«جریان دلارزدایی شتاب میگیرد؛ یوان به زودی یورو را پشت سر گذاشته و به دومین ارز بزرگ جهان تبدیل خواهد شد»
نوشته وانگ یی، اوبزرور چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
جنگ در اوکراین، کشورهای بیشتری در سراسر جهان را بر آن داشته است تا به طور فعال به دنبال «مقاصد امن» به دور از دلار آمریکا باشند و با انتخاب استفاده از یوان توسط کشورهای بیشتر، جایگاه این ارز به سرعت در نظام پرداخت بینالمللی ارتقا یافته است. در ۱۱ ژوئن، روزنامه «ساوت چاینا مورنینگ پست» هنگ کنگ به نقل از تحلیلی گزارش داد که یوان در آستانه سبقت گرفتن از یورو برای تبدیل شدن به دومین ارز بزرگ جهان در پرداختهای بینالمللی قرار دارد.
در اوایل آوریل امسال، تنها چند ساعت پس از آنکه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ایران را به «بمباران و بازگرداندن به عصر حجر» تهدید کرد، حجم معاملات روزانه «سامانه پرداخت بین بانکی فرامرزی» (CIPS) به ۱.۲۲ تریلیون یوان افزایش یافت – که تقریباً دو برابر حجم متوسط روزانه در ماه فوریه بود – و رکورد جدیدی برای معاملات در یک روز را به ثبت رساند.
این گزارش خاطرنشان ساخته که چنین رشدی، پیوندی تنگاتنگ با افزایش سهم تسویهحساب به یوان در تجارت جهانی انرژی، بهویژه در حوزۀ نفت خام، دارد. در نظام سنتی «پترودلار»، کشورهای تولیدکنندهٔ نفت سودهای خود را مجدداً در داراییهایی نظیر اوراق قرضهٔ خزانۀ آمریکا سرمایهگذاری میکردند؛ عملی که بر هژمونی جهانی دلار میافزود.
هرچند جنگ ایران، روند «دلارزدایی» جهانی را شتابی مضاعف بخشیده، با این حال دلار همچنان سهم عظیمی از نظام تسویهٔ بینالمللی را در اختیار دارد و یوان برای پیشی گرفتن از آن، همچنان به زمان نیاز دارد. با وجود این، کارشناسان بر این باورند که احتمالِ تبدیلِ یوان به دومین ارزِ فرامرزیِ پرداخت در کوتاهمدت، رو به فزونی است و شاید این لحظه بسیار نزدیک باشد.
«پان گونگ شنگ»، رئیس کل بانک خلق چین، در ژوئن سال گذشته اعلام کرده بود که یوان، بر مبنای آمار جامع، اکنون سومین ارزِ پرداخت و دومین ارزِ تأمین مالیِ تجاری در جهان است.
«لیو شیائوچون»، معاون مؤسسهٔ مالی چین در دانشگاه جیائوتونگ شانگهای، میگوید: «تمامی نشانهها حاکی از آن است که یورو به زودی پشت سر گذاشته خواهد شد. صادقانه بگویم، اگر اقتصاد اروپا به همین روند رکودی ادامه دهد، قطعاً یورو در آیندهای نزدیک جای خود را به یوان خواهد داد.»
با این حال، برخی متخصصان نیز بر این نظرند که معنایِ اصلیِ صعودِ یوان، جایگزینیِ یورو نیست، بلکه تحول نظام تجارت جهانی به سوی مدلی چندارزی و همزیستیِ ارزهای گوناگون است؛ به این معنا که مناطق، بخشها و بلوکهای سیاسیِ متفاوت، از ارزهای مختلفی برای دادوستدهای بینالمللی خود استفاده خواهند کرد.
«آلیشیا گارسیا اِررو»، اقتصاددان ارشد منطقۀ آسیا-اقیانوسیه در بانک «ناتیکسیس» فرانسه، بیان داشته که این پدیده، روایتی تدریجی و هدفمند از دلارزدایی در حوزۀ اقتصادیِ چین به شمار میرود.
