بر اساس گزارشهای دریافتی، عربستان سعودی پیشنهاد داده که کشورهای حوزۀ خلیج فارس و جمهوری اسلامی ایران پیمان عدم تعرض امضا کنند. این طرح که در شرایط بنبست درگیریهای نظامی در خاورمیانه مطرح شده، تلاشی برای ثباتبخشی به منطقه پس از جنگ ویرانگر آمریکا و اسرائیل علیه ایران ارزیابی میشود.
به گزارش روزنامۀ «فایننشال تایمز» به نقل از چند دیپلمات، کشورهای حوزۀ خلیج فارس به شدت نگران آنند که پس از پایان جنگ و کاهش حضور گستردۀ نظامی آمریکا در منطقه، مستقیماً با رژیم ایران روبرو شوند؛ رژیمی که هرچند از جنگ آسیب دیده، اما احتمالاً سختگیرانهتر عمل خواهد کرد.
به گفتۀ دو دیپلمات غربی، مقامات ریاض در اندیشۀ طراحی توافقی مشابه پیمان «هلسینکی» هستند که در دوران جنگ سرد برای کاهش تنش در اروپا به کار گرفته شد. هرچند تأکید میکنند که پیمان عدم تعرض تنها یکی از گزینههای مطرحشده است.
شایان ذکر است که پیمان هلسینکی در سال ۱۹۷۵ میان کشورهای آمریکا، کانادا، اروپای غربی از یک سو و اتحاد جماهیر شوروی و بلوک شرق از سوی دیگر، با هدف حل مسائل امنیتی و گسترش همکاریهای اقتصادی امضا شد.
پیشتر نیز زمزمههایی برای الگوبرداری از این پیمان در خاورمیانه وجود داشت، اما جنگ اخیر میان آمریکا، اسرائیل و ایران، احساس خطر شدیدی را در میان کشورهای عربی و مسلمان برانگیخته و آنان را به بازنگری در اتحادهای منطقهای و معماری کلی امنیت منطقه واداشته است.
دیپلماتها میگویند که ش شماری از کشورهای اروپایی و نهادهای اتحادیۀ اروپا از پیشنهاد عربستان حمایت کردهاند و دیگر کشورهای حوزۀ خلیج فارس را به پیوستن به آن فراخواندهاند. از دید اروپاییها، این توافق بهترین راه برای جلوگیری از درگیریهای آینده و تضمین «مصونیت از حمله» برای تهران به شمار میرود.
یک دیپلمات عربی نیز اظهار داشته که اغلب کشورهای عربی و مسلمان منطقه حاضر به پذیرش پیمان عدم تعرض مشابه هلسینکی هستند. افزون بر این، چنین ایدهای با رویکرد دیرین ایران که میگوید «امور خاورمیانه باید توسط خود کشورهای منطقه حل شود» نیز همخوانی دارد و به احتمال فراوان از سوی تهران پذیرفته خواهد شد.
با این حال، او موفقیت این پیمان را بدون حصول توافق میان ایران و اسرائیل بعید دانسته و گفته است: «در وضعیت کنونی نمیتوان انتظار داشت ایران و اسرائیل هر دو به این پیمان بپیوندند. نبود اسرائیل میتواند نتیجه معکوس بدهد، زیرا اسرائیل پس از ایران بزرگترین منبع تنش محسوب میشود.» اما به گفتۀ او، ایران از میان نخواهد رفت و به همین دلیل عربستان خواهان چنین پیمانی است.
در این میان، اختلافات میان کشورهای عربی و مسلمان نیز میتواند مانعی بر سر راه توافق منطقهای باشد. رقابت فزاینده میان عربستان و امارات متحده عربی سبب شده که این دو کشور تأثیرگذار خلیج فارس در بسیاری از مسائل، از جمله روابط پساجنگی با تهران، در مقابل یکدیگر بایستند.
امارات که در طول جنگ سختترین موضع را در میان کشورهای حوزۀ خلیج فارس در برابر ایران اتخاذ کرده، نه تنها جهان عرب را به دلیل عدم واکنش قویتر نسبت به ایران نقد کرده، بلکه به تازگی از سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) به رهبری عربستان خارج شده است. همچنین این کشور اعلام کرده که پس از جنگ، روابط خود را با اسرائیل، که به طور سنتی دشمن اعراب محسوب میشود، بیشتر خواهد کرد.
بر پایۀ این اختلافات، دو دیپلمات نسبت به تمایل امارات برای پیوستن به هرگونه توافقی ابراز تردید کردهاند.
روزنامۀ مصری «اهرام» در تحلیلی مینویسد که پیشنهاد عربستان به روشنی نشان میدهد پس از ماهها درگیری، نگاه کشورهای خاورمیانه به اسرائیل و آمریکا دگرگون شده است. اگرچه بسیاری از دولتهای عربی هنوز ایران را عامل اصلی بیثباتی در منطقه میدانند، اما نارضایتی آنان از جنگهای «نسلکشی» اسرائیل در غزه، لبنان و سوریه رو به افزایش است. همچنین نگرانند که این درگیریها دامنهدار شود و به رویارویی گستردهتری منجر گردد.
به گفتۀ این گزارش، بسیاری از دولتهای عربی بر این باورند که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، نقشی کلیدی در ترغیب دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، به حملات گستردهتر علیه ایران ایفا کرده است. از این رو، روزبهروز بر تعداد کشورهای عربی و مسلمانی که اسرائیل را نیرویی جنگطلب و بیثباتکننده میدانند، افزوده میشود.
در کنار این رایزنیها، عربستان، پاکستان، ترکیه و مصر در حال بررسی سازوکاری برای همکاری گستردهتر دفاعی هستند. پاکستان همچنین پیشنهاد داده که توافقنامه دفاعی مشترک خود با عربستان را به قطر و ترکیه نیز تعمیم دهد.
این تحولات حاکی از آن است که قدرتهای منطقه در پی ایجاد معماری امنیتی جدیدی هستند تا وابستگی خود به نیروهای خارجی را کاهش دهند.
خبرگزاری رویترز پیشتر گزارش داده بود که با تشدید تنشها در خاورمیانه، حملات تلافیجویانۀ ایران به عربستان، امارات و چند کشور دیگر منطقه، روابط ایران با کشورهای حوزۀ خلیج فارس را تیرهتر کرده است.
بر اساس اطلاعات دریافتی، در جریان درگیریها، عربستان و امارات حملات نظامی سریای را علیه ایران ترتیب دادهاند تا انتقام حملات ایران به اهدافشان در خاک خود را بگیرند. با این حال، پس از آن عربستان و ایران به تماسهای دیپلماتیک فشرده روی آوردند و در نهایت بر سر کاهش تنش به تفاهم رسیدند و از طریق کانالهایی همچون سفیر ایران در ریاض، ارتباط خود را حفظ کردند. در مقابل، امارات موضعی سختگیرانهتر داشت و به ندرت حاضر به تعامل دیپلماتیک با ایران شد تا تهران را به عقبنشینی وادار سازد.
در همین زمینه، علی واعظ، کارشناس مسائل ایران، اظهار داشته که دستیابی عربستان و ایران به تفاهم برای کاهش تنش نشان میدهد دو طرف دریافتهاند که تشدید کنترلنشده تنشها هزینههایی غیرقابلقبول در پی خواهد داشت.
به گفتۀ او، این دو کشور نه بر پایۀ اعتماد، بلکه بر اساس منافع مشترک، پیش از آنکه درگیری به بحرانی گستردهتر در منطقه بدل شود، دامنۀ تنش را محدود کردند.