
آیا این ترس موجه است؟
ولادیمیر میخییف (Vladimir MIKHEEV)، کارشناس بنیاد فرهنگ راهبردی، تحلیلگر مسائل بینالمللی
ا. م. شیری- در راه پر پیچ و خم جهان چندقطبی
دیدار ولادیمیر پوتین، شی جینپینگ و دونالد ترامپ در حاشیۀ اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شهر شنژن چین و آمادگی آنان برای یافتن راهحلهای مصالحهجویانه بهمنظور همزیستی مسالمتآمیز، در بحبوحۀ تضاد منافع بلندمدت، طرفداران جنگ گرم و سرد غرب را که برای حفظ نظم جهانی نواستعماری تلاش میکنند، به وحشت انداخت.
رفتار محترمانۀ ترامپ با پوتین، دستکم از نظر ظاهری، و خطاب کردن او با عنوان «دوست»، به همان اندازه موجب خشم جهانیگرایان و حزب جنگ شد.
ترامپ حتی این جملۀ معروف را که شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در مارس ۲۰۲۳ و در پایان سفر خود به مسکو بر زبان آورده بود، تکرار کرد: «اکنون تغییراتی در حال وقوع است که در صد سال گذشته سابقه نداشته است». پس از آن، رهبر چین به پوتین گفت: «وقتی ما با هم هستیم، این تغییرات را به پیش میبریم… مراقب خودت باش، دوست عزیز».
اکنون ترامپ نیز با بیان این جملۀ ماندگار، گویی آن را از گفتوگوی قبلی شی و پوتین «کپیبرداری» کرده است: «ما واقعاً در حال رقم زدن تاریخ هستیم و مسئولیت ویژهای برای حفظ گفتوگوی آزاد بر عهده داریم».
نئومحافظهکاران در هر دو سوی اقیانوس اطلس احتمالاً به این ظن دچار شدهاند که چهلوهفتمین رئیسجمهور آمریکا در برابر این دو قدرت کوتاه آمده و اجازه داده است خود را وارد گفتوگو با کشورهایی کند که به دلایل متعدد، هیچ دلیلی برای اعتماد به دولتی ندارند که در طول ۲۵۰ سال موجودیت خود، تنها ۲۰ سال را بدون جنگ با همسایگان خود در جهان سپری کرده است.
وحشت در کشتی «تایتانیک»
رادوسلاو سیکورسکی، روسهراس سرسخت و وزیر امور خارجۀ لهستان، بهت و آشفتگی همفکران خود را از آنچه در گزارشهای خبری شهر شنژن مشاهده کرده بودند، بازتاب داد.
نقلقولی که خود بهخوبی بیانگر این نگرانی است: «اینکه این مرد (منظور رئیسجمهور آمریکاست ـ و. م.) پوتین را در آغوش میگیرد و او را دوست خطاب میکند، تا حدودی ما را نگران میکند… زیرا، این پرسش مطرح میشود که او با چه کسی دوستتر است؟ با پوتین یا با رئیسجمهور ما؟ و اگر اوضاع به مرحله بحرانی برسد، ممکن است چه اقدامی انجام دهد؟ کدام دوستش را انتخاب خواهد کرد؟»
بیش از همه، سیاستمداران اروپایی از احتمال حتی یک توافق موقت و مشروط میان این سه رهبر نگران هستند.
البته، منظور دقیقتر، آن دسته از سیاستمدارانی است که هدف اصلی خود را وارد کردن «شکست» به روسیه قرار دادهاند و ارادۀ تسلیمناپذیر برای ادامۀ جنگ تا آخرین اوکراینی دارند.
غیبت هرگونه نمایندۀ اتحادیۀ اروپا در نشست شنژن، اتحادیهای که از نظر ماهیت هر روز بیشتر نظامی و از نظر ادبیات سیاسی، هر روز جنگطلبتر میشود و در عین حال مدعی نوعی «خودمختاری راهبردی» است، جایگاه و وزن واقعی ژئوپلیتیکی آن را در سلسلهمراتب مراکز قدرت آشکار ساخت.
روزنامۀ ترکیهای «حریت» در این باره مینویسد: «اما بزرگترین قربانی، اروپا است. دیگر هیچکس به آن علاقهای ندارد. بحرانهای سیاسی و اجتماعی و اعتراضات مردمی، این قاره را برای قدرتهای بزرگ بیاهمیت کردهاند. اروپا، درست مانند ۸۱ سال پیش، بار دیگر از روند مذاکرات کنار گذاشته شده است. با این تفاوت که این بار حتی موضوع مذاکرات نیز نیست».