آمارهای «انجمن ارتباطات مالی بینبانکی جهانی» (سوئیفت) نشان میدهد که سهم جهانیِ پرداختِ یوان در آوریل امسال ۲.۸۵ درصد بوده و پس از دلار، یورو، پوند، ین و دلار کانادا، در رتبهٔ ششم قرار گرفته است؛ این در حالی است که در بیشترِ زمانهای سال ۲۰۲۴، یوان رتبهٔ چهارم را در اختیار داشت.
با این همه، بسیاری از تحلیلگران یادآور شدهاند که آمار سوئیفت، حجم وسیعی از تسویههای فرامرزیِ یوان را که از این سامانه عبور نمیکنند (از جمله تراکنشهای انجامشده از طریق سامانۀ CIPS، توافقات دوجانبۀ مبادلۀ ارزهای محلی، و معاملات مستقیم با ارزهای داخلی میان چین و کشورهایی نظیر روسیه و ایران) پوشش نمیدهد؛ بنابراین، مقیاس واقعیِ استفادهٔ بینالمللی از یوان بیش از این ارقام است.
دادههای رسمی روسیه حکایت از آن دارد که اکنون تقریباً تمامیِ مبادلات تجاری دوجانبۀ چین و روسیه با ارزهای محلی تسویه میشوند و سهم یوان در این میان، بخش قریببهاتفاقی را تشکیل میدهد.
لیو شیائوچون در این رابطه میگوید: «بخش قابل توجهی از معاملات میان چین و روسیه، از طریق بانکهای کوچک و متوسط در منطقۀ مرزی شمال شرقی چین و با روش تسویۀ مستقیم (بدون نیاز به سوئیفت) انجام میشود. علت اصلی این است که بسیاری از کشورها به دنبال گریز از تحریمهای آمریکا یا غرب، یا جلوگیری از ردیابیِ اقدامات خود توسط آمریکا هستند. این پدیده مختص یوان نیست؛ هر ارزی که بتواند از سوئیفت عبور نکند، مورد استقبال کشورها قرار خواهد گرفت.»
«ماتئو جیووانینی»، مدیر ارشد مالی بانک صنعتی و تجاری چین (ICBC) و پژوهشگر غیرمقیم «اندیشکدهٔ جهانی شدن» (CCG)، در تحلیلی اظهار داشته که کشورهای تحت فشار تحریم یا آنهایی که به دنبال خودمختاریِ راهبردیِ بیشتری هستند، به طور فزایندهای تمایل دارند از یوان برای تسویهٔ بینالمللی استفاده کنند تا آسیبپذیری نظام مالی خود را کاهش دهند. افزون بر روسیه، کشورهایی در خاورمیانه، آسیای مرکزی، جنوب شرق آسیا و نیز بخشی از کشورهای موسوم به «جهان جنوب» نیز در حال گسترش سهمِ استفاده از یوان هستند.
یکی از مدیران ارشد شعبهٔ اروپایی یک بانک چینی نیز فاش ساخته که از نیمۀ دوم سال گذشته تا کنون، جنوب شرق آسیا و آمریکای لاتین سریعترین رشد را در زمینۀ بینالمللیسازی یوان داشتهاند. محرک اصلی در جنوب شرق آسیا، نیازهای تجاریِ ناشی از همپیوندی عمیق با زنجیرۀ تأمین چین بوده، در حالی که در آمریکای لاتین، تأمین مالیِ زیرساختها و موافقتنامههای مبادلۀ ارزیِ بانکهای مرکزی نقش بیشتری داشته است.
