچیز است؛ در جامعه بشری عمومیت دارد، اما در جهان واقعی عمومیت ندارد. در فلسفه مارکسیستی، جهان‌بینی بالاترین جایگاه را دارد (سطح آن بالاترین و دامنه آن گسترده‌ترین است) و بخش مرکزی به شمار می‌رود؛ دیدگاه پراتیک بالاترین نیست و بخش مرکزی نیست، و نمی‌توان نظریه پراتیک را جایگزین جهان‌بینی کرد. سوم، جایگاه نظریه پراتیک بسیار مهم است؛ این نظریه بخش مرکزیِ برداشت از تاریخ است و از شناخت‌شناسی مهم‌تر است، و برای تمامی رشته‌های حوزه اجتماعی اهمیت راهنمای مستقیم دارد.

در اینجا می‌خواهم به‌اختصار به دیدگاهی بسیار رایج بپردازم که مدعی است دیدگاه پراتیک، دیدگاه بنیادین و نخستِ فلسفه مارکسیستی است. به نظر من، اینکه بگوییم دیدگاه پراتیک یکی از دیدگاه‌های بنیادین است درست است، اما اینکه بگوییم دیدگاه نخست است زیاده‌روی است. این سخن آشکارا از این جمله لنین که «دیدگاه زندگی و پراتیک باید دیدگاه نخست و بنیادینِ نظریه شناخت باشد» به‌صورت قالبی گرته‌برداری شده است. هر رشته‌ای بی‌تردید چند دیدگاه بنیادین دارد که بنیادی‌ترین آن‌ها دیدگاه نخست و بنیادین است. از آنجا که پراتیک پایه شناخت است و شناخت در محدوده پراتیک رخ می‌دهد و بدون پراتیک تشخیص صدق و کذب شناخت دشوار است، دیدگاه پراتیک (مقصود لنین عمدتاً این دیدگاه است که پراتیک معیار حقیقت است) دیدگاه نخست و بنیادینِ شناخت‌شناسی است. آیا می‌توان این دیدگاه لنین را به حوزه‌های علمی دیگر تعمیم داد؟ به باور من، می‌توان آن را به برداشت از تاریخ و دیگر فلسفه‌های مضاف درباره جامعه بشری، همچون فلسفه اقتصاد، فلسفه سیاست، فلسفه فرهنگ، فلسفه علم، اخلاق و زیبایی‌شناسی تعمیم داد؛ اما نمی‌توان آن را به فلسفه طبیعت و جهان‌بینی تعمیم داد، زیرا در طبیعت و جهان واقعی، پراتیک به‌طور عام وجود ندارد و مقوله جهان‌بینی یا برداشت از طبیعت نیست، بلکه صرفاً مقوله برداشت از تاریخ و برداشت از جامعه است. حال آنکه فلسفه مارکسیستی پیش از هر چیز جهان‌بینی است؛ پس چگونه می‌توان به‌طور کلی گفت که دیدگاه پراتیک، دیدگاه نخست و بنیادین آن است؟ اگر بپرسند دیدگاه نخست و بنیادینِ فلسفه مارکسیستی چیست، به نظر من تنها می‌تواند دیدگاه واقعیت عینی یا دیدگاه ماده باشد، و پس از آن دیدگاه پیوند، دیدگاه حرکت، دیدگاه تضاد و جز این‌ها؛ و تنها با ورود به قلمرو جامعه است که پراتیک می‌تواند نقش دیدگاه نخست را ایفا کند. رفقایی که معتقدند دیدگاه پراتیک دیدگاه نخستِ فلسفه است، توجیهی دارند: آنان می‌گویند چون پایه شناخت پراتیک است و فلسفه نوعی شناخت است، پس پایه فلسفه نیز پراتیک است و در نتیجه دیدگاه پراتیک دیدگاه نخست و بنیادین فلسفه است. این توجیه، مسئله جهان‌بینی را با مسئله شناخت‌شناسی خلط کرده است. در اینجا دو سطح وجود دارد: یکی سطح شناخت و دیگری سطح واقعیت عینی. در سطح شناخت، دیدگاه پراتیک دیدگاه نخستِ شناخت‌شناسی است؛ و مبنای آن این است که در سطح واقعیت عینی، پراتیک پایه شناخت است. به همین قیاس، در سطح واقعیت عینی، اگر دیدگاه پراتیک دیدگاه نخستِ جهان‌بینی باشد، مبنای آن باید این باشد که در سطح واقعیت عینی، پراتیک پایه جهان است. اما پیش‌تر گفته شد که جهان بی‌نهایت گسترده است؛ پس پراتیک ناچیز چگونه می‌تواند پایه آن باشد؟ این بحث ما را به همان حکم مشهور مارکس بازمی‌گرداند که پراتیک «دقیقاً بنیاد کل جهان حسیِ موجود است» [۲]. به نظر من، مقصود مارکس کره زمین است، نه کل جهان.

