کوبا در بحبوحه تحریمهای فلجکننده و صدور کیفرخواست علیه رائول کاسترو توسط ترامپ، خود را برای تهاجم آماده میکند
خوزه لوئیس گرانادوس سِیا، رایان گریم، مرتضی حسین
دراپسایت
مجله جنوب جهانی
همزمان با صدور کیفرخواست علیه رائول کاسترو از سوی دونالد ترامپ و در میان حلقه محاصرهی فلجکننده، کوبا خود را برای تهاجمی قریبالوقوع آماده میکند.
در روزهای پایانی هفته، ایالات متحده «اطلاعاتی» را در اختیار خبرگزاری آکسیوس قرار داد مبنی بر اینکه کوبا حدود سیصد فروند پهپاد از ایران دریافت کرده و نقشههایی برای حمله به آمریکا طراحی نموده است. در ادامهٔ همان گزارش آکسیوس، اما روشن میشد که این طرحها صرفاً در صورت حملهٔ ایالات متحده عملیاتی میشوند. با این حال، مقاله هدف خود را تأمین کرد و سیاستمداران کوبایی-آمریکایی در جنوب فلوریدا آن را دستاویزی برای توجیه جنگ قرار دادند.
روز چهارشنبه، وزارت دادگستری آمریکا انتظار میرود از رائول کاسترو، رئیسجمهور پیشینِ ۹۴ سالهٔ کوبا، به اتهاماتی رسمی کیفرخواست صادر کند؛ اقدامی که بیم سناریویی مشابه ونزوئلا و حذف رأس هرم قدرت را برانگیخته است. بر اساس گزارشها، ایالات متحده این کیفرخواست را در ارتباط با سرنگونی دو فروند هواپیمای متعلق به گروه مخالف دولت «برادران برای نجات» در تبعید، که در سال ۱۹۹۶ به کشته شدن چهار تن انجامید، تنظیم کرده است. آن رویداد، نقطهٔ اوج ماهها تحریک و نقض مکرر حریم هوایی کوبا توسط هواپیماهای همین گروه بود.
نشانههای بسیاری حکایت از آن دارد که وضعیتی که ترامپ بر کوبا تحمیل کرده به نقطهٔ اوج نزدیک میشود. اوایل همین ماه، آمریکا بستهٔ تحریمی دیگری را علیه این کشور وضع کرد که به هشدار کارشناسان سازمان ملل، خطر «قحطی انرژی» را برای این جزیره به دنبال دارد. در روزهای اخیر، نارضایتی از اوضاع اقتصادی در حال فروپاشی، مشتعل شده و اعتراضات، دولت را هدف گرفتهاند – دقیقاً همان هدفی که ایالات متحده با سیاست فقرافزایی خود دنبال میکند. گزارشها همچنین حاکی از افزایش چشمگیر پروازهای شناسایی نظامی آمریکا در نزدیکی جزیره در هفتههای اخیر است که بیم عملیات قریبالوقوع را تقویت کرده.
دولت کوبا دههها دشمنی آشکار و پنهان ایالات متحده را تاب آورده است. هواپیماهای «برادران برای نجات» در حقیقت توسط خوزه باسولتو، مأمور خوداعتراف سیا که به فعالیتهای تروریستی علیه دولت کوبا اذعان داشته، تأمین میشدند. کوبا بارها از طریق کانالهای دیپلماتیک از آمریکا خواسته بود به این پروازها پایان دهد، اما سازمان هوانوردی فدرال (FAA) تنها پس از سرنگونی آن دو هواپیما اقدام اصلاحی به عمل آورد. به نوشتهٔ اسناد منتشرشدهٔ آرشیو امنیت ملی، کاخ سفید از خطر این تحریکات آگاه بود و نسبت به «بدترین سناریو» – که نهایتاً به وقوع پیوست – هشدار داده بود.
با این حال، تهدیدهای اخیر ترامپ برای «در اختیار گرفتن» کوبا، همراه با قطع شدن جریان انرژی از ونزوئلا و کیفرخواست کاسترو، شاید جدیترین خطر برای استقلال این کشور پس از انقلاب ۱۹۵۹ به شمار رود.
