«پاکستان گرفتار میان عربستان و ایران»: اسلامآباد در چارچوب پیمان دفاعی، نیرو به عربستان اعزام کرد
رسانه چینی ناظر
ترجمه مجله جنوب جهانی
در حالی که همه نگاهها به تلاشهای میانجیگرانه پاکستان برای پایان دادن به جنگ ایران و آمریکا دوخته شده بود، این کشور در آخر هفته گذشته بیسروصدا و بر اساس توافقنامه دفاعی امضا شده میان دو طرف، جنگندهها و نیروهای نظامی خود را به عربستان سعودی اعزام کرد.
روزنامه «ساوت چاینا مورنینگ پست» در ۱۳ آوریل به این نکته اشاره کرد که هر چند این استقرار هوایی صرفاً ماهیتی تدافعی دارد، اما این پرسش تند را پیش روی تهران قرار میدهد که اگر خصومتها از سر گرفته شود، آیا ایران آماده است تا جنگندههای کشوری را که نقش میانجی دارد، سرنگون کند؟
روزنامه ژاپنی «نیکی ایژن» نیز روز ۱۴ آوریل گزارش داد که اگرچه عربستان و پاکستان تصریح نکردهاند که این استقرار متوجه چه کشوری است، اما کارشناسان همصدا هستند که این اقدام بازدارندهای در برابر حملات احتمالی ایران محسوب میشود. با این حال، برخی تحلیلگران هشدار میدهند که در صورت از سرگیری آتش جنگی، پاکستان خود در موقعیتی دشوار گیر خواهد افتاد.
اسلامآباد همواره ناگزیر بوده است که میان عربستان و ایران بر روی لبه تیغ راه برود.
«نیروی هوایی پاکستان در عربستان مستقر شد»
وزارت دفاع عربستان سعودی روز ۱۱ آوریل در پلتفرم ایکس با انتشار بیانیهای اعلام کرد که بر اساس توافق دفاعی، یگانهایی از نیروهای مسلح پاکستان به پایگاه هوایی «ملک عبدالعزیز» در شرق این کشور وارد شدهاند.
در این بیانیه آمده است که این یگانهای پاکستانی متشکل از جنگندهها و هواپیماهای پشتیبانی وابسته به نیروی هوایی پاکستان هستند و هدف از آن، تقویت هماهنگیهای نظامی، افزایش سطح آمادگی رزمی میان نیروهای مسلح دو کشور و پشتیبانی از ثبات و امنیت در سطح منطقهای و بینالمللی است.
منابع متعددی به خبرگزاری رویترز گفتهاند که هدف از این اقدام، اطمینانبخشی به ریاض است که اسلامآباد از عربستان در برابر هر حمله احتمالی بعدی دفاع خواهد کرد. یکی از مقامات پاکستانی که نخواست نامش فاش شود، تأکید کرده که این نیروها «برای حمله به کسی نرفتهاند».
تحلیلگران معتقدند که ایران احتمالاً از پیش از پرواز جنگندههای پاکستانی بر فراز خلیج فارس آگاه نشده است.
یک روز پیش از آن (۱۰ آوریل)، برخی ناظران با استفاده از دادههای تجاری در شبکههای اجتماعی، مسیر حرکت هواپیماها را دنبال کردند و متوجه حضور سه فروند هواپیمای ترابری «سی-۱۳۰» و دو فروند سوخترسان «ایال-۷۸» پاکستانی در شمال خلیج فارس شدند. آنها حدس زدند که مشاهده نشدن جنگندهها به این دلیل بوده که خلبانان ظاهراً سامانه شناسایی خودکار (ADS-B) را خاموش کرده بودند.
«ساوت چاینا مورنینگ پست» یادآور شده که پاکستان از جنگندههای آمریکایی اف-۱۶، چینی جی-۱۰سی و جیاف-۱۷ تاندر (که در چین به «شیائولونگ» معروف است) و همچنین هواپیماهای هشدار زودهنگام و کنترل «ساب ۲۰۰۰ اریآی» سوئدی برخوردار است. این جنگندهها در خلال مذاکرات ایران و آمریکا نقشی دیپلماتیک و برجسته ایفا کردهاند.