جیووانینی میافزاید: چین به عنوان یک قدرت بزرگ تجاری، طبیعتاً تقاضا برای تسویهحساب به یوان را افزایش میدهد. هر چه شمار بیشتری از کشورها، چین را شریک تجاری اصلی خود بدانند، قیمتگذاری مستقیم به یوان میتواند هزینههای تبدیل ارز و ریسک نوسانات نرخ ارز را به شکل مؤثری کاهش دهد.
در ماه مه سال جاری، «مارک کارنی»، نخستوزیر کانادا، در بخش پرسشوپاسخِ نشست «اقتصاد کلان نیویورک» نیز عنوان کرد که ارتقای جایگاه بینالمللی پول چین و آزادسازی بیشتر حساب سرمایه، میتواند نقشی مهم در بهبود عدمتوازنهای مالی جهان ایفا کند. به گفتۀ او، چین به عنوان یک قدرت اقتصادی بزرگ، باید مسئولیت بیشتری در قبال نظام پولی و مالی بینالمللی بپذیرد و سرعت اصلاحات را افزایش دهد؛ کانادا نیز حاضر است در این زمینهها از چین حمایت کند.
جیووانینی همچنین اشاره کرده که گسترش سامانۀ CIPS، توافقات دوجانبۀ مبادلۀ ارزهای محلی و افزایش نقدینگیِ فراساحلیِ یوان، امروز تسویهحساب به یوان را بسیار آسانتر از یک دههٔ پیش ساخته است.
در سالهای اخیر، ارزش تراکنشهای انجامشده از طریق سامانۀ CIPS روندی صعودی داشته است. (نمودار اختصاصی روزنامۀ فایننشال تایمز)
تا پایان مارس امسال، سامانۀ CIPS دارای ۱۹۴ عضو مستقیم و ۱۵۹۷ عضو غیرمستقیم بوده و حوزهٔ پوشش آن به ۱۹۱ کشور و منطقه در جهان گسترش یافته است.
گزارش ماه مه بانک ناتیکسیس فرانسه حاکی است که تعداد مشارکتکنندگان مستقیم در سامانۀ CIPS یکی از عوامل کلیدی تعیینکنندۀ کارایی این نظام است و این تعداد از سال ۲۰۲۰ تاکنون بیش از سه برابر شده است. از سوی دیگر، با تصویب قوانین جدید که به مؤسسات فرامرزی اجازه میدهد از طریق متولیان سرمایهگذاری فراساحلی، مستقیماً در تسویهحسابها مشارکت کنند، موانع ورود کاهش یافته و انتظار میرود روند روبهرشد در آینده نیز ادامه یابد.
در این میان، رشد تجارت انرژی با قیمتگذاریِ یوان به شکلی چشمگیر توجه همگان را جلب کرده است؛ چراکه تجارت نفت از دیرباز ستون اصلی جایگاه بینالمللی دلار به شمار میرفت.
بر اساس دادههایی که به تازگی در رسانهها و مراکز پژوهشی چین منتشر شده، در مارس امسال، سهم تسویهحساب به یوان در تجارت نفت خام چین با کشورهای خاورمیانه به سطحی تاریخی یعنی ۴۱ درصد رسیده و یوان برای نخستین بار به دومین ارزِ تسویه (پس از دلار) تبدیل شده است.
جیووانینی در این زمینه میگوید: افزایش تدریجی سهم یوان در تجارت انرژی به این معناست که نظام تسویۀ بینالمللی در حال شکلدهی به چندین اکوسیستم موازی است. اگرچه این به معنای پایان عصر «پترودلار» نیست، اما ساختار مالی جهان دستخوش تغییراتی بنیادین شده است.
