«آمریکا و ایران به دستیابی به تفاهمنامه آتشبس نزدیک شدهاند؛ ترامپ در حال تغییر لحن خود است تا خود را از این مخمصه نجات دهد.»
«آمریکا و ایران به توافق پیشنویس یادداشت تفاهم برای آتشبس نزدیک شدهاند؛ ترامپ برای خروج از بحران در حال تغییر موضع است»
متن از شیونگ چائوران، خبرنگار اوچنوانژ (تماشاگر نت)
ترجمه مجله جنوب جهانی
در پنجم مه ۲۰۲۶، شبکه خبری «آکسیوس» آمریکا بهنقل از دو مقام آمریکایی و دو منبع آگاه دیگر گزارش داد که کاخ سفید خود را به امضای یادداشت تفاهمی یکصفحهای شامل ۱۴ بند نزدیک میبیند. هدف از این یادداشت، پایان دادن به منازعات جاری در خاورمیانه و تدوین چارچوبی برای مذاکرات عمیقتر بعدی پیرامون برنامه هستهای ایران اعلام شده است.
پیشبینی میشود ظرف ۴۸ ساعت آینده، پاسخ ایران به بندهای کلیدی این یادداشت به واشنگتن برسد. هرچند هنوز توافق نهایی حاصل نشده، اما افراد مطلع میگویند از زمان آغاز جنگ، طرفین هیچگاه به این اندازه به یک توافق مشترک نزدیک نبودهاند.
بر اساس برخی از بندهای این یادداشت، ایران متعهد میشود فعالیتهای غنیسازی اورانیوم را متوقف کند و آمریکا در مقابل، لغو تحریمهای ایران و آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای بلوکهشدهٔ ایران را میپذیرد. همچنین دو طرف محدودیتهای تردد در تنگهٔ هرمز را برمیدارند. با این حال، اجرای بسیاری از بندهای یادداشت منوط به حصول توافق نهایی است؛ به این معنا که همچنان احتمال ازسرگیری جنگ وجود دارد، یا وضعیت به «توقف جنگ داغ، اما باقیماندن معماها بهشکل یک بنبست درازمدت» بدل خواهد شد.
در خود کاخ سفید نیز اذعان میشود که میان رهبران ایران اختلاف نظر وجود دارد و هنوز معلوم نیست بتوانند موضعی واحد اتخاذ کنند. از سوی دیگر، شماری از مقامات آمریکایی نسبت به دستیابی به توافق بدبین هستند. سخنگوی وزارت خارجهٔ ایران در همان روز اعلام کرد که ایران در حال «ارزیابی» یادداشت تفاهم ۱۴ مادهای پیشنهادی آمریکاست و در این مرحله، مذاکرات شامل موضوع هستهای نمیشود.
عصر همان روز (پنجم مه)، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا در شبکهٔ اجتماعی خود نوشت که اگر ایران با محتوای توافق موافقت کند، عملیات نظامی «خشم حماسی» آمریکا علیه ایران پایان مییابد و تنگهٔ هرمز بهطور «کامل» به روی همه از جمله ایران گشوده خواهد شد. او در عین حال هشدار داد که در صورت عدم پذیرش شرایط از سوی ایران، «بمباران از سر گرفته میشود» و «شدت و گستردگی آن بیش از پیش خواهد بود».
یک روز پیش از آن، روزنامهٔ نیویورک تایمز گزارش داده بود که عواملی چون فشار کنگره، شکافهای سیاسی داخلی و برنامهٔ سفر خارجی ترامپ (به چین)، رویکرد اخیر کاخ سفید را تحت تأثیر قرار داده است. به عقیدهٔ تحلیلگران، مجموعهٔ تغییرات اخیر در لحن مقامات آمریکایی، هم تلاشی برای باز کردن فضای مذاکره است و هم بهانهای برای خروجی موجه از جنگی که واقعاً به پایان نرسیده است.
اگرچه دولت ترامپ مدعی است عملیات نظامی به «اهداف خود رسیده»، اما واقعیت میدانی نشان میدهد منازعه هنوز فروکش نکرده است. حملات موشکی میان ایران و آمریکا کماکان رخ میدهد و کشمکش بر سر کنترل تنگهٔ هرمز ادامه دارد.
گزارش شده که این یادداشت تفاهم یکصفحهای ۱۴ مادهای، توسط «ویتکاف»، فرستادهٔ ویژهٔ آمریکا در امور خاورمیانه، و «کوشنر»، داماد رئیسجمهور، مستقیماً یا از طریق واسطه با شماری از مقامات ایرانی در حال مذاکره است.
بر اساس آخرین نسخه، در این یادداشت پایان جنگ منطقهای اعلام خواهد شد و دورهٔ ۳۰ روزهای برای مذاکره بر سر توافق جزئیاتآمیزتر آغاز میگردد. محور این مذاکرات، بازگشایی تنگهٔ هرمز، محدودیتهای بیشتر بر برنامهٔ هستهای ایران و لغو تحریمهای آمریکاست. دو منبع آگاه میگویند احتمال دارد این گفتوگوها در اسلامآباد یا ژنو برگزار شود.
یک مقام آمریکایی توضیح داده که در آن ۳۰ روز، محدودیتهای اعمالشده از سوی ایران بر کشتیرانی در تنگهٔ هرمز و نیز محاصرهٔ بنادر ایران توسط نیروی دریایی آمریکا بهتدریج برداشته خواهد شد. اگر مذاکرات به شکست بینجامد، ارتش آمریکا محاصره را از سر میگیرد یا دست به عملیات نظامی تازهای میزند.
