مجله جنوب جهانی
در فضای متشنج اختلافات داخلی جمهوری اسلامی ایران، هرگونه افشاگری دربارهٔ پشت پردهٔ تصمیمگیریهای کلان، به ویژه در حوزهٔ مذاکرات بینالمللی، نه تنها ابعاد راهبردی دارد، بلکه میتواند نشاندهندهٔ شکافها و منازعات درونی در سطوح عالی حاکمیت باشد. آنچه در روزهای اخیر از سوی محمود نبویان، نمایندهٔ مجلس شورای اسلامی، بر روی آنتن زندهٔ شبکه خبر مطرح شد، یکی از آن موارد نادر و بیسابقهای بود که لایههایی از تصمیمسازیهای محرمانه در بالاترین سطح نظام را در معرض دید عمومی قرار داد. نبویان با استناد به نامههایی که مدعی است از سوی دفتر رهبری برای تیم مذاکرهکننده در سوئیس ارسال شده، تصویری از یک فرایند پرتنش و پراز تعارض را ترسیم کرد که در آن، رهبری نظام نه تنها بر روند مذاکرات نظارت مستقیم داشته، بلکه بارها از مسیر طیشده ابراز نارضایتی کرده است. اما این افشاگری پرسشهای بنیادینی را دربارهٔ مشروعیت این اقدام، صحت محتوای مکاتبات، و جایگاه تیم مذاکرهکننده در میان دوگانهٔ «نظر رهبری» و «عملکرد تیم اجرایی» برانگیخته است.
آنچه نبویان در برنامهٔ زندهٔ تلویزیونی خود برملا کرد، صرفاً یک گزارش ساده از مکاتبات نبود، بلکه روایتی بود از یک تقابل پنهان که میتواند تا عمق نسبینگاههای راهبردی در حاکمیت نفوذ داشته باشد. او مدعی شد که در تاریخهای پانزدهم فروردین، بیست و نهم فروردین و چهارم اردیبهشت، نامههایی از سوی مقام رهبری به تیم مذاکرهکننده ارسال شده که در هر سه مورد، بر عدم ورود به موضوع هستهای به عنوان محور اصلی گفتوگوها تأکید شده است. به گفتهٔ این نمایندهٔ نزدیک به جریان پایداری، رهبری در ذیل گزارش مذاکرات به صراحت اعلام کردهاند که «موضوع اصلی نباید وارد دایره مذاکره شود» و این خط قرمزی بوده که مذاکرهکنندگان نباید از آن عبور میکردند. در ادامه، نبویان افزود که رهبری بر موضوعات دیگری چون اخذ غرامت از طرف مقابل، آزادسازی اموال مسدودشده، و مهمتر از همه، اعمال حاکمیت کامل ایران بر تنگه هرمز و دریافت عوارض از شناورهای عبوری تأکید داشتهاند. اینها شروطی بود که قرار بود در متن تفاهمنامهٔ نهایی گنجانده شود، اما به گفتهٔ نبویان، تیم مذاکرهکننده یا نتوانست یا نخواست این خواستهها را محقق کند و همین امر، به نارضایتی صریح و مکرر رهبری انجامیده است. حتی جملاتی مانند «برای مذاکره و تعاون عجله داریم، نه اجبار» و نیز «مذاکرات باید متوقف شود» در زمرهٔ مواردی است که نبویان قرائت کرد تا نشان دهد که اختلاف نه در حاشیه، که در قلب راهبرد هستهای نظام قرار دارد.
اما فاشسازی این مکاتبات محرمانه، نه از منظر محتوایی که از جنبهٔ رویهای و اخلاقی، موضوعی کاملاً بیسابقه و بحثبرانگیز به حساب میآید. نامههای رهبری به تیم مذاکرهکننده، از مصادیق اسناد با طبقهبندی «بسیار محرمانه» محسوب میشود که افشای عمومی آن نه تنها نقض قوانین امنیتی و اداری است، بلکه به معنای خیانت به فرایندهای تصمیمسازی در سطوح کلان امنیت ملی تلقی میشود. واکنش سریع روابط عمومی معاونت سیاسی صداوسیما نیز نشان از سنگینی این تخلف داشت؛ جایی که در اطلاعیهای اعلام کردند اظهارات نبویان به دلیل «اشاره ناقص و مخدوش به اسناد دارای طبقهبندی» تخلف قانونی محسوب شده و پیگرد قضایی خواهد داشت. همچنین این نهاد رسانهای با پذیرش استعفای مدیرکل مربوطه، برخورد انضباطی را در دستور کار قرار داد تا از تکرار چنین رویدادی در آنتن زنده جلوگیری کند.