روزنامه پاکستانی «دون» نیز نوشته است که پاکستان و عربستان از دیرباز روابطی چندلایه داشتهاند که ریشه در همکاری راهبردی نظامی، منافع مشترک اقتصادی و پیوندهای اسلامی دارد. این روابط، کمکهای اقتصادی و تأمین انرژی را نیز دربر میگیرد؛ ریاض از تأمینکنندگان مهم کمکهای مالی و نفت برای اسلامآباد به شمار میرود.
در سپتامبر سال گذشته (۲۰۲۵)، «شهباز شریف» نخستوزیر پاکستان و «محمد بن سلمان» ولیعهد و نخستوزیر عربستان در ریاض، «پیمان دفاع مشترک راهبردی» امضا کردند که بر اساس آن، هرگونه حمله به یکی از دو کشور، تجاوز به هر دو تلقی میشود.
این یک فرصت برای پاکستان است؟
روزنامه «نیکی ایژن» مینویسد که اگرچه طرفین مشخص نکردهاند که این استقرار در برابر «تجاوز» کدام کشور صورت گرفته، اما کارشناسان آن را اهرم بازدارندهای در قبال حملات احتمالی ایران میدانند. از زمان آغاز جنگ، نیروهای ایرانی به تلافی، حملاتی را به چندین کشور همسایه از جمله عربستان انجام دادهاند.
«ظهیر شهاب احمد» پژوهشگر دانشگاه دیکین استرالیا اظهار داشت که با استقرار نیروها و جنگندههای پاکستانی در خاک عربستان، ایران احتمالاً از حمله به ریاض خودداری خواهد کرد، زیرا هرگونه حمله جدید میتواند به دخالت مستقیم پاکستان در درگیری منجر شود. او افزود: «این لایه بازدارندگی اضافی میتواند به محدود کردن تشدید تنشها، بهویژه در خاک عربستان، کمک کند.»
«امیر کریم» پژوهشگر وابسته به مرکز مطالعاتی «پادشاه فیصل» در عربستان نیز از زاویه سیاسی به این اقدام مینگرد و میگوید: «این پیامی به ایران است که نظم ژئواستراتژیک منطقه در حال تغییر است و پاکستان اکنون باید بهعنوان بازیگری دیده شود که در امنیت و ثبات منطقه – بهویژه امنیت و ثبات عربستان – دارای منافع و نقش است.»
علاوه بر این، این استقرار ممکن است جنبه اقتصادی نیز داشته باشد. یک روز پیش از اعلام ورود نیروها و جنگندههای پاکستانی، وزیر دارایی عربستان به پاکستان سفر کرد و با شهباز شریف دیدار نمود.
چندین مقام پاکستانی که خواستند نامشان فاش نشود، گفتند که عربستان به اسلامآباد اطمینان داده است تا سقف ۵ میلیارد دلار وام و سپردهگذاری ریالی در اختیار پاکستان قرار دهد تا نیازهای این کشور برای بازپرداخت بدهیهای خارجی (از جمله ۳.۵ میلیارد دلاری که این ماه باید به امارات بپردازد) تأمین شود.
«دانیا طافل» مدیر اجرایی «انجمن خلیج فارس» در واشنگتن نیز گفت که کشورهای حاشیه خلیج فارس، استقرار نیروهای پاکستانی را بهعنوان یک آزمایش میبینند؛ چراکه این کشورها در حال طراحی چگونگی تنوعبخشی به اتحاد دفاعی خود پس از متحمل شدن آسیبهای ناشی از جنگ آمریکا و ایران هستند. او افزود که این اقدام، احتمال ارائه کمکهای دفاعی مشابه پاکستان به دیگر کشورهای حاشیه خلیج مانند بحرین را افزایش میدهد.