خلاصه آنکه، باید بر پایه حقیقت و واقعیت و به‌درستی جایگاه نظریه پراتیک را در فلسفه مارکسیستی ارزیابی کرد؛ کوچک شمردن آن یک‌سویه است و بزرگ‌نمایی آن نیز یک‌سویه است.

سه. ماتریالیسم پراتیک تنها می‌تواند نظریه ماتریالیستیِ پراتیک باشد

پژوهشگران بسیاری طرفدار آن‌اند که فلسفه مارکسیستی را «ماتریالیسم پراتیک» بنامند تا جایگزین نام پیشین — یعنی ماتریالیسم دیالکتیکی و ماتریالیسم تاریخی — شود، و حتی چند تک‌نگاری با عنوان ماتریالیسم پراتیک نوشته‌اند. من پیش‌تر مقاله‌ای در مخالفت با این نام‌گذاری نوشته‌ام و اکنون نیز همچنان با آن موافق نیستم. صرف‌نظر از دیدگاه‌های مشخص این کتاب‌های ماتریالیسم پراتیک، همین نام به‌تنهایی می‌تواند سردرگمی‌های فکری فراوانی پدید آورد. نمی‌خواهم دیدگاه‌هایی را که پیش‌تر گفته‌ام تکرار کنم، بلکه تنها می‌خواهم خودِ این نام را به دقت بسنجم.

