عبور از هرمز: اروپا در پی مسیری سوم، فارغ از هژمونی واشنگتن؛ «حضور چین را با آغوش باز میپذیریم»
نویسنده: رُوان جیاچی / ناظر: وبسایت «گوانچا»
ترجمه مجله جنوب جهانی
در آستانهٔ بازگشایی تنگهٔ هرمز پس از تنشهای اخیر، اروپا با شتابی بیسابقه در حال تدوین طرحی چندجانبه است؛ طرحی که با اعزام ناوهای مینروب و رزمناوهای نظامی، قصد دارد شریان حیاتی انرژی جهان را از نو به جریان اندازد. اما نکتهٔ حائز اهمیت آنکه: قارهٔ سبز عزم خود را جزم کرده تا ایالات متحده را از حلقهٔ تصمیمگیری و حتی میز مذاکرات این ابتکار کنار بگذارد و در عوض، دست دعوت به سوی چین و هند دراز کند.
به گزارش روز ۱۶ آوریل، روزنامهٔ «ساوت چاینا مورنینگ پست» هنگکنگ، فرانسه و بریتانیا قرار است روز جمعه (۱۷ آوریل) در پاریس، نشستی سران را با مشارکت بیش از ۳۰ کشور برگزار کنند؛ نشستی با یک هدف راهبردی: یافتن «مسیر سوم» برای بازگشایی تنگهٔ هرمز، مسیری مستقل از مثلث واشنگتن، تلآویو و تهران.
این دیپلماسی کلیدیِ اروپامحور، بدون دعوت از آمریکا، اسرائیل و ایران برگزار میشود. در عوض، چهرههایی چون فریدریش مِرتس، صدر اعظم آلمان، و جورجا ملونی، نخستوزیر ایتالیا، همراه با نمایندگان شماری از کشورهای خلیج فارس و آسیا که منافع مستقیمی در ایمنی کشتیرانی این آبراه دارند، بر میز مذاکره خواهند نشست.
بر اساس اطلاعات موجود، چین نیز در زمرهٔ کشورهای آسیایی دعوتشده به این رویداد جای دارد؛ دعوتی که از سوی پاریس و لندن صادر شده، اما هنوز ابهام دارد که آیا پکن این پیشنهاد را میپذیرد و در صورت پذیرش، با چه سطحی از نمایندگی در آن حاضر خواهد شد.
گفته میشود فرانسه بهعنوان یکی از میزبانان اصلی، چشمانتظاری مثبتی به مشارکت چین دارد. یکی از مقامات فرانسوی در گفتوگو با رسانهٔ هنگکنگی تأکید کرد: «ما با کمال میل از مشارکت چین استقبال میکنیم و همینطور از حضور سایر کشورهایی که ذینفع این بحران هستند.»
وی افزود: «به باور من، این ابتکار نهتنها با انتظارات چین و بسیاری از کشورهای آسیایی همخوانی دارد، که گویی دقیقاً در امتداد همان دغدغهها طراحی شده است.»
در واکنش به موضوع همکاریهای بینالمللی پیرامون کشتیرانی در تنگهٔ هرمز، وزارت امور خارجهٔ چین پیشتر اعلام کرده بود: «اکنون مهمترین اولویت، توقف فوری عملیات نظامی است؛ تنها در این صورت است که میتوان به بازگشت صلح و ثبات به خاورمیانه و منطقهٔ خلیج فارس امیدوار بود. این خواستهٔ مشترک جامعهٔ بینالملل است و همهٔ طرفها باید در این مسیر گام بردارند. چین نیز آماده است تا در این راستا، نقش سازندهٔ خود را ایفا کند.»
