نویسنده: پیمان صالحی
ترجمه مجله جنوب جهانی
تهران، ایران — زمانی که در ۱۸ مارس، نخستین انفجارها زیرساختهای مرتبط با میدان گازی پارس جنوبی ایران را هدف قرار داد، یاسین، مهندس برق، صدها کیلومتر دورتر در خانهاش بود.
در جریان یکی از جدیترین حملات به زیرساختهای انرژی در طول این جنگ، تعدادی از تأسیسات این میدان گازی هدف حملات هوایی اسرائیل قرار گرفت. ظرف چند ساعت، ویدیوهای برخاستن دود از پارس جنوبی در شبکههای اجتماعی دستبهدست شد. در داخل این مجتمع گازی مستقر در شهر عسلویه (واقع در استان بوشهر در جنوب غربی ایران)، کارگران و مهندسان به سرعت بازگشتند تا آتشسوزیها را مهار کرده و از وقوع انفجارهای بیشتر در یکی از حیاتیترین قطبهای انرژی کشور جلوگیری کنند.
به گفته کارگرانی که «دراپسایت» با آنها مصاحبه کرده است، این حملات به زیرساختهای حیاتی متصل به سیستمهای برق، آب و اکسیژن آسیب رسانده است؛ سیستمهایی که تأمینکننده مجتمع عسلویه هستند — پالایشگاه ساحلی عظیمی که شریان حیاتی شبکه داخلی و صادرات انرژی ایران به شمار میرود. این حملات سبب بروز اختلالات عملیاتی در چندین تأسیسات شده و عملیات تعمیرات اضطراری اکنون در جریان است. (به دلایل امنیتی، کارگران عسلویه درخواست کردند که تنها با نام کوچک خود معرفی شوند.)
چند روز پیش از این حادثه، مدیریت برخی از بخشهای مجتمع به کارگران اعلام کرده بود که به دلیل شرایط جنگی میتوانند موقتاً محل کار خود را ترک کنند. یاسین که در این مجتمع مشغول به کار است، به «دراپسایت» گفت: «به ما گفتند هر کس مایل است به خانه برگردد، میتواند برود و حقوق کامل خود را هم دریافت کند. هیچکس نمیدانست ابعاد این جنگ تا کجا پیش خواهد رفت.»
یاسین گفت: «وقتی شنیدم پارس جنوبی مورد حمله قرار گرفته، فوراً خواستم برگردم. مادرم شدیداً نگران بود، اما احساس کردم که این مسئله دیگر صرفاً یک شغل ساده نیست.»
او افزود: «من حتی فرد چندان مذهبی هم نیستم، اما میدانم مهندسان ایرانی در طول دههها تحریم و فشار، چه فداکاریهایی برای ساختن این صنعت متحمل شدهاند. وقتی شنیدم مجتمع هدف حمله قرار گرفته، احساس کردم به خانه خودمان حمله شده است.»
یاسین به همراه بسیاری دیگر، از جمله شاهین، کارگر مجتمع، و سعید، کارگری که سالها با شرایط طاقتفرسای گرما و محیط صنعتی جنوب ایران دستوپنجه نرم کرده بود، به محل کار خود بازگشت.
شریان حیاتی در دل تحریمها
پارس جنوبی که در مرکز شبکه انرژی داخلی ایران قرار دارد، یکی از بزرگترین میدانهای گازی جهان است که ذخایر عظیم آن میان ایران و قطر مشترک است و قطر بخش متعلق به خود را «میدان گنبد شمالی» مینامد.
این میدان دقیقاً در مرکز شبکه انرژی داخلی ایران جای گرفته است. گاز تولیدی در پارس جنوبی، تأمینکننده سوخت خانگی، تولید برق، تأسیسات پتروشیمی و پالایشگاههای سراسر کشور است. تحلیلگران اقتصادی از دیرباز هشدار دادهاند که هرگونه اختلال در این منطقه میتواند تمام ارکان، از تولیدات صنعتی گرفته تا تأمین گرمایش زمستانی را تحت تأثیر قرار دهد.
یاسین گفت: «وقتی بازگشتیم، دیدیم که برخی از سیستمهای حیاتی تأسیسات آسیب دیدهاند. اولویت اول ما، جلوگیری از گسترش حریق و تثبیت وضعیت آتشسوزیها بود.»
به گفته یاسین، دستکم دو بخش از پالایشگاه در پی این حملات دچار آسیب جدی شدند، در حالی که چندین بخش — موسوم به “فاز” — به طور موقت خاموش شدند تا از سرایت آتش جلوگیری شود. او برآورد کرد که این اختلالات احتمالاً حدود ۱۲ درصد از ظرفیت تولید گاز ایران در بخشهای مرتبط با شبکه پارس جنوبی را تحت تأثیر قرار داده است؛ اگرچه تأکید کرد که مقیاس کامل خسارات بلافاصله پس از حملات روشن نبوده است. حسین، یکی دیگر از مهندسان این مجتمع، این برآورد را تأیید کرد.
در عین حال، او خاطرنشان ساخت که وضعیت در محل پیچیدهتر از فرضیه فروپاشی کامل یا بهبودی آنی است. او گفت: «خسارتها جدی بود، اما این صنعت طی سالیان متمادی توسط مهندسان داخلی در کشور بومیسازی شده است. این موضوع اکنون اهمیت خود را نشان میدهد؛ چرا که حتی اگر تعمیرات دشوار باشد، ما خودمان ساختار این سیستمها را میشناسیم.»