اصطلاح «ماتریالیسم پراتیک» از این جمله مارکس استخراج شده است: «[…] در عمل، و برای ماتریالیستِ پراتیکی، یعنی کمونیست، تمام مسئله بر سر انقلابی کردن جهان موجود، و رویارویی عملی با امور موجود و دگرگون ساختن آن‌هاست» [۳]. در اینجا، «پراتیکی» به معنای کمونیستی، انقلابی و دگرگون‌ساز جهان است و مارکس در ادامه آن را «ماتریالیست کمونیست» [۴] نیز می‌نامد؛ بنابراین، صفت «پراتیکی» بیانگر یکی از ویژگی‌های این ماتریالیست است. استخراج اصطلاح «ماتریالیسم پراتیک» از این عبارت، به نظر من جایز است و معنای آن نیز بیانگر یکی از ویژگی‌های این ماتریالیسم است. آشکار است که این ماتریالیسم همان فلسفه مارکس است که محتوای اصلی آن در آن زمان برداشت مادی از تاریخ بود. برجسته ساختن یکی از ویژگی‌های ذاتی فلسفه مارکس و انگلس و نامیدن آن به «ماتریالیسم پراتیک»، به گمان من جایز است، اما این نام نمی‌تواند نام استاندارد آن باشد؛ زیرا ویژگی‌های ذاتی این فلسفه بسیارند و افزون بر «پراتیکی»، می‌توان به «انقلابی»، «علمی»، «دیالکتیکی»، «کمونیستی» و جز این‌ها اشاره کرد. از «ماتریالیسم پراتیک» می‌توان برداشت دیگری نیز داشت، و آن اینکه «پراتیک» را موضوع پژوهش بدانیم؛ در این صورت، ماتریالیسم پراتیک یعنی نظریه ماتریالیستی‌ای که پراتیک موضوع پژوهش آن است، درست همان‌گونه که ماتریالیسم تاریخی نظریه ماتریالیستی‌ای است که تاریخ جامعه بشری موضوع پژوهش آن است. بدین ترتیب، این نظریه همان نظریه ماتریالیستیِ پراتیک خواهد بود. نظریه ماتریالیستیِ پراتیک به‌عنوان یکی از اجزای تشکیل‌دهنده فلسفه مارکسیستی، بی‌تردید قابل پذیرش است؛ اما اگر جایگزین جهان‌بینیِ ماتریالیسم دیالکتیکی شود و به‌عنوان نام کل فلسفه مارکسیستی به کار رود، جزء جایگزین کل شده و عملاً جهان‌بینی حذف می‌شود. نه‌تنها جهان‌بینی، بلکه حتی برداشت از تاریخ نیز حذف می‌شود؛ زیرا با وجود اینکه تاریخ جامعه بشری مجموع کل پراتیک‌های اجتماعی همه انسان‌هاست، موضوع پژوهش برداشت از تاریخ و نظریه پراتیک همچنان متفاوت است: برداشت از تاریخ، تاریخ جامعه بشری را به‌عنوان یک کل بررسی می‌کند، در حالی که نظریه پراتیک فعالیت‌های پراتیکیِ سازنده تاریخ جامعه بشری را مطالعه می‌کند. این دو در کلیات هم‌سو هستند و هم‌پوشانی‌های بسیاری دارند، اما نمی‌توان آن‌ها را کاملاً یکی دانست؛ درست همان‌گونه که جهان‌بینی و نظریه ماده در کلیات هم‌سو هستند، اما یکی نیستند.

در اینجا به‌مناسبت، به این پرسش نیز می‌پردازم که آیا می‌توان برداشت مادی از تاریخ را با فلسفه مارکسیستی یکی دانست یا نه. این واقعیت دارد که محتوای اصلیِ ماتریالیسم اولیه مارکس، برداشت مادی از تاریخ بود، اما این برداشت به‌صورت منطقی جهان‌بینی ماتریالیستی را در خود نهفته داشت؛ یعنی جهان‌بینی را به‌عنوان پیش‌فرض منطقیِ برداشت مادی از تاریخ قرار داده بود، و مارکس گاه احکامی نیز درباره جهان‌بینی مطرح می‌کرد، جز آنکه دستگاه علمیِ جهان‌بینی را ارائه نکرد. اما اگر از این وضعیت چنین نتیجه‌ای بگیرند که مارکس جهان‌بینی نداشته و فلسفه او همان برداشت از تاریخ است، یا حتی چنین نتیجه‌ای بگیرند که برداشت مادی از تاریخ همان جهان‌بینی مارکس است و مارکس وجود جهان عینیِ مستقل از جامعه بشری را نمی‌پذیرد، آن‌گاه از ماتریالیسم بسیار دور شده‌اند.

خلاصه آنکه، معنای عنوان «ماتریالیسم پراتیک» درخور تأمل دقیق است. به نظر من، در اینجا با یک دوراهی روبه‌رو هستیم: اگر «پراتیک» توصیف ویژگی این ماتریالیسم باشد، البته جایز است، اما اهمیت چندانی ندارد؛ و اگر «پراتیک» موضوع پژوهش این ماتریالیسم باشد، آن‌گاه این نظریه همان نظریه ماتریالیستیِ پراتیک است و نامیدن آن به «ماتریالیسم پراتیک» به‌آسانی سوءتفاهم برمی‌انگیزد.