در روزهای برگزاری اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه، مقالهای از اندرو میختا، عضو مادامالعمر شورای روابط خارجی آمریکا که تحت نفوذ خاندان راکفلر قرار دارد، در نشریه «آتلانتیک کانسیل»منتشر شد. این مقاله یادآوری مفیدی برای ما دارد تا بدانیم با چه کسانی طرف هستیم.
آقای میختا تأکید میکند که روسیه همچنان دشمن آمریکا باقی میماند. اما نه به دلیل «سوءتفاهم یا اولویتهای اشتباه دولتهای پیشین آمریکا»، بلکه به دلایل جغرافیایی و راهبردی. به بیان دیگر، از دیدگاه او، روسیه برای آمریکا دشمن همیشگی و ابدی محسوب میشود.
این روسهراس حرفهای نگران است که روسیه «بتواند کنترل اوراسیا را در دست بگیرد و بر اروپا مسلط شود و در نتیجه، دسترسی آمریکا به منابع جهانی، مسیرهای تجاری و مناطقی را که نقاط اتکای امنیت ملی این کشور محسوب میشوند، قطع کند».
برای روشنتر شدن موضوع باید تأکید کنیم که این آمریکایی خواهان «دسترسی به منابع جهانی» است، که متعلق به آمریکا نیستند. او همچنین خواستار کنترل مسیرهای تجاری بینالمللی است که آنها نیز ملک آمریکا محسوب نمیشوند. این مسئله به بهترین شکل، رویکرد نواستعماری و تفکر امپراتوریگرایانۀ آقای میختا و همفکرانش را نشان میدهد.
گفتوگوی سهجانبه و سهگانه هستهای
موضوع اصلی اعلامشده برای نشست سهجانبۀ رهبران، سرنوشت تسلیحات هستهای بود.
علاقهمندی مسکو به گفتوگو دربارۀ این موضوع، که از نظر ما کاملاً به شرایط حساس و روز جهان مربوط میشود، آشکار است: محدود کردن زمینه و فرصت استفاده عمدی یا غیرعمدی آمریکاییها یا اروپاییها از سلاحهای اتمی.
برای مثال، فرض کنیم که ناگهان ـ هرچند احتمال آن اندک باشد ـ برخی چهرههای تندرو در تیم ترامپ، تحت تأثیر لابی طرفدار اسرائیل، تصمیم بگیرند از سلاح هستهای علیه ایران استفاده کنند. پیامدهای چنین اقدامی برای سراسر منطقهای که در «زیرشکم نرم» روسیه قرار دارد، فاجعهبار خواهد بود.
پیامدهای حملۀ احتمالی ناتوی اروپایی موسوم به «ناتو ۳.۰» نیز به همان اندازه آخرالزمانی خواهد بود، که بر اساس الگوی البریج کولبی، معاون وزیر جنگ آمریکا، مطرح شده است.
در چنین شرایطی، ممکن است روسیه ناچار شود برای خنثی کردن برتری متعارف مهاجمی که از غرب به آن حمله میکند، از سهگانه هستهای خود استفاده کند.
واشنگتن نیز محاسبات گستاخانۀ خاصی برای متوقف کردن روند نوسازی و افزایش کمی توان هستهای چین، داشته و همچنان دارد.
در حال حاضر، نسبت تعداد کلاهکهای هستهای چنین است:
روسیه: حدود ۵۴۰۰ کلاهک هستهای؛
آمریکا: حدود ۵۰۰۰ کلاهک هستهای؛
چین: حدود ۶۲۰ کلاهک هستهای،
روشن است که چینیها با توجه به اظهارات مکرر سیاستمداران و استراتژیستهای واشنگتن دربارۀ اجتنابناپذیر بودن یک جنگ بزرگ با چین، و با آگاهی از اینکه نیروهای مسلح این کشور هنوز در مرحلۀ «توسعه برای جبران عقبماندگی» قرار دارند، هرگز با توقف روند توسعۀ تسلیحات هستهای خود موافقت نخواهند کرد.
بیدلیل نبود که رئیسجمهور چین در شنژن، فرمولی سهبخشی برای حل این مسئله مطرح کرد:
١- جنگ هستهای قابل پیروزی نیست و هرگز نباید آغاز شود؛
٢- باید تمام تلاشها برای جلوگیری از جنگ هستهای به کار گرفته شود و پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای رعایت گردد؛
٣- سلاحهای هستهای باید بهطور کامل ممنوع و نابود شوند.