خراردو ارناندس نوردلو – که خود ۱۶ سال را در آمریکا به جرم جاسوسی با هدف نفوذ به گروههای تندروی کوبایی در تبعید، از جمله پشتپردهٔ عملیات «برادران برای نجات»، در زندان گذراند – در گفتوگو با Drop Site News در ماه آوریل، نقش جناحهای تندروی میامی را در شکلدهی به سیاست آمریکا در قبال کوبا، بهویژه وزیر امور خارجه مارکو روبیو، زیر سؤال برد. به باور ارناندس، این جناحها تصویری مغرضانه و نادرست از جامعهٔ کوبا ارائه میدهند و منافعشان در نهایت با منافع مردم آمریکا در تضاد است.
او گفت: «اگر ایالات متحده به آن گروه کوچک از مشاورانی گوش دهد که دربارهٔ واقعیت کوبا اطلاعات نادرست پخش میکنند، محکوم به شکست است. چنین کاری به کشتاری منجر میشود که به سود هیچیک از دو ملت نیست.»
جنگ متعارف با ارتش آمریکا به ناچار نامتوازن خواهد بود. سالها محاصره اقتصادی و از دست دادن شوروی به عنوان شریک دفاعی در پایان جنگ سرد، توان نیروهای مسلح رسمی کوبا را به شدت کاهش داده است. تحلیل تازهای از نشریهٔ نظامی آمریکایی SOFREP نشان میدهد که کوبا امروز کمتر از دو دوجین هواپیمای نظامی عملیاتی در اختیار دارد – که عمدتاً بازمانده از دوران شوروی هستند – و توان دریایی و پدافند هوایی آن نیز به همان اندازه اندک و قدیمی است.
مراکزی همچون مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی معتقدند که روسیه و چین هنوز تأسیساتی برای شنود سیگنال در خاک کوبا دارند – که واشنگتن آن را برای جاسوسی علیه آمریکا مورد استفاده میداند – اما به نظر میرسد کمک نظامی ملموسی از سوی این دو کشور به هاوانا اندک باشد.
کوبا اندازهٔ نیروهای مسلح خود را اعلام نمیکند. با این حال، ارتش دائمی آن در دههٔ گذشته، همزمان با تحمل ریاضت تحمیلی ناشی از تحریمها، به شدت کاهش یافته است. تخمین زده میشود که ارتش کوبا دهها هزار سرباز و ذخیرهٔ فعال داشته باشد، اما سالها فروپاشی اقتصادی بر میزان آمادگی و دسترسی آنها به تجهیزات تأثیر گذاشته و توان رویارویی مستقیم با یک تهاجم را از آنها سلب کرده است.
یگانهای ویژهٔ نخبهٔ کوبا، معروف به آویسپاس نِگراس یا «زنبورهای سیاه»، از آموزش و تسلیحات بهتری برخوردارند و میتوانند برای نیروی مهاجم تهدیدآفرین باشند. اما شمار آنها محدود است – نزدیک به سه دوجین از این کماندوهای ویژه نیز هنگام عملیات آمریکا برای دستگیری نیکلاس مادورو در ونزوئلا کشته شدند.
این عدم توازن قوا اما به معنای بیدفاعی کوبا نیست. دولت کوبا در مواجهه با واقعیت دشمنی قدرتمند و ثروتمند در فاصلهٔ تنها ۹۰ مایلی ساحل خود، به دکترین جنگ نامتقارن روی آورده و از جمعیت خود به عنوان ژرفای راهبردی برای مقاومت در برابر تهاجم بهره میگیرد.
خراردو ارناندس نوردلو – که اکنون هماهنگکنندهٔ ملی کمیتههای دفاع از انقلاب است – به Drop Site News گفت: «هر گونه تجاوز خارجی، از هر جا که باشد، تنها مردم کوبا را متحدتر میکند. حتی آنهایی که هنوز با این دولت موافق نیستند، آنهایی که از کمبودها گلایه دارند، آنهایی که انتقاد میکنند، برای دفاع از حاکمیت کشورشان متحد خواهند شد.»
راهبرد دفاعی کوبا بر دکترین «جنگ مردمی» استوار است؛ نقشی جنگی برای هر شهروند بالغ و توانمند تعریف شده و آموزشهایی برای جنگهای نامتعارف مردمی به منظور فرسایش دشمن ارائه میشود. تا کنون یازده مانور «روز دفاع ملی» برای ترویج این دکترین و آمادهسازی تمامی جامعهٔ کوبا برای یک درگیری احتمالی نظامی برگزار شده است. نگرانی از عملیات احتمالی آمریکا چنان گسترش یافته که دفاع مدنی کوبا به تازگی «راهنمای خانوادگی برای محافظت در برابر تجاوز نظامی» را منتشر کرده – از نکات کمکهای اولیه تا توصیه برای پرهیز از اشیاء مشکوک.