چهار. ماتریالیسم دیالکتیکی دقیق‌ترین نام برای فلسفه مارکسیستی است

نام رایج فلسفه مارکسیستی در گذشته «ماتریالیسم دیالکتیکی و ماتریالیسم تاریخی» بود. این نام آماج انتقادهای گوناگونی قرار گرفته است؛ مثلاً گفته‌اند این دستگاه، دستگاه استالین است نه دستگاه مارکس؛ گفته‌اند ساختاری دوتکه‌ای دارد و کنار هم نهادن دو قطعه بزرگ، پیوند اندام‌وار میان جهان‌بینی و برداشت از تاریخ را از میان برده است؛ گفته‌اند از دیدگاه پراتیک جدا شده و ماتریالیسم شهودیِ سده نوزدهم است، و انتقادهایی از این دست. به باور من، هیچ‌یک از این انتقادها بر پایه حقیقت و واقعیت نیستند. نخست می‌خواهم به این انتقادها پاسخ دهم و سپس استدلال ایجابی خود را مطرح کنم.

این سخن که این دستگاه، دستگاه استالین است بسیار رایج است و حتی بر زبان برخی پژوهشگران پیش‌کسوت نیز جاری می‌شود که برای من مایه شگفتی است. در بیش از سی سال اخیر، کتاب‌های درسی رایج فلسفه در چین از دستگاه کتاب ماتریالیسم دیالکتیکی و ماتریالیسم تاریخی به سرویراستاری آی سی‌چی در سال ۱۹۶۱ پیروی کرده‌اند، و تنها در ده و چند سال اخیر کتاب‌های درسی با تغییرات نسبتاً گسترده‌تر پدید آمده‌اند که البته به‌جز چند کتاب ماتریالیسم پراتیک، تغییر بنیادینی نداشته‌اند. دستگاه کتاب آی سی‌چی دقیقاً دستگاه استالین نیست، بلکه اساساً همان دستگاه کتاب‌های درسی دهه ۱۹۳۰ شوروی است که ویژگی‌هایی از چین به آن افزوده شده است. دستگاه استالین مدت زیادی رواج نداشت و عمدتاً میان سال‌های ۱۹۳۸ تا ۱۹۵۶، یعنی کمتر از بیست سال، رایج بود. نامیدن فلسفه مارکسیستی به «ماتریالیسم دیالکتیکی و ماتریالیسم تاریخی» در حقیقت ابداع استالین نبود، بلکه نام رایج آن در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ در شوروی بود.

انتقادِ «ساختار دوتکه‌ای» نیز بر پایه حقیقت و واقعیت نیست. مارکس، انگلس، لنین و تمامی کتاب‌های درسی فلسفه مارکسیستی خاطرنشان کرده‌اند که از نظر منطقی و نه تاریخی، ماتریالیسم تاریخی نظریه‌ای است که با راهنماییِ اصول عام ماتریالیسم دیالکتیکی از پژوهش در تاریخ جامعه بشری به دست آمده و تجلی ماتریالیسم دیالکتیکی در قلمرو تاریخ جامعه بشری است. علت کنار هم نهادن این دو نام، نخست سهولت در بیان و تشریح، و دوم برجسته ساختن اهمیت ماتریالیسم تاریخی است. این ساختار نه ساختاری دوتکه‌ای، بلکه ساختاری لایه‌ای است.

ماتریالیسم شهودی خواندن آن به طریق اولی پذیرفتنی نیست. علت اینکه به آن لقب «ماتریالیسم شهودی» داده‌اند این است که اصل بنیادین ماتریالیسم — یعنی هستی عینیِ جهان واقعی مستقل از آگاهی انسان — را می‌پذیرد. این اصل مورد پذیرش همه گونه‌های ماتریالیسم است، همه پراتیک‌های اجتماعی و علوم آن را بارها تأیید کرده‌اند و هرگز واژگون‌شدنی نیست. این اصل، نتیجه سده نوزدهم نیست، بلکه اندیشه‌ای است که از آغاز پیدایش ماتریالیسم وجود داشته و در سده بیست‌ویکم نیز واژگون نخواهد شد. اگر ماتریالیسم پراتیک این اصل را نپذیرد، دیگر ماتریالیسم نخواهد بود.