حتی اگر موضع پکن نرمتر شود، که البته بعید به نظر میرسد، در چنین شرایطی اصرار مسکو بر گنجاندن توان هستهای فرانسه و انگلیس در محاسبات و توافقهای کلی کاملاً بجا خواهد بود. هرچند پاریس و لندن سرسختانه وانمود میکنند که این موضوع هیچ ارتباطی به آنها ندارد.
با توجه به اختلاف چشمگیر و ناسازگاری مواضع اولیه طرفین، از پیش میشد انتظار داشت که در این زمینه، عباراتی کلی و مبهم دربارۀ آمادگی سه طرف برای پرداختن جدی به این موضوع در آیندۀ نزدیک یا دور مطرح شود. همینطور هم شد.
در بند چهارم بیانیه آمده است: «سه کشور دربارۀ کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای گفتوگو خواهند کرد».
به گمان من، پیشنهاد برقراری نظارت بر استفاده از هوش مصنوعی در حوزۀ نظامی میتوانست با درک و استقبال بیشتری روبهرو شود. ضرورت چنین اقدامی را یک رویداد تکاندهنده: کشته شدن ۱۶۰ دختر دانشآموز در یک مدرسۀ ابتدایی در شهر میناب، در جنوب ایران، در جریان تجاوز نظامی اسرائیل و آمریکا آشکار ساخت. در این حادثه، تصمیم حمله از سوی آمریکاییها و بر اساس توصیۀ هوش مصنوعی که در سامانههای «سامانههای هوشمند مِیوِن» [«Maven Smart Systems (MSS)»] متعلق به شرکت «پالانتیر» ادغام شده بود، اتخاذ شد.
اکنون که افکاری درباره امکانپذیر بودن آنچه تا همین دیروز «تصورناپذیر» تلقی میشد، مرتباً به فضای عمومی تزریق میشود؛ آن هم گاهی با لحنی هولناک و در عین حال تمسخرآمیز، مانند این عبارت: «حتماً ضربه میزنیم! آن هم نه یک بار! تمام دنیا را به خاکستر تبدیل میکنیم!… البته بعداً». خود این مسئله که موضوع هستهای در صدر دستور کار سه رهبر قرار گرفته، اتفاقی مثبت است.
پس از آنکه خود آمریکا اسناد مهم مربوط به محدود کردن مسابقۀ تسلیحاتی و برقراری توازن نیروها را که حاصل مذاکرات طولانی و دشوار بودند، پاره کرد و به سطل زباله انداخت، به نظر میرسد رئیسجمهور ترامپ واقعاً نگران ایجاد سازوکارهای حفاظتی جدید، که مانع تبدیل کنترلنشده درگیریهای منطقهای و محلی به یک جنگ جهانی با ابعاد و پیامدهای هستهای شوند، شده است. امیدوارم بتوان به این موضوع باور داشت.
در یک نشست نمیتوان در همۀ زمینهها به توافق رسید
برای ترسیم حتی چارچوب اولیه نظم جهانی آینده، که تنها پس از آن میتوان دربارۀ جزئیات و محتوای مشخص آن به توافق رسید، زمان لازم است.
عبور از شکاف در دل صخره را میتوان و باید با یک پرش انجام داد، نه با چندین پرش. اما در دیپلماسی، برعکس، باید گامبهگام پیش رفت، درست مانند کسی که هنگام عبور از باتلاق، با استفاده از یک چوب بلند، عمق آب را میسنجد و سپس با قرار دادن الوار و مصالح، مسیر عبور خود را هموار میکند.
اجازه بدهید تاریخ توافق بر سر تعیین حوزههای نفوذ و همچنین تدوین قواعد رقابت مسالمتآمیز را به یاد آوریم که رهبران ائتلاف ضد هیتلری، متشکل از اتحاد جماهیر شوروی، آمریکا و امپراتوری انگلیس، در جریان جنگ جهانی دوم و در پایان آن، بهطور پیوسته دنبال کردند.
برای این منظور، برگزاری سه کنفرانس کلیدی ضروری بود:
کنفرانس تهران: از ۲۸ نوامبر تا ۱ دسامبر ۱۹۴۳؛
کنفرانس یالتا: از ۴ تا ۱۱ فوریه ۱۹۴۵؛
کنفرانس پوتسدام: از ۱۷ ژوئیه تا ۲ اوت ۱۹۴۵.
توافق بر سر چنین مسائلی در یک نشست امکانپذیر نبود. روند یافتن راهحلهای مصالحهآمیز، یک فرایند دشوار و طاقتفرسا بود و مهمتر از همه، بهصورت مرحلهبهمرحله پیش میرفت.