با این حال، آنچه در این میان کمتر مورد توجه قرار گرفت، واکنش یا عدم واکنش مقامات ارشد نظام به اصل ادعاهای نبویان است. هیچیک از نهادهای رسمی یا افراد ذیصلاح، نه اصل نامهها را تکذیب کردند و نه محتوای ادعاهای نبویان را ساختگی یا جعلی خواندند. این سکوت معنادار، خود به یکی از مهمترین نشانههای تأیید غیرمستقیم روایت نبویان تبدیل شده است؛ چرا که اگر ادعاهای او کاملاً بیاساس بود، به سادگی با یک اطلاعیهٔ کوتاه تکذیب میشد. اما غیاب هرگونه تکذیب رسمی از سوی دفتر رهبری یا شورای عالی امنیت ملی، این گمانه را قوت میبخشد که محتوای مکاتبات تا حد زیادی با آنچه نبویان قرائت کرده، همخوانی داشته است.
از سوی دیگر، تحلیل محتوای این مکاتبات و مقایسهٔ آن با عملکرد تیم مذاکرهکننده در سوئیس، ابعاد تازهای از یک پارادوکس استراتژیک را آشکار میسازد. از یک سو، رهبری نظام بر موضعی بسیار سختگیرانه و اصولی تأکید دارند که در آن، هرگونه گفتوگو در مورد برنامهٔ هستهای نه تنها بیثمر، بلکه مخرب تشخیص داده شده است. از سوی دیگر، تیم مذاکرهکننده عملاً در حال گفتوگو بر سر موضوعات فنی و راهبردی مرتبط با غنیسازی، نظارتهای آژانس و محدودیتهای هستهای است که با نظر رهبری فاصلهٔ قابلتوجهی دارد. این شکاف، آنچنان عمیق است که نبویان به صراحت اشاره میکند رهبری در حاشیهٔ یکی از گزارشها نوشتهاند «آنچه در مذاکرات رقم خورده است با آنچه قرار بود انجام شود، تفاوت کلی دارد.» این جمله نشان میدهد که نه تنها یک اختلاف سلیقه یا تاکتیک، بلکه یک تقابل راهبردی بین «توقع از پیش تعیینشده» و «دستاورد عملی» وجود دارد. در این فضاست که این سؤال مطرح میشود که آیا تیم مذاکرهکننده به صورت مستقل و با تشخیص مصلحتهای میدانی و بینالمللی حرکت کرده، یا اینکه تحت فشار و توصیههای گروههای مختلف داخلی از چارچوب تعیینشده توسط رهبری فاصله گرفته است؟ در هر صورت، آنچه نبویان روایت کرده، تصویری از یک ناهماهنگی نهادینه در بالاترین سطح تصمیمگیری را به نمایش میگذارد.
نکتهٔ حائز اهمیت دیگر، شخصیت مجتبی خامنهای به عنوان یکی از محورهای این ماجراست. نبویان در اظهارات خود، بارها از نام وی به عنوان کسی یاد کرده که با روند پیشرفت مذاکرات مخالفت داشته است. این اشاره، هرچند در لفافه و با خوانش نامههای رهبری بیان شده، اما به روشنی نشان میدهد که رویکردهای جریان پایداری که نبویان یکی از سخنگویان آن محسوب میشود، با نگاه واقعگرایانه یا عملگرایانهٔ تیم مذاکرهکننده فاصله دارد. ادعای نبویان مبنی بر اینکه «رهبری با مذاکره مخالف است و امیدی به نتایج آن ندارد»، اگر درست تلقی شود، میتواند به این معنا باشد که کل فرایند دیپلماتیک در سوئیس، نه از روی باور و اعتقاد به کارآمدی گفتوگو، بلکه از روی اجبار یا نمایشی برای افکار عمومی داخلی و خارجی دنبال شده است.