زیرساختهای انرژی ایران تحت دههها تحریم توسعه یافته و این امر، بخش اعظمی از ظرفیت مهندسی و فنی کشور را به سمت اتکا به درون سوق داده است. کارگران میگویند این مسئله یک مزیت غیرمعمول در زمان جنگ ایجاد کرده است: حتی سیستمهای به شدت آسیبدیده نیز اغلب بدون وابستگی به پیمانکاران خارجی قابل تعمیر هستند.
زنجیره متصل خطوط انرژی و هراس از زمستان
این موضوع به معنای ناچیز بودن پیامدهای اقتصادی نیست. پارس جنوبی تأمینکننده خوراک تقریباً نیمی از ظرفیت پتروشیمی ایران از طریق تأسیسات پاییندستی متمرکز در اطراف استان بوشهر و عسلویه است. این میدان همچنین حجم عظیمی از میعانات گازی را تولید میکند که مورد استفاده پالایشگاهها، از جمله پالایشگاه ستاره خلیج فارس — یکی از حیاتیترین تولیدکنندگان بنزین ایران — قرار میگیرد.
ایران در حال حاضر با ناترازی مزمن بنزین مواجه است و برای حفظ ظرفیت پالایشی خود، به شدت به جریان پایدار میعانات گازی پارس جنوبی اتکا دارد. یاسین و حسین برآورد کردند که اختلالات مرتبط با تولید میعانات گازی، در صورت تأخیر در روند تعمیرات، در نهایت میتواند تولید بنزین کشور را بین ۵ تا ۱۰ میلیون لیتر در روز کاهش دهد.
یاسین اظهار داشت: «افرادی که خارج از بخش انرژی هستند اغلب درک نمیکنند که این حلقهها چقدر به هم پیوستهاند. یک اختلال کوچک در اینجا میتواند بر پتروشیمی، برق، بنزین و در نهایت بر سطح قیمتها در سراسر کشور اثر بگذارد.»
او پیشبینی کرد که برخی از بخشهای آسیبدیده ممکن است تا پیش از آغاز فصل سرما به مدار بازنگردند و این امر احتمالاً بحران کمبود فصلی گاز در ایران را تشدید خواهد کرد. او گفت: «در حال حاضر، هنوز میتوانیم عرضه داخلی را مدیریت کنیم، اما اگر تعمیرات به درازا بکشد، زمستان بسیار سختتری در پیش خواهد بود.»
حسین نیز گفت: «ما تمام تلاش خود را به کار بستهایم تا بخشهای آسیبدیده را بازسازی کرده و ظرف پنج تا شش ماه آینده آنها را مجدداً به مدار تولید بازگردانیم.»
انگیزه کارگران و موازنه منطقهای
شاهین که فرزندی شش ساله دارد، گفت پس از شنیدن خبر حملات، ابتدا به ماندن در خانه فکر میکرد؛ اما پس از دیدن گزارشهای مربوط به تجمع غیرنظامیان در اطراف زیرساختهای استراتژیک در پی حملات، تصمیم به بازگشت گرفت.
شاهین به «دراپسایت» گفت: «وقتی برگشتم، مدیرم از من تشکر کرد و گفت شرایط هنوز ناپایدار است و هیچکس نمیداند بعداً چه اتفاقی رخ خواهد داد. اما احساس کردم وقتی دیگران در حال بازگشت هستند، من نمیتوانم دور بمانم.»
سعید نیز حس مشابهی را بازگو کرد. او گفت: «کار کردن در عسلویه حتی در شرایط عادی هم طاقتفرساست. به دلیل شدت گرما و فشار کار، بسیاری از کارگران دائماً شمارش معکوس میگذارند تا مرخصی بگیرند و مدتی از اینجا بروند.»
او افزود: «اما وقتی به خانه رفتم و تصاویر حملات را دیدم، از اینکه آنجا بمانم احساس بسیار بدی داشتم. ترامپ گفت که میخواهد مردم ایران را آزاد کند، اما وقتی زیرساختهای انرژی هدف قرار میگیرند، این مردم عادی هستند که پیش از همه آسیب میبینند.»
در پی این حملات، ایران اقدام به انجام حملات تلافیجویانه علیه زیرساختهای انرژی در سایر نقاط خلیج فارس، از جمله مجتمع صنعتی راسلفان قطر نمود؛ اقدامی که جهش شدیدی را در قیمتهای جهانی نفت و گاز ایجاد کرد.
دولتهای منطقهای این تشدید تنش را محکوم کردند، در حالی که تحلیلگران حوزه انرژی هشدار دادند حملات به زیرساختهای مرتبط با شبکه گاز بههمپیوسته خلیج فارس میتواند بازارهای جهانی الانجی (LNG) را برای ماهها بیثبات سازد.
با این حال، در داخل ایران، کارگران میگویند تمرکز آنها بر هدفی محدودتر و فوریتر معطوف است: عملیاتی نگه داشتن پارس جنوبی.
یاسین در پایان گفت: «جنگ به ما نشان داد که این تأسیسات چقدر آسیبپذیر هستند؛ اما در عین حال ثابت کرد که چقدر از ساختار کشور به افرادی که در اینجا عرق میریزند، وابسته است.»
(این مقاله با همکاری Egab منتشر شده است.)