روز ۱۶ آوریل، ژای جون، فرستادهٔ ویژهٔ دولت چین در امور خاورمیانه، در دیداری با نیکلاس وِیلِی، سفیر بریتانیا در پکن، به تبادل نظر دربارهٔ تحولات ایران پرداخت. ژای جون در این نشست خاطرنشان کرد: «چین با دقت و نگرانی، تحولات کنونی ایران را رصد میکند و امیدوار است طرفهای درگیر، به ندای صلحطلبانهٔ جامعهٔ بینالملل گوش فرا دهند و از مسیر گفتوگو و مذاکره، راهحلی پایدار برای بحران بیابند.» وی یادآور شد: «رئیسجمهور شی جینپینگ با طرح چهار اصل کلیدی برای حفظ و تقویت ثبات در خاورمیانه، راهکار چین را برای برونرفت از بحران ارائه کرده است. چین آماده است با الهام از روح حاکم بر این چهار اصل، در کنار طرفهایی از جمله بریتانیا، برای تشویق به گفتوگو و کمک به بازگشت هرچه سریعتر آرامش به منطقه، گامهای عملی بردارد.»
بر اساس جزئیاتی که پیشتر رسانههای آمریکایی فاش کرده بودند، طرح اروپایی برای کشتیرانی پس از تنش، سه هدف محوری را دنبال میکند:
نخست، تقویت پشتیبانی لجستیکی برای خروج سامانیافتهٔ صدها کشتی معطلمانده در آبراه؛
دوم، اجرای عملیات گستردهٔ مینروبایی برای پاکسازی موانع زیرآبی که در مراحل اولیهٔ درگیری کار گذاشته شدهاند؛
و سوم، استقرار ناوگان محافظ شامل ناوچهها و ناوشکنها برای اسکورت مستمر و نظارت فراگیر، بهمنظور بازگرداندن اعتماد شرکتهای کشتیرانی به ایمنی مسیر. البته هنوز مقیاس نهایی نیروی دریایی مورد نیاز برای این مأموریت، قطعی نشده است.
اما نکتهٔ تعیینکننده اینجاست: این طرح بهصراحت تأکید میکند که هیچگونه مداخلهٔ نظامی تهاجمی در جنگ را در دستور کار ندارد. امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، روز سهشنبه (۱۴ آوریل) توضیح داد که این ائتلاف بینالمللی، مأموریتی صرفاً تدافعی خواهد بود و تمام طرفهای درگیر — آمریکا، اسرائیل و ایران — را از دایرهٔ فرماندهی آن خارج میکند. دیپلماتهای اروپایی مطلع از جزئیات طرح نیز فاش کردهاند که ناوگان اروپایی حاضر در این عملیات، تحت فرمان یا کنترل نیروهای آمریکایی قرار نخواهد گرفت.
رسانهٔ هنگکنگی افزوده است که این نشست سران، فرصتی نیز برای سنجش تمایل و توانایی کشورهای مختلف در مشارکت آینده برای تأمین امنیت کشتیهای باری در این آبراه خواهد بود.
بر اساس منابع آگاه در کاخ الیزه، هدف راهبردی فرانسه، شکلدهی به اجماعی چندجانبه برای بازگشایی تنگهٔ هرمز از مسیری دیپلماتیک «غیرِ تحت هژمونی آمریکا» است؛ مسیری که سه شرط روشن دارد:
جلوگیری از هرگونه مینگذاری جدید در آبراه،
رد هرگونه مطالبهٔ عوارض عبور،
و ممانعت از شکلگیری هر وضعیت جدید منطقهای که آزادی کشتیرانی را تهدید کند.
ضمناً کلیهٔ عملیات دریایی منوط به تثبیت آتشبس و شفافسازی شرایط ناوبری خواهد بود.
یکی از مقامات کاخ الیزه که ترجیح داد نامش فاش نشود، در جمعبندی این راهبرد گفت:
«ما خواهان آنیم که با همراهی شرکایی از اروپا، آسیا، منطقهٔ ایندو-پاسیفیک، آمریکای لاتین و آفریقا، اجماعی سازنده شکل دهیم و طرحی باورپذیر ارائه کنیم؛ طرحی که در ذات خود، جستوجوی همان “مسیر سوم” باشد.»