در تهران، یوسف استالین، فرانکلین روزولت و وینستون چرچیل عمدتاً درباره مسائل عملیاتی و تاکتیکی مربوط به شکست دشمن مشترک خود در آن زمان تصمیمگیری میکردند. موضوع محوری مذاکرات، گشایش «جبهه دوم» از طریق پیاده کردن نیروهای متحدان انگلیسی و آمریکایی در شمال فرانسه بود. با این حال، آنها بهطور کلی دربارۀ وضعیت آیندۀ آلمان نازی که تقریباً شکست خورده بود، لهستان آزادشده و همچنین وضعیت کلی اروپا نیز گفتوگو کردند.
در کنفرانس یالتا، مناطق اشغالی بهصورت تقریبی ترسیم شدند و به اعضای دائم شورای امنیت سازمان بینالمللی جدید که قرار بود با نام سازمان ملل متحد تأسیس شود، حق وتو اعطا گردید.
به اعتقاد تقریباً اتفاقنظر مورخان، این سه رهبر در واقع در کریمه تقسیم اروپا به دو حوزه نفوذ شوروی و غرب را تثبیت کردند.
در روزهای ماه مه سال ۱۹۴۵، وینستون چرچیل، نخستوزیر امپراتوری انگلیس که در آن زمان هنوز تجزیه نشده بود، طی یک اعتراف تاریخی و معنادار بیان کرد: «… این فضای سرخوشی ناشی از موفقیتی که ظاهراً (!) بیحدومرز به نظر میرسید، برای من غمانگیزترین دوران بود. در میان جمعیتهای شاد و پیروزمند قدم میزدم یا پشت میزی مینشستم که با پیامهای تبریک و دعای خیر از سوی تمام بخشهای ائتلاف بزرگ آراسته شده بود، اما قلبم آکنده از اندوه بود و احساسات ناخوشایند و پیشبینیهای بد مرا آزار میدادند».
در مرحلۀ پایانی تثبیت توافقی نظم جدید توازن قوا در اروپا و جهان، رهبران در کنفرانس پوتسدام به سازش دشوار اما اجتنابناپذیر دربارۀ موضوعاتی، از جمله نظام ثبت، نظارت و ادارۀ آلمانِ نازیزداییشده، پرداخت غرامتهای جنگی و تثبیت مرزهای جدید کشورهای اروپایی دست یافتند، که به تعبیر چرچیل، همچون زخمی دردناک بودند.
شاید وسوسۀ مقایسۀ دیدار سهجانبۀ شی، ترامپ و پوتین با الگویی از یک اتحاد سهجانبۀ غیررسمی، همانند اتحاد موقت استالین، روزولت و چرچیل در دهۀ ۱۹۴۰، دشوار باشد. اما در واقع، چنین قیاس تاریخی سادهانگارانه و حتی خطرناک است.
جهان تکقطبی بیسروصدا از میان رفت
امروزه روسیه، چین و آمریکا که نمایندۀ سه الگوی متفاوت تمدنی در زمینۀ توسعه و تفکر هستند، هرکدام منافع بلندمدت خاص خود را دارند، که یا با یکدیگر همخوانی ندارند یا تنها تا حدودی مشترک هستند. با این حال، همین وضعیت میتواند آنها را به این درک برساند که پیروی از قواعد مشترک همزیستی و روابط بینالمللی به مصلحت همگان است.
«مشارکت راهبردی» که روسیه و چین آن را اعلام کردهاند، بدون تردید برای هر دو طرف سودمند است. این مشارکت بر یک اصل فکری نیز تکیه دارد که ماکیاولی پیشتر آن را مطرح کرده بود: حاکم خردمند دوستان خود را تا حد امکان نزدیک و دشمنانش را تا حد امکان دور نگه میدارد.
البته این موضوع، واقعگرایی بدبینانه و مصلحتگرایانۀ همسایگان ما را منتفی نمیکند، که از فروش محصولات فناورانه با کاربرد دوگانه به ارتش مزدور ناتو که در جبهۀ اوکراین با ما میجنگد، ابایی ندارند و در عین حال، منابع انرژی را با تخفیف از ما میخرند.
با وجود این، چنین روابطی همچنان بهترین شکل مناسبات در مقایسه با جنگ سرد اعلامنشده میان آمریکا و چین است، که ظرفیت آن را دارد بدون برنامهریزی و خارج از کنترل، به یک درگیری نظامی مستقیم تبدیل شود؛ حتی اگر واشنگتن و پکن هر دو تلاش کنند از وقوع چنین اتفاقی جلوگیری کنند.