در مورد مدت توقف غنیسازی، طرفین در حال گفتوگوهای فشردهاند. به گفتهٔ سه منبع مطلع، دستکم مدت ۱۲ سال مطرح است و یک منبع دیگر ۱۵ سال را محتملتر میداند. پیش از این، ایران توقف پنجساله را پیشنهاد کرده بود و آمریکا خواهان ۲۰ سال بود.
به گفتۀ یک مقام آمریکایی، ایران در یادداشت تفاهم متعهد میشود هرگز به دنبال سلاح هستهای یا فعالیتهای مرتبط با جنگافزاری نرود. دو طرف همچنین در حال مذاکره بر سر بندی هستند که بر اساس آن، ایران نواحی زیرزمینی هستهای خود را تعطیل کند. افزون بر این، ایران با تقویت سازوکار راستیآزمایی، از جمله بازرسیهای سرزدهٔ بازرسان سازمان ملل، موافقت خواهد کرد. در مقابل، آمریکا متعهد میشود تحریمهای ایران را بهتدریج بردارد و داراییهای بلوکهشدهٔ ایران را مرحله به مرحله آزاد کند.
دو فرد آگاه همچنین فاش کردهاند که احتمال دارد ایران با خروج اورانیوم با غنای بالا از خاک خود موافقت کند – موضوعی که واشنگتن بر آن تأکید ویژه دارد و تهران پیشتر همواره آن را رد کرده بود. یک منبع میگوید گزینۀ در حال بررسی، ارسال این مواد به آمریکاست.
—
عکس: تصویر ماهوارهای از تأسیسات هستهایی فردو در ایران. (منبع: آیسی فوتو)
«لازم نیست متن توافق نهایی را ظرف یک روز بنویسیم»؛ این را مارکو روبیو، وزیر امور خارجهٔ آمریکا، روز چهارم مه گفت. «این کار فوق العاده پیچیده و بسیار تخصصی است. اما باید یک راهحل دیپلماتیک به دست آید که در همان گام نخست، محدودۀ موضوعات قابل مذاکره و میزان کوتاهآمدن ایران را بهوضوح مشخص کند؛ در غیر این صورت، مذاکره بیمعناست.»
با این حال، روبیو برخی از بالاترین مقامات رهبری ایران را «از نظر عقلی نابهنجار» خواند و گفت هنوز معلوم نیست که آنان در نهایت با توافق موافقت کنند.
روزنامهٔ نیویورک تایمز در گزارش خود در پنجم مه به این نکته اشاره کرد که روایت دولت ترامپ از وضعیت جنگ دگرگونی آشکاری یافته است. در ابتدای آتشبس، ترامپ بهروشنی گفته بود «اگر توافقی حاصل نشود، جنگ بازمیگردد» و تأکید کرده بود آتشبس صرفاً اقدامی موقتی است. اما روبیو در تازهترین اظهارات خود ادعا کرده که عملیات «خشم حماسی» پایان یافته و «تمام اهداف نظامی محقق شده است».
این روزنامه در ادامه اوضاع را چنین توصیف کرده: «از آنجا که رئیسجمهور ترامپ میکوشد بزرگترین بحران سیاسی دوران ریاستجمهوری خود را پشت سر بگذارد، کاخ سفید به استفاده از شگردهای بلاغی مبتنی بر پرش منطقی روی آورده است.»
اما واقعیت میدانی، به قول نیویورک تایمز که در اینجا رویکرد «عیبجویی» دارد، چنین ادعایی را تأیید نمیکند.
در جریان ۳۸ روز عملیات نظامی فشرده، نیروهای آمریکایی به حدود ۱۳ هزار هدف حمله کردند، اما بیشتر پنج هدف اولیهای که ترامپ تعیین کرده بود – از جمله حذف کامل توان هستهای ایران، نابودی سامانههای موشکی ایران، پایان دادن به حمایت تهران از حزبالله لبنان و حماس، و تغییر رژیم در ایران – تحقق نیافته است. به جز ضربات سنگین به نیروی دریایی ایران، هنوز هم ذخایر هستهای و توان موشکی ایران پابرجاست.
از سوی دیگر، ایران با بستن تنگهٔ هرمز توانسته بر حملونقل انرژی جهان فشار آورد و تا حدی معادله میدان را تغییر دهد. هرچند نیروهای آمریکایی به رهگیری موشکها و غرق کردن شناورهای تندروی ایران ادامه میدهند، اما درگیری همچنان در سطح کمشدت باقی مانده است.
کین، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، گفته پس از آتشبس، ایران بیش از ده بار به نیروهای آمریکایی حمله کرده، اما این حملات به «آستانهٔ ازسرگیری عملیات گسترده» نرسیده است – آستانهای که به گفتهٔ او یک «تصمیم سیاسی» محسوب میشود.
به باور نیویورک تایمز، در چنین شرایطی دولت ترامپ بهتدریج روایت خود را تغییر داده و از تأکید بر حملهٔ نظامی به سمت فشار اقتصادی رفته است. روبیو در این زمینه گفته که آمریکا با قطع منابع درآمدی ایران، اقتصاد این کشور را تضعیف میکند. او ایران را «دزد دریایی» خوانده و قول داده هرگز اجازه ندهد مسدودشدن آبراههای بینالمللی توسط ایران به «هنجاری تازه» تبدیل شود.
تحلیلگران معتقدند آمریکا هماکنون با دو ابزار فشار نظامی و اقتصادی به راه خود ادامه میدهد و همزمان به پیشبرد مذاکرات برای یک توافق چارچوبی میپردازد. این نشان میدهد واشنگتن در شرایطی که نتوانسته به تمام اهداف نظامی خود دست یابد، به دنبال کسب دستاوردهایی مرحلهای از مسیر دیپلماتیک است. اما با وجود باقیماندن اختلافات اساسی و تمامنشدن واقعی درگیری، هنوز مشخص نیست این راهبرد به نتیجه برسد.