این تحلیل اکنون در ایران مطرح میشود که رهبری «توان ایستادن در برابر برخی گروههای فشار» را ندارد و مانند پدرش در برابر سیاستهای تحمیلشده از بیرون مقاومت نمیکند، ادعایی بسیار سنگین و تکاندهنده است که اصلاحطلبان سعی دارند آنرا به نبویان و جریان نزدیک به او منسوب کنند و سکوت دیگر نهادها در برابر آن، معنایی جز تأیید غیرمستقیم آنرا ندارد. به عبارت دیگر، نبویان با این افشاگری قصد داشته نشان دهد که تیم مذاکرهکننده، فارغ از نظرگاه رهبری، در مسیری حرکت میکند که نتیجهای جز تکرار تجربهٔ برجام و از دست رفتن بزنگاههای تاریخی برای ایران را در پی نخواهد داشت.
از سوی دیگر، واکنشها به اقدام نبویان در فضای سیاسی و رسانهای ایران، عمدتاً معطوف به «چگونگی افشا» بوده، نه «چیستی محتوای افشاشده». بسیاری از کارشناسان و تحلیلگران سیاسی، ضمن محکوم کردن این اقدام به دلیل نقض امنیت ملی و شکستن حریم محرمانهٔ مکاتبات، کمتر به این پرسش اساسی پرداختهاند که «چرا نبویان چنین جسارتی به خود داده است؟» آیا او با آگاهی از نبود امکان پیگرد جدی یا با تکیه بر حمایتهای پشت پرده دست به این کار زده است، یا اینکه آنچنان از صحت اطلاعات خود مطمئن بوده که خطرات قانونی و امنیتی را به جان خریده است؟ پاسخ به این پرسش، بیش از هر چیز به جایگاه نبویان در شبکهٔ قدرت بازمیگردد. او نه یک نمایندهٔ عادی که یکی از چهرههای شاخص و تأثیرگذار جریان اصولگرای تندرو به شمار میرود که پیش از این نیز سابقهٔ افشاگریهای بحثبرانگیز داشته است. در چنین شرایطی، رسانه های اصلاح طلب طرفدار تسلیم شدن به خواسته های آمریکا از ایران بر این باورند که نبویان به نوعی به عنوان «سپر» یا «صدای آزمایشی» برای گروهی عمل میکند که مایلند نارضایتی خود از روند مذاکرات را به گوش افکار عمومی برسانند، اما نمیخواهند مستقیماً در این مسیر هزینه کنند. به همین دلیل، واکنشهای تند رسانهای علیه او، هرچند در سطح اداری و مدیریتی اتفاق افتاده، اما در سطح حاکمیتی و قضایی با کندی و مسامحه همراه بوده است و این خود، نشانهای از پیچیدگیهای پشت پردهٔ این ماجراست.
اگر روایت نبویان را مبنا قرار دهیم، آنگاه باید پذیرفت که سرنوشت مذاکرات هستهای و سرنوشت اقتصادی و سیاسی ایران در یک لابراتوار خطرناک آزمون و خطا قرار گرفته است. این عبارت که «سرنوشت مردم ایران لابراتوار آزمون و خطا نیست»، پیامی صریح و تلخ به همهٔ کنشگران عرصهٔ سیاست خارجی است. از دیدگاه نبویان و جریان پایداری، مذاکرات سوئیس نه تنها قرار نیست به نتیجهای برسد، بلکه حتی آغازگر یک مسیر انحرافی است که میتواند دستاوردهای استراتژیک جمهوری اسلامی را به خطر اندازد. آنها معتقدند که تیم مذاکرهکننده با توجه به تجربهٔ برجام که نتیجهای جز تشدید تحریمها و افزایش فشارها نداشت، نباید مجدداً همان مسیر را طی کند، خصوصاً زمانی که رهبری نیز به صراحت از این مسیر ابراز نارضایتی کرده است. این نگرانی که تیم مذاکرهکننده در حال «تحمیل نظر خود» بر رهبری است، نشان از یک بیاعتمادی عمیق به کارآمدی نهادهای دیپلماتیک و نیز تمایل به انحصار تصمیمگیری در دستان شخص اول نظام دارد. به عبارت دیگر، نبویان با این افشاگری تلاش داشته تا تیم مذاکرهکننده را در افکار عمومی، به عنوان افرادی بیتوجه به خطوط قرمز رهبری معرفی کند و بدین وسیله، فشار افکار عمومی را برای کنارگذاشتن یا تغییر این تیم افزایش دهد.