نتیجهگیری اصلی روزنامۀ والاستریت ژورنال، بهعنوان سخنگوی محافل تجاری فراملی، از اجلاس شنژن این است که نخستین دیدار سه رهبر جهان پشت یک میز، «گواهی بر محدودیت تلاشهای کشورهای غربی برای منزوی کردن روسیه» است و مهمتر از آن، «نشانه دیگری از پایان نظم جهانی تکقطبی است که آمریکا بر آن مسلط بود».
از سوی دیگر، نشریه آمریکایی «Responsible Statecraft» (سیاستورزی مسئولانه) که مدعی برخورداری از رویکردی بیطرفانه است، چنین حکمی دربارۀ این اجلاس صادر میکند: «روبیکون پشت سر گذاشته شد»، به این معنی که «آمریکا با ایدۀ جهان چندقطبی کنار میآید».
شنژن ۲۰۲۶، نه تهران ۱۹۴۳ است و نه یالتا ۱۹۴۵
آیا میتوان اجلاس شنژن ۲۰۲۶ را نسخۀ فرضی کنفرانس تهران در سال ۱۹۴۳ دانست؟ به هیچوجه! همانطور نیز کوچک شمردن اهمیت نمادین نخستین اجلاس سهجانبه، که به تعبیر رئیسجمهور شی «نوآورانه» بود، اشتباه خواهد بود. زیرا موضوع گفتوگوها، مشکلات واقعاً جهانی بودند که امنیت و رفاه تمام بشریت را تحت تأثیر قرار میدهند. همچنین، این اجلاس به بررسی تضاد منافع حلنشده میان کشورهایی پرداخت که جزو چهار اقتصاد بزرگ جهان بر اساس برابری قدرت خرید نیستند.
باریس پرووشین (Boris Pervushin)، کارشناس علوم سیاسی، پیشاپیش ارزیابی بجا و معقولی از اجلاس شنژن ارائه کرده و نوشته بود: «برای روسیه، ارزش چنین قالبی از مذاکرات کاملاً روشن است. مشارکت ما در بحث دربارۀ قواعد جهانی، خودِ این تصور را که میتوان این قواعد را از طریق منزوی کردن مسکو تعیین کرد، رد میکند. اما حضور در پشت میز مذاکره هنوز باید به تعهداتی تبدیل شود که منافع روسیه را نیز در نظر بگیرند».
بیدلیل نبود که ولادیمیر پوتین پس از پایان نشست و در گفتگو با خبرنگاران، ضمن اشاره به نتیجۀ کلی مثبت گفتگوی سهجانبه، اظهار داشت: «فقط خداوند میداند که در آینده چه اتفاقی خواهد افتاد».
در عین حال، او ابراز امیدواری کرد تفاهم متقابلی که در شنژن به دست آمده است، حفظ شود.
در شرایط ژئوپلیتیکی کنونی، اساساً امکان شکلگیری یک «سهگانۀ بزرگ» که بتواند مدعی ایفای نقش معمار جمعی نظم جهانی جدید بر اساس الگوی «یالتا ۲» باشد، وجود نداشت.
در کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵، به تعبیر دقیق پالینا رئوتاوا، وبلاگنویس آگاه به تاریخ: «سه متحد که عضو یک ائتلاف نظامی واحد بودند و پیروزی کامل و تقسیم حوزههای نفوذ پس از آن بهوضوح در برابرشان قرار داشت، با یکدیگر دیدار کردند».
اما در شنژن، برعکس، شخصیتهای اصلی بازآرایی نظم جهانی قدیم، با منافع بسیار متفاوت، پشت میز گرد نشستند. بدین معنی: «… یکی از طرفهای درگیر در یک منازعه نظامی، حامی مالی بزرگ و متحد طرف دیگر این منازعه؛ و یک کشور بیطرف که کالاهای دارای کاربرد دوگانه را به هر دو طرف درگیری میفروشد».
با این وجود، حاصل نهایی اجلاس سهجانبه شنژن را میتوان در تمایل سه قدرت هستهای خلاصه کرد؛ قدرتهایی که حفظ صلح شکننده جهان تا حد زیادی به آنها وابسته است و اکنون خواهان ادامۀ گفتوگوی سهجانبه هستند.
این موضوع بهخودیخود به معنای آمادگی برای در نظر گرفتن دیدگاه طرف مقابل و در چشمانداز گستردهتر، توجه به منافع دیگران است.
الگوی اولیۀ شکلگیری یک «سهگانۀ بزرگ»، جهانیگرایان را به وحشت انداخت. اما اینکه این «ترس، چشمها را بزرگتر از واقعیت نشان میدهد» و پیشبینیهای بدبینانۀ حزب جنگ و نفرت تا چه اندازه اغراقآمیز است، تنها با گذشت زمان روشن خواهد شد.
٣٠ آبان- عقرب ١۴٠۵