با وجود شکافهای عمیق در جامعهٔ کوبا، گمان میرود دولت همچنان از وفاداری عمیق نیروهای مسلح برخوردار است و نظام حاکمیتی آن بسیار منسجمتر از آن چیزی است که در ونزوئلا وجود داشت. این عوامل میتوانند هر عملیات نظامی آمریکا – از تلاش برای حذف رأس قدرت گرفته تا تهاجم تمامعیار به جزیره – را با دشواری مواجه کنند و در عین حال خطر برانگیختن شورش گروههای قدرتمندی را که به دولت کوبا وفادارند، به همراه داشته باشند.
دانیل دپتریس، همکار اندیشکدهٔ دفاع اولویتها، به Drop Site News گفت: «تردیدی ندارم که دولت ترامپ دستکم در حال بررسی گزینهٔ اقدام نظامی در کوباست. همان طور که جنگ در ایران نشان داد، داشتن برتری نظامی لزوماً به پیروزی راهبردی منجر نمیشود.»
بسیاری از کوباییهای هوادار دولت نیز آمادگی خود را برای مقاومت در برابر اشغال نظامی کشور ابراز کردهاند – موضوعی که میتواند نقشهٔ ترامپ برای تغییر رژیم در هاوانا از طریق زور را پیچیده کند.
لیزارا کرونا، یکی از اعضای شبهنظامیان داوطلب غیرنظامی کوبا از محلهٔ دیس د اکتبر، در مصاحبه با Drop Site News در هاوانا در ماه آوریل گفت: «کوبا هیچ تهدیدی برای دولت یا مردم ایالات متحده محسوب نمیشود، اما اگر یک واژه از واژگان کوبا پاک شده باشد، همانا واژهٔ «تسلیم» است. در اینجا هیچ تسلیمی در کار نخواهد بود. هیچ کس به اینجا نمیآید و چکمهٔ آمریکایی بر خاک ما بگذارد و به ما بگوید در کشور خودمان چه کار کنیم.»
کرونا به همراه هزاران تن دیگر از شبهنظامیان در هاوانا، سالگرد اعلام ماهیت سوسیالیستی انقلاب کوبا را جشن گرفته بود. این مراسم در همان نقطهای از محلهٔ ودادوی شهر برگزار شد که ۶۵ سال پیش، فیدل کاسترو طی مراسم خاکسپاری قربانیان بمباران فرودگاههای کوبا توسط آمریکا، آن اعلامیه را قرائت کرد – رویدادهایی که پیش از تهاجم ناموفق خلیج خوکها در ۱۹۶۱، با حمایت سیا، رخ داد.
میگل دیاس-کانل، رئیسجمهور کوبا، که در این رویداد یونیفورم سبز تیره به تن داشت، میان مقاومت انقلاب کوبا در برابر امپریالیسم آمریکا در ۱۹۶۱ و بنبست کنونی جزیره با واشنگتن، موازیهایی ترسیم کرد و با پیامی چالشبرانگیز اعلام داشت که دولت دستکم خود را برای احتمال رویارویی مسلحانه آماده میکند. دیاس-کانل به جمعیت گفت: «لحظه بسیار دشوار است و از ما میخواهد بار دیگر، همانند آن ۱۶ آوریل ۱۹۶۱، برای رویارویی با تهدیدهای جدی، از جمله تجاوز نظامی، آماده باشیم.»
کمیتههای دفاع از انقلاب نهادی هستند که میتوانند از نظر تئوریک نقشی کلیدی در هر گونه مقاومت سازمانیافته در برابر عملیات نظامی آمریکا، یا در پی یک تغییر رژیم یا فروپاشی دولتی، ایفا کنند. این کمیتهها در حیات سیاسی مردم کوبا در سطح محلی نقشی محوری دارند و یکی از ابزارهای کلیدی پس از انقلاب برای تضمین تداوم آن در برابر تهدیدهای داخلی و خارجی به شمار میروند و در عین حال کانونی برای سازماندهی و بسیج محلی محسوب میشوند.
در جریان بازدید از محلهٔ فانگیتو در هاوانا که توسط یک کمیته محلی ترتیب داده شده بود، کوباییهایی که با Drop Site News گفتوگو کردند، چالشهای بسیار جدی پیش روی کشور را تأیید کردند، اما به شدت از تأثیر اقتصادی محاصرهٔ آمریکا نیز گلایه داشتند.