اما در سوی دیگر این ماجرا، تیم مذاکرهکننده که در سوئیس پای میز گفتوگو نشسته است، چه تصویری دارد؟ این تیم، متشکل از دیپلماتهای باتجربه و کارشناسانی است که آشنایی با پیچیدگیهای سیاست بینالملل دارند. آنها میدانند که در دیپلماسی، همیشه امکان تحقق همهٔ خواستههای اولیه وجود ندارد و دستیابی به یک تفاهم پایدار، نیازمند انعطافپذیری و گاهی عقبنشینی از مواضع افراطی است. اما مشکل زمانی رخ میدهد که این انعطافپذیری، در تعارض با چارچوبهای تعیینشده از سوی رهبری قرار میگیرد. در چنین شرایطی، تیم مذاکرهکننده میان دو انتخاب سرنوشتساز گیر میکند: یا باید به حرف رهبری عمل کند و مذاکرات را قربانی اصولی کند که تحقق آن در فضای کنونی نا روشن است، یا باید با خطر نادیدهگرفتن نظر رهبری، مسیر عملگرایانهای را دنبال کند که میتواند نتایج ملموس اما ضعیفی برای کشور به ارمغان آورد، اما در عین حال هزینههای سیاسی سنگینی برای ایران هم در پی داشته باشد. افشاگری نبویان نشان میدهد که این انتخاب به یک بحران تمامعیار در بدنهٔ حاکمیت تبدیل شده است؛ بحرانی که نه در سطح تاکتیکی، بلکه در سطح اصول راهبردی امنیت ملی ریشه دارد.
در نهایت، آنچه از ماجرای افشاگری محمود نبویان و واکنشهای پس از آن میتوان دریافت، نشان از یک ناهمخوانی عمیق میان ارکان مختلف نظام در نحوهٔ مواجهه با مذاکرات بینالمللی دارد. این ناهمخوانی، زمانی ابعاد جدیتری پیدا میکند که میبینیم رهبری نظام، که طبق ادعای نبویان شخصاً با مذاکرات مخالف است، از سوی دیگر، اجازهٔ ادامهٔ این فرایند را صادر کرده و عملاً آن را تثبیت نموده است. این پارادوکس را میتوان به دو صورت تعبیر کرد: نخست، اینکه رهبری به خاطر مصالح کلان ملی یا فشارهای بینالمللی، ناچار به پذیرش مذاکرات بوده، هرچند در دل به آن باور ندارد. دوم، اینکه نظرگاه رهبری بسیار پیچیدهتر و چندلایهتر از آن است که یک نمایندهٔ مجلس بتواند آن را در یک برنامهٔ تلویزیونی خلاصه کند و احتمالاً نامههای محرمانه، صرفاً بخشی از یک راهبرد دوگانه یا امتحانهای فنی برای سنجش قدرت چانهزنی تیم مذاکرهکننده بوده است. اما آنچه از مجموعهٔ قرائن برمیآید، این است که فضای سیاسی ایران در آستانهٔ یک مناقشهٔ جدی بر سر جایگاه دیپلماسی در سیاست خارجی قرار دارد. از یک سو، جریان پایداری و نزدیکان آن، با تکیه بر تفسیرهای خاص از مواضع رهبری، هرگونه گفتوگوی معنادار با دشمنان را رد میکنند و از سوی دیگر، تیم مذاکرهکننده و حامیان آن معتقدند که در جهان امروز، دیپلماسی تنها راه بقا و کسب منافع ملی است.