در پایان، نام «ماتریالیسم دیالکتیکی و ماتریالیسم تاریخی» را به دقت بررسی می‌کنیم. «ماتریالیسم» دیدگاهی درباره چیستی جهان واقعی است و آشکارا نوعی جهان‌بینی است. یگانه‌انگاری ماتریالیستی، یگانه‌انگاری ایده‌آلیستی، دوگانه‌انگاری و چندگانه‌انگاری چند جهان‌بینیِ بنیادین‌اند. ماتریالیسم دیالکتیکی بی‌تردید نوعی ماتریالیسم است. «دیالکتیکی» چیست؟ معادل انگلیسی آن Dialectical است که از واژه Dialectics گرفته شده است؛ این واژه در زبان چینی عموماً به «روش دیالکتیکی» (辩证法) ترجمه می‌شود. این ترجمه به‌آسانی سبب می‌شود که آن را صرفاً یک روش بپندارند؛ حال آنکه اگرچه روش هم هست، اما پیش از هر چیز نظریه است و ترجمه آن به «نظریه دیالکتیکی» (辩证论) دقیق‌تر است [یادداشت ۳]. مارکس هنگام سخن گفتن از Dialectics بیشتر به روش اشاره داشت، اما انگلس به‌صراحت آن را «علمِ قوانین عامِ حرکت و تکاملِ طبیعت، جامعه بشری و اندیشه» [۵]، یعنی نظریه قوانین دیالکتیکیِ جهان می‌خواند. از این رو، «دیالکتیکی» در «ماتریالیسم دیالکتیکی» باید به موضوع، یعنی قوانین دیالکتیکی، اشاره داشته باشد؛ بدین ترتیب، «ماتریالیسم دیالکتیکی» یعنی نظریه ماتریالیستیِ درباره جهان واقعی و قوانین دیالکتیکیِ عام آن. البته می‌توان «دیالکتیکی» را ویژگیِ این ماتریالیسم نیز دانست؛ واژه Dialectical در اصل یک صفت است و مسلماً می‌تواند بیانگر ویژگی باشد، اما علت اینکه این ماتریالیسم ویژگی دیالکتیکی دارد آن است که موضوع آن دیالکتیکی است، یعنی مطابق با قوانین دیالکتیکی حرکت می‌کند. ماتریالیسم دیالکتیکی با این درک، آشکارا جهان‌بینی است، یعنی جهان‌بینیِ ماتریالیسم دیالکتیکی. درباره تک‌تک اجزای تشکیل‌دهنده فلسفه مارکسیستی می‌توان گفت که ماتریالیستیِ دیالکتیکی‌اند؛ همچون برداشت طبیعیِ ماتریالیسم دیالکتیکی (دیالکتیک طبیعت)، برداشت از تاریخِ ماتریالیسم دیالکتیکی (ماتریالیسم تاریخی)، نظریه پراتیکِ ماتریالیسم دیالکتیکی، شناخت‌شناسیِ ماتریالیسم دیالکتیکی، ارزش‌شناسیِ ماتریالیسم دیالکتیکی و جز این‌ها. از این رو، ماتریالیسم دیالکتیکی هسته فلسفه مارکسیستی است، و علت اینکه می‌تواند هسته باشد این است که جهان‌بینی است. بنابراین، تنها ماتریالیسم دیالکتیکی می‌تواند نماینده کل مجموعه رشته‌های فلسفه مارکسیستی باشد و فلسفه مارکسیستی را می‌توان به‌اختصار ماتریالیسم دیالکتیکی نامید. اما درباره «تاریخی» در ماتریالیسم تاریخی: معادل انگلیسی آن Historical است که از واژه History گرفته شده است. اگر آن را ویژگی بدانیم، ماتریالیسم تاریخی به نظریه ماتریالیستیِ دارای خصلت تاریخی، یعنی نظریه ماتریالیستیِ در حال تغییر و تحول درباره جهان واقعی تبدیل می‌شود؛ در این صورت، ماتریالیسم تاریخی و ماتریالیسم دیالکتیکی هر دو جهان‌بینی خواهند بود، تفاوتی میانشان نخواهد ماند و کنار هم نهادن آن‌ها بی‌معنا خواهد شد. این امر آشکارا با مقصود اصلی انگلس ناسازگار است. مطابق مقصود اصلی انگلس، این «تاریخ» همان تاریخ جامعه بشری است، و «ماتریالیسم تاریخی» نظریه ماتریالیستیِ درباره تاریخ جامعه بشری است؛ یعنی برداشتی از تاریخ که با اندیشه راهنمای اصول عام ماتریالیسم بنا شده است و جهان‌بینی نیست. «تاریخی» در ماتریالیسم تاریخی باید به موضوع اشاره داشته باشد، نه به ویژگی.

