نوشته دالهاتو لیمان
ترجمه مجله جنوب جهانی
چین، ایران و روسیه یک پیمان استراتژیک جامع امضا کردهاند، اقدامی که به گفته تحلیلگران میتواند پویایی قدرت جهانی را تغییر شکل دهد و تنشها با ایالات متحده را تشدید کند.
این توافق که به طور همزمان در تهران، پکن و مسکو اعلام شد، توسط سه دولت به عنوان سنگ بنای یک نظم چندقطبی جدید توصیف شد.
در حالی که متن کامل به صورت مرحلهای منتشر میشود، مقامات تأیید کردند که این پیمان همکاری در زمینه انرژی، تجارت، هماهنگی نظامی و استراتژی دیپلماتیک را در بر میگیرد.
رسانههای دولتی ایران به نقل از مقامات اعلام کردند که این پیمان نشاندهنده تعهد مشترک به «احترام متقابل، استقلال حاکمیتی و یک سیستم بینالمللی مبتنی بر قانون است که اجبار یکجانبه را رد میکند.» بیانیههای مشابهی توسط پکن و مسکو صادر شد که بر مخالفت مشترک آنها با سلطه غرب تأکید دارد.
این پیمان سهجانبه بر اساس سالها تعمیق روابط دوجانبه بنا شده است. در ژانویه ۲۰۲۵، ایران و روسیه یک پیمان مشارکت استراتژیک جامع ۲۰ ساله امضا کردند که هدف آن تقویت همکاریهای اقتصادی و دفاعی و مقابله با تحریمهای غرب است. این توافق سال گذشته لازمالاجرا شد.
ایران و چین همچنین طبق یک قرارداد همکاری ۲۵ ساله که در سال ۲۰۲۱ امضا شد، به یکدیگر متعهد شدهاند که بر گسترش تجارت، توسعه زیرساختها و ادغام انرژی متمرکز است.
آنچه پیمان جدید را مهم میکند این است که به صراحت هر سه قدرت را در یک چارچوب هماهنگ ترکیب میکند. برخلاف توافقهای دوجانبه قبلی، این توافق آنها را در یک ائتلاف گستردهتر به هم پیوند میدهد و مواضع آنها را در مورد حاکمیت هستهای، تابآوری اقتصادی و هماهنگی نظامی همسو میکند.
بدون ضمانت دفاع رسمی
با وجود گستردگیاش، این پیمان یک پیمان دفاعی متقابل قابل مقایسه با ماده ۵ ناتو نیست که اعضا را ملزم به دفاع نظامی از یکدیگر میکند.
توافقهای گذشته بین ایران و روسیه فاقد چنین تضمینهایی بودهاند و به نظر میرسد توافق جدید نیز از همان خط مشی محتاطانه پیروی میکند.
در عوض، این توافق نشاندهنده یک اتحاد سیاسی و استراتژیک است که برای مقابله با نفوذ ایالات متحده طراحی شده است. تحلیلگران میگویند که این نشان دهنده عزم مشترک برای مقاومت در برابر تحریمها، کاهش وابستگی به سیستمهای مالی غربی و اعمال نفوذ در مناطق کلیدی است.
این امضا در بحبوحه تشدید رویارویی بین ایران و ایالات متحده صورت میگیرد. واشنگتن تهران را به غنیسازی اورانیوم فراتر از محدودیتهای تعیینشده در توافق هستهای ۲۰۱۵، که رسماً با نام برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) شناخته میشود، متهم کرده است. دولت ترامپ (بدون هیچ دلیل موجه و یکسویه – مترجم) در سال ۲۰۱۸ از برجام خارج شد و تحریمهای گستردهای را که اقتصاد ایران را فلج کرده است، دوباره اعمال کرد.
تلاشها برای احیای این توافق بارها متوقف شده است. مذاکرات در عمان و رم در سال ۲۰۲۵ بدون توافق پایان یافت و بیاعتمادی بین دو طرف را عمیقتر کرد.
در همین حال، استقرار نیروهای نظامی ایالات متحده در خلیج فارس نگرانیها از تشدید تنشها را افزایش داده است. پنتاگون تأیید کرد که ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن و کشتیهای جنگی همراه آن اواخر سال گذشته به دریای عرب اعزام شدهاند و دلیل آن را «افزایش تهدیدها» از سوی ایران اعلام کرد.
در داخل ایران، اعتراضاتی که از دسامبر ۲۰۲۵ به دلیل مشکلات اقتصادی آغاز شد، فشار بر دولت را افزایش داده است. تهران بازیگران خارجی را به دامن زدن به ناآرامیها متهم کرده و به اظهارات عمومی دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، در حمایت از تظاهرکنندگان اشاره کرده است. مقامات ایرانی میگویند چنین اظهاراتی به منزله دخالت در امور داخلی است.
پیامدهای استراتژیک
برای ایران، این پیمان حکم یک طناب نجات را دارد. تهران با تعمیق روابط با روسیه و چین امیدوار است که تأثیر تحریمها را کاهش دهد، سرمایهگذاری را تضمین کند و بازدارندگی خود را در برابر تهدیدات نظامی تقویت کند.
برای روسیه و چین، این توافق دسترسی به ذخایر عظیم انرژی ایران را فراهم میکند و توانایی آنها را برای به چالش کشیدن اتحادهای آمریکا در خاورمیانه و هند-اقیانوسیه تقویت میکند.
هر دو کشور پیش از این همکاریهای نظامی خود با ایران را گسترش دادهاند، از جمله رزمایشهای دریایی مشترک در خلیج فارس.
برای ایالات متحده و متحدانش، این توافق تلاشها برای منزوی کردن ایران را پیچیده میکند. کشورهای خلیج فارس که از قبل نسبت به جاهطلبیهای منطقهای تهران محتاط بودهاند، بیم آن دارند که این توافق بتواند ایران را جسورتر کرده و منطقه را بیثباتتر کند.
علیرغم نمادین بودن این پیمان، کارشناسان هشدار میدهند که این پیمان با محدودیتهایی روبرو است. روسیه و چین همچنان در مورد تعهد بیش از حد به ایران محتاط هستند و از تلافی احتمالی ایالات متحده و خطرات کشیده شدن به درگیریهای خاورمیانه آگاهند.
مشکلات اقتصادی ایران و ناآرامیهای داخلی مداوم نیز ممکن است توانایی این کشور در عمل به تعهداتش را تضعیف کند. و بدون یک ضمانت دفاعی رسمی، تهران همچنان در برابر رویارویی با واشنگتن یا اسرائیل آسیبپذیر است.
خیلی چیزها به این بستگی دارد که آیا مسکو و پکن حاضرند ریسک درگیری عمیقتر در رویاروییهای ایران با غرب را بپذیرند یا خیر. در حال حاضر، این توافق، موضع دیپلماتیک تهران را تقویت میکند، اما تنشهای اساسی با واشنگتن هیچ نشانهای از کاهش نشان نمیدهد.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 