گذشته از تسویهحسابهای تجاری، کارکرد تأمین مالیِ یوان نیز در سالهای اخیر به طور چشمگیری تقویت شده است. تحلیلگران معتقدند: از آنجا که هزینۀ تأمین مالی به یوان همواره کمتر از هزینۀ تأمین مالی به دلار است، حجم زیادی از تقاضای تأمین مالی بینالمللی به سوی بازار یوان سرازیر شده است. یکی از مدیران ارشد بانک چین (که خواست نامش فاش نشود) میگوید: در حال حاضر، هزینۀ تأمین مالی به یوان برای دورههای کمتر از سه سال، معمولاً زیر ۲ درصد است، در حالی که هزینۀ اوراق قرضهٔ شرکتیِ دلاری در همین دورهها اغلب بیش از ۴.۵ درصد است.
بانک خلق چین از نیمۀ دوم سال گذشته، روند کاهش نرخ بهره را تعدیل کرده که به ثبات نسبی نرخ ارز یوان انجامیده است. در نیمۀ اول امسال، یوان روندی تقریباً هماهنگ با دلار داشته و در برابر یورو و ین رشد کرده است؛ این امر به نوبۀ خود تمایل سرمایهگذاران خارجی را برای ورود به بازار داراییهای یوان افزایش داده است.
افزون بر این، آمارها نشان میدهد در پنج ماهۀ اول سال جاری، ارزش اوراق قرضۀ «پاندا» (اوراق قرضۀ منتشرشده توسط مؤسسات خارجی در بازار داخلی چین) که مؤسسات خارجی در چین منتشر کردهاند به ۱۳۶.۵ میلیارد یوان رسیده که نسبت به سال قبل ۹۰.۳ درصد افزایش داشته و رکورد تازهای محسوب میشود؛ کشورهایی مانند پاکستان و قزاقستان نیز تاکنون اوراق قرضه به یوان منتشر کردهاند. همزمان، حجم انتشار اوراق قرضۀ فراساحلی یوان (به اصطلاح «دیمسان باند») نیز به شدت افزایش یافته و شرکتهای فناوری چین، ناشرین اصلی این اوراق بودهاند.
لیو شیائوچون اشاره میکند: رشد مستمر سرمایهگذاری شرکتهای چینی در خارج از کشور، به گسترش دامنۀ استفادهٔ بینالمللی یوان یاری رسانده است. هر چه شمار پروژههای ساختوساز فرامرزی از تجهیزات، مواد اولیه و زنجیرۀ تأمین چین بهره ببرند، تسویهحساب مستقیم به یوان میتواند ریسک نوسان نرخ ارز را به خوبی مهار کند.
در مقابل، جیووانینی در تحلیل خود میگوید: رکود اقتصادی اروپا در سالهای اخیر، شوک انرژی پس از جنگ روسیه و اوکراین، و نیز پراکندگی بازار سرمایه، همه و همه به تضعیف رقابتپذیری یورو در نظام مالی بینالمللی انجامیده است. در همین زمان، چین به طور فعالانه در حال توسعۀ نهادها و زیرساختهای پرداختیِ لازم برای بینالمللیسازی یوان است. «این قیاس، هم نشاندهندۀ ظهور چین و هم معرف کند بودنِ سازگاری راهبردی اروپاست.»
گزارش سال ۲۰۲۵ «انجمن چهلنفری مالی چین» (CF40) معتقد است که یورو در حال حاضر از نظر درجۀ باز بودن بازار مالی، قدرت قیمتگذاری بینالمللی، شفافیت و پیشبینیپذیری چارچوب سیاسی، و نیز قوانین و مقررات، همچنان از یوان پیشی دارد؛ اما با پیشرفت مستمر یوان دیجیتال در چین و توسعۀ نسبتاً کند پول دیجیتال در منطقة یورو، چین میتواند در عصر ارزهای دیجیتال به یک مزیت پیشگام دست یابد.
همانگونه که جیووانینی تأکید کرده است: «به نظر میرسد ما در حال ورود به دورانی هستیم که دلار همچنان سلطۀ جهانی خود را حفظ کرده، اما یوان در اوراسیا، بازارهای انرژی و تجارتِ جنوب-جنوب، حضوری فزاینده و تأثیرگذار خواهد داشت.»