ارناندس گفت: «ما را از گلوی گرفتهاند که خفهمان کنند و بالای سرمان ایستادهاند که چرا نفس نمیتوانیم بکشیم.»
محاصرهٔ شصت سالهای که ترامپ آن را تشدید کرده، تأثیرات عمدهای بر زندگی روزمره در کشوری گذاشته که روزگاری در بسیاری از جهان به خاطر خدمات عمومیاش ارجمند بود. هاوانا شبها تقریباً کاملاً تاریک است؛ شبکه برق فرسودهٔ آن به سوخت فسیلی وابسته است و آن مقدار کم گاز نیز برای خدمات ضروری همچون بیمارستانها ذخیره میشود. دولت کوبا گزارش داده است که سیستم درمانی مجبور شده جراحی بیش از ۱۰۰ هزار بیمار، از جمله ۱۲ هزار کودک، را به تعویق اندازد.
مطالعهای تازه از مرکز پژوهشهای اقتصادی و سیاسی نشان میدهد که نرخ مرگ و میر نوزادان در کوبا – که شاخصی برای سلامت کلی جمعیت محسوب میشود – از ۴ در هر ۱۰۰۰ تولد زنده در سال ۲۰۱۸ به ۹.۹ در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است؛ یعنی ۱۴۸ درصد رشد. نویسندگان این مطالعه نتیجه گرفتهاند که تحریمهای ایالات متحده «به احتمال بسیار زیاد علت اصلی بحران اقتصادی و بشردوستانه کنونی در کوبا» هستند.
ایالات متحده در روزهای اخیر بارها پیشنهاد ۱۰۰ میلیون دلار کمک بشردوستانه به مردم کوبا را رسانهای کرده است، آن هم در حالی که جزیره در میان محاصرهٔ نفتی اعمال شده توسط همان کشور، ذخایر سوخت خود را کاملاً به پایان رسانده است.
وزارت امور خارجه آمریکا روز پنجشنبه در بیانیهای – که در واقع تکرار پیامی بود که مارکو روبیو پیشتر به طور علنی مطرح کرده بود – اعلام کرد: «تصمیم با رژیم کوبا است که پیشنهاد کمک ما را بپذیرد یا کمکهای حیاتی نجاتبخش را رد کند و در نهایت در برابر مردم کوبا پاسخگوی مانعتراشی بر سر راه کمکهای ضروری باشد.»
با این حال دو منبع آگاه از پیشنهاد آمریکا میگویند که این کمک عمدتاً مشروط به ارسال میلیونها دستگاه استارلینک به جزیره است. بیانیه روز پنجشنبه نیز به این پیشنهاد اشاره کرد که کمک آمریکا شامل «پشتیبانی از اینترنت ماهوارهای رایگان و سریع و ۱۰۰ میلیون دلار کمک مستقیم بشردوستانه» است. خبرگزاری اسپانیایی زبان EFE گزارش داد که مقامات آمریکایی ابتدا در ماه آوریل به کوبا فشار آوردند تا پذیرای دستگاههای استارلینک شود؛ پیشنهاد تازه ۱۰۰ میلیون دلاری نیز راهی برای پیش بردن این موضوع است.
اگرچه مقامات آمریکایی تأکید دارند که پیشنهاد تجهیزات استارلینک برای شکستن انحصار دولتی بر خدمات اینترنتی و گسترش دسترسی است، اما همان تجهیزات بخشی از راهبرد بیثباتسازی پیش از حمله به ایران بودند؛ به گزارش وال استریت ژورنال، آمریکا هزاران دستگاه را به قاچاق به ایران فرستاد.
از مقام وزارت امور خارجه در مورد پیشنهاد استارلینک توضیح خواسته شد، اما او به جای بحث درباره دسترسی به اینترنت، گفت کمک به توزیع از طریق کلیسای کاتولیک مشروط شده است: «ما از اینکه رژیم ظاهراً مایل به پذیرش آخرین پیشنهاد کمک ما به نظر میرسد دلگرم هستیم، اما این پرسش باقی است که آیا اجازه خواهد داد این کمک از طریق کلیسا و سازمانهای مستقل مورد اعتماد میان مردم نیازمند توزیع شود، یا خواستار آن است که کمک از نهادهای فاسد دولتی عبور کند و مانند هر چیز دیگری در هفتاد سال گذشته در کوبا، آن را بدزدد؟»
مقامات کوبا گفتهاند که با کلیسای کاتولیک در کوبا رابطه همکاری دارند و با چنین ترتیبی مخالف نیستند – که این مسئولیت را به ایالات متحده بازمیگرداند. میگل دیاس-کانل در توییتر نوشت: «اگر واقعاً ارادهای از سوی دولت ایالات متحده برای ارائه کمک به میزان اعلام شده و مطابق با رویههای جهانی پذیرفته شده برای کمک بشردوستانه وجود داشته باشد، کوبا هیچ مانع یا ناسپاسی ایجاد نخواهد کرد، هرچند این پیشنهاد برای مردمی که دولت آمریکا خود به شکلی نظاممند و بیرحم آنها را به طور جمعی تنبیه میکند، چقدر متناقض و ناباورانه به نظر برسد.»