خلاصه آنکه، دیدگاه من این است: ماتریالیسم دیالکتیکی در میان نام‌های گوناگون فلسفه مارکسیستی دقیق‌ترین نام است؛ و برای برجسته ساختن جایگاه مهم ماتریالیسم تاریخی، کنار هم نهادن این دو و نامیدن آن به «ماتریالیسم دیالکتیکی و ماتریالیسم تاریخی» نیز بی‌تردید جایز است.

پی‌نوشت‌های نویسنده:

[۱] مجموعه آثار مارکس و انگلس، جلد ۴۲، انتشارات خلق، چاپ اول، ۱۹۷۹، ص ۱۲۷.

[۲] گزیده آثار مارکس و انگلس، جلد ۱، انتشارات خلق، چاپ دوم، ۱۹۹۵، ص ۷۷.

[۳] و [۴] گزیده آثار مارکس و انگلس، جلد ۱، انتشارات خلق، چاپ دوم، ۱۹۹۵، صص ۷۵ و ۷۸.

[۵] گزیده آثار مارکس و انگلس، جلد ۳، انتشارات خلق، چاپ دوم، ۱۹۹۵، ص ۴۸۴.

منبع اصلی: نشریه آموزش و پژوهش، شماره ۱، سال ۱۹۹۶

یادداشت‌های مترجم:

[یادداشت ۱] در نسخه دیجیتال متن مبدأ، این جمله به صورت «我赞同人类中心论,否定人类中心,侈谈人与自然的平等» آمده و ظاهراً واژه‌ای همچون «反对» (مخالفم) پیش از «否定» (انکار/نفی) از قلم افتاده است. با توجه به سیاق استدلال نویسنده در دفاع از انسان‌محوری، جمله بر همین پایه بازسازی شده است که شایسته است با چاپ اصلی نشریه آموزش و پژوهش (۱۹۹۶) نیز تطبیق داده شود.

[یادداشت ۲] در نسخه دیجیتال متن مبدأ، در میانه جمله «70年代末关于实践标准的讨论不但为改革开放提供了思想前提,也为马克思主义哲学的建设和发展开辟……了道路»، به سبب خطای حروف‌چینی، دو جمله از بند سوم مقاله درباره نقش مفهوم پراتیک تکرار و درج شده است که در ترجمه حاضر با حذف بخش تکراری و وصل عبارت «开辟了道路» (راه را […] گشود)، پیوستگی جمله ترمیم شده است.

[یادداشت ۳] استدلال نویسنده در این بخش متکی بر ساخت واژگانی زبان چینی است: در چینی، واژه Dialectics معمولاً با پسوند «法» (به معنای روش، 辩证法) ترجمه می‌شود که معنای «روش دیالکتیکی» را القا می‌کند، در حالی که نویسنده ترجمه آن را با پسوند «论» (به معنای نظریه، 辩证论) دقیق‌تر می‌داند تا بر وجه نظریِ دیالکتیک تأکید شود.