افشاگری نبویان، در واقع، میدان این نبرد را از اتاقهای دربسته به فضای عمومی کشانده و از این حیث، یک نقطهٔ عطف در گفتمان سیاست خارجی ایران محسوب میشود. غیاب تکذیبهای رسمی از محتوای ادعاهای او، حکایت از این دارد که این نبرد به سود جریان مخالف مذاکرات در حال رقم خوردن است و تیم مذاکرهکننده باید پاسخگوی فاصلهٔ عملکرد خود با چارچوب تعیینشده باشد. با همهٔ این احوال، آنچه که بیش از هر چیز برجسته میماند، این واقعیت تلخ است که در قلب نظام تصمیمگیری ایران، نه یک راهبرد واحد و منسجم، که مجموعهای از نگاههای متضاد و گاه متعارض بر سرنوشت یک ملت در حال تصمیمگیری هستند و این، خود بزرگترین چالش فراروی آیندهٔ سیاست خارجی ایران است.
در چنین فضایی، مردم و افکار عمومی، تنها نظارهگر جدالهایی هستند که هر یک به نام «مصلحت» و «شرع» و «امنیت ملی» سکه خورده، اما کمتر کسی پاسخ روشنی به این سؤال بنیادین دارد که آیا آزمودن مجدد مسیر برجام با تغییراتی جزیی، منطقی است، یا تکرار آن در شرایط متفاوت بینالمللی، به معنای بازی با شعلههای آتش است؟
نبویان با نطق خود، این پرسش را نه در قالب یک گزارهٔ خبری، که در قالب یک هشدار استراتژیک مطرح کرده و بر این باور است که اگر قرار است آزمایشی در کار باشد، نباید با سرمایهٔ حیاتی مردم و تمامیت ارضی و امنیت کشور صورت گیرد. همین نگاه، موجب شده تا بسیاری از مخالفان داخلی و نزدیکان به دولت پزشکیان، رفتار او را نمایشی از یک بیاعتمادی نهادینه نسبت به هرگونه تعامل با غرب بدانند، غربی که نه تنها هیچگاه به تعهدات خود در برجام عمل نکرد، بلکه با خروج یکجانبه از آن، عملاً اعتبار دیپلماسی را زیر سؤال برد. اما در مقابل، گروهی دیگر معتقدند که شرایط بینالمللی در دورهٔ پس از جنگ اوکراین و تغییر معادلات انرژی و امنیتی جهان، فرصتهای بیسابقهای برای ایران فراهم کرده که نباید به پای مخالفتهای داخلی قربانی شود.
در این میان، نقش رهبری به عنوان یک ناظر و تصمیمگیرندهٔ نهایی، از هر زمان دیگری حساستر شده است؛ زیرا هرگونه اظهارنظر یا حتی سکوت ایشان، در فضای فعلی، مفسران بسیاری خواهد یافت و هر یک از گروههای رقیب، آن را به نفع خود تفسیر خواهند کرد. آنچه در روزهای پیش رو قطعاً اتفاق خواهد افتاد، نه فقط ادامهٔ مذاکرات در سوئیس، که تشدید منازعات گفتمانی در داخل ایران بر سر مشروعیت و کارآمدی این مذاکرات است. در این میان، نبویان به عنوان یک عنصر جسور و بیپروا، نشان داده که قادر است با یک اقدام رسانهای، معادلات را به نفع خود تغییر دهد و به همین دلیل، نباید از تأثیرات بلندمدت این افشاگری بر ساختارهای تصمیمگیری و نیز بر اعتماد عمومی به نظام دیپلماسی کشور غافل ماند.
اما آنچه مسلم است، اینکه پروندهٔ مذاکرات سوئیس، از این پس نه تنها در هالهای از ابهامهای راهبردی، بلکه در میان اتهامات و انتقادات داخلی نیز فرو خواهد رفت و این، به خودی خود، یک پیروزی برای جریان مخالف تعامل با جهان محسوب میشود، جریانی که با افشاگری تا مانور رسانهای، سعی در بیاثر کردن هرگونه تفاهم نامطلوب دارد.