«محمد فیصل» پژوهشگر امنیت جنوب آسیا در دانشگاه فناوری سیدنی نیز معتقد است که نقش پاکستان در معماری امنیتی خلیج فارس «با احتمالی بسیار زیاد» در سالهای آینده پررنگتر خواهد شد.
«از آن سو، کار برای پاکستان نیز دشوار است»
برخی نگرانند که این استقرار، ارتش پاکستان را به درگیری مستقیم بکشاند. «الحما سدیقه» پژوهشگر مؤسسه مطالعات راهبردی پاکستان اما نظر دیگری دارد و میگوید: «تا زمانی که این همکاری در چارچوب تدافعی باقی بماند، منجر به تشدید بیشتر تنشها نخواهد شد.»
با این حال، او هشدار میدهد که اگر جنگ از سر گرفته شود و ایران بار دیگر به عربستان حمله کند، پاکستان با «فشار عظیمی» برای حفظ موازنه میان دو تعهد روبهرو خواهد شد: از یک سو اجرای پیمان دفاعی با عربستان، و از سوی دیگر حفظ روابط با ایران بهعنوان میانجی. او تأکید میکند که هرچه درگیری شدیدتر شود، حفظ این موازنه دشوارتر میگردد.
در سپتامبر سال گذشته، پس از آنکه رژیم صهیونیستی به قطر حملهای غافلگیرکننده ترتیب داد و شخصیتهای ارشد حماس را در پایتخت این کشور (دوحه) هدف حمله دقیق قرار داد، عربستان و پاکستان – که تنها کشور دارای جنگ افزار هستهای در جهان اسلام است – پیمان دفاع مشترک امضا کردند. هسته اصلی این پیمان میگوید: هرگونه حمله به یکی از کشورهای عضو، حمله به هر دو تلقی میشود.
این نخستین بار بود که عربستان – متحد دیرینه آمریکا در خاورمیانه – بهطور فعال به دنبال رهایی از وابستگی امنیتی به واشنگتن میگشت. همزمان، این پیمان سنگینترین تعهد رسمی دفاعی پاکستان در چند دهه اخیر به شمار میرفت.
اما با آغاز جنگ ایران و آمریکا، این توافق با آزمونی سخت و پیشبینینشده روبهرو شد. شبکه الجزیره پیشتر گزارش داده بود که پاکستان در برابر حملات موشکی و پهپادی ایران به عربستان، اینک زیر فشار شدید داخلی و خارجی برای اجرایی کردن پیمان دفاعی خود قرار دارد.
این گزارش میافزاید که از یک سو، پاکستان روابط دفاعی عمیقی با عربستان دارد؛ حدود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سرباز پاکستانی بهطور دائم در عربستان مستقرند و میلیونها کارگر پاکستانی نیز در عربستان و دیگر کشورهای حاشیه خلیج مشغول به کارند و پیوندهای اقتصادی و امنیتی دو طرف بسیار تنگاتنگ است. از سوی دیگر، پاکستان با ایران ۹۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارد و امکان بروز تنش بر سر مسائل گروههای مسلح فرامرزی همواره وجود دارد. افزون بر این، جمعیت قابل توجه شیعیان پاکستان نسبت به ترور سید علی خامنهای (رهبر فقید ایران) احساس همدردی و خشم دارند. اسلامآباد ناگزیر است همچون راه رفتن بر لبه تیغ، میان این دو کشور تعادل برقرار کند.
پس از آغاز جنگ، رویکرد اسلامآباد بر دیپلماسی فشرده و تماسهای مکرر با مقامات ارشد ایران و عربستان متمرکز بوده است.
اما بیشتر تحلیلگران بر این باورند که با ادامه و تشدید درگیری در خاورمیانه، سیاست موازنهای پاکستان – که میخواهد از یک سو اتحاد خود با ریاض را مستحکم نگه دارد و از سوی دیگر از تقابل مستقیم با تهران بپرهیزد – روزبهروز دشوارتر خواهد شد و شاید به جایی برسد که دیگر شدنی نباشد.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 