او افزود: «اولویتها بیش از حد روشن است: سوخت، غذا و دارو. تجربه همکاری ما با کلیسای کاتولیک غنی و پربار بوده است.»
مارکو روبیو هفته گذشته در مصاحبه با انبیسی نیوز ادعا کرد که این پیشنهاد شامل «غذا و دارو» است اما کوبا آن را نمیپذیرد، در حالی که کوبا همواره گفته است که پیشنهاد جدی کمک را خواهد پذیرفت. روبیو گفت: «مردم کوبا باید بدانند که ۱۰۰ میلیون دلار غذا و دارو هم اکنون در دسترس آنهاست و تنها دلیل اینکه به مردم کوبا نمیرسد، رژیم است.»
دولت کوبا از طریق گروه امدادی کاریتاس با کلیسای کاتولیک همکاری کرده تا کمکهای بشردوستانه آمریکا را دریافت کند؛ محمولهای به ارزش ۳ میلیون دلار در ژانویه و محموله دوم به ارزش ۷ میلیون دلار در فوریه اعلام شد. این کمکها برای آسیبدیدگان طوفان ملیسا بود که در اواخر اکتبر ۲۰۲۵ به کوبا برخورد کرد، اما هنوز به طور کامل تحویل نشده است. کارلوس فرناندس دِ کوسیو، معاون وزیر خارجه کوبا، گفت تنها ۲.۵ میلیون دلار از کالاها واقعاً تحویل داده شده است. روبیو نیز در همان مصاحبه با انبیسی گفت که کمکها «متوقف شده» است.
Drop Site News از کاریتاس درباره پیشرفت توزیع کمکهای ارسالی اوایل امسال و این که آیا آمریکا جزئیات بسته ۱۰۰ میلیون دلاری را با آنان در میان گذاشته است، سؤال کرد، اما کاریتاس پاسخی نداد.
اگر آمریکا غذا و دارو تحویل دهد، کلیسا با دشواری بسیار زیادی در توزیع آن روبرو خواهد شد – نه فقط به خاطر کمبود زیرساخت سازمانی، بلکه به دلیل نبود بنزین که حمل و نقل در سراسر جزیره را غیرممکن ساخته است.
کشیش کلودیا دِ لا کروز، مدیر اجرایی بنیاد بینالادیانی سازماندهی اجتماعی (IFCO)/کشیشان برای صلح، گفت: «همان طور که کوبا خدمات درمانی رایگان برای مردمش فراهم میکند، اما به دلیل نبود برق نمیتواند جراحی انجام دهد، باید انتظار داشته باشیم که تحویل کمک به میلیونها نفر بدون سوخت فوقالعاده دشوار شود.»
کشیش دِ لا کروز میگوید که سازمان او از تجربه دست اول سخن میگوید؛ IFCO/کشیشان برای صلح بیش از سه دهه تجربه کار در کوبا دارد و در پنج ماه گذشته دو بار نیروهایی را برای تحویل کمکهای بشردوستانه به کوبا اعزام کرده است.
این کشیش و رهبر اجتماعی مقیم نیویورک، این تصور که بسته کمکی به آن اندازه بدون حمایت دولت محلی امکانپذیر باشد را رد کرد و از کلیسای کاتولیک خواست تا محاصره آمریکا – که او آن را «ریشه رنج در کوبا» نامید – را «محکوم کند».
کشیش دِ لا کروز به Drop Site News گفت: «واقعیت این است که اگر آمریکا در کمک به مردم کوبا صادق است، همکاری با دولت مردم کوبا تنها راه پیش روست. امتناع آمریکا از این کار، بخشی از طرح بزرگتری است تا «پیشنهاد کمک بشردوستانه» با شکست مواجه شود یا اساساً محقق نگردد و سپس تجاوز بیشتر را توجیه کند.»