
آن روز، ایران یک دل شد
«باور نمیکند دل من مرگ خویش را
نه، نه، من این یقین را باور نمیکنم» (سیاوش کسرایی)
آن روز، هیچکس تنها گریه نمیکرد؛ ایران بود که از چشم میلیونها انسان اشک میریخت.
تاریخ، گاهی خود را در هیاهوی جنگها و سقوط حکومتها آشکار میکند؛ اما گاهی نیز در سکوت قدمهای مردمی نوشته میشود که بیهیچ فراخوانی، از دورترین روستاها و نزدیکترین شهرها، از پاکستان و لبنان، از عراق و ترکیه، از گوشهوکنار اروپا و از سراسر ایران، راه میافتند تا آخرین سلام خود را به مردی بگویند که سالها او را تکیهگاه عزت، استقلال و استواری این سرزمین میدانستند.
آن روز، خیابانها دیگر خیابان نبودند.
رودخانههایی بودند که از هر سو به دریایی بیکران میپیوستند؛ دریایی از انسان، از اشک، از پرچم، از خاطره، از داغ و از وفاداری.
ایران، آن روز، تنها یک کشور نبود.
قلبی بود که در سینه میلیونها انسان میتپید.
در آن اقیانوس بیکران، گاه یک تصویر، از هزاران سخن رساتر بود.
پیرزنی که دیگر توان ایستادن نداشت، آرام خود را بر زمین میکشید تا از این وداع جا نماند. او راه نمیرفت؛ عشق او را پیش میبرد. هر وجب که بر خاک میخزید، گویی سالی از عمرش را نثار آخرین دیدار میکرد.
کودکانی بودند که بر شانههای پدرانشان، خسته از راهی دور، به خواب رفته بودند. خوابشان آرام بود؛ اما آن تصویر، بیدارترین تصویر آن روزها بود. آینده، آرام بر دوش امروز آرمیده بود، بیآنکه بداند مردمی که زیر پایش ایستادهاند، برای آن آمدهاند که امانتی را به فردا بسپارند.
مادرانی بودند که تصویر رهبر شهید را بر سینه میفشردند؛ نه چون عکسی در قاب، بلکه چون مادری که واپسین بار فرزندش را در آغوش گرفته باشد. اشکهایشان بر تصویر میریخت و با گوشه چادر، نه اشک را پاک میکردند و نه قاب را؛ گویی میترسیدند اگر دست از آن تصویر بردارند، چیزی از جانشان فرو بریزد.
جوانانی بودند که از شب پیش، پشت درهای مصلی چشم به سپیده دوخته بودند. شب را بر زمین گذراندند تا مبادا لحظه وداع را از دست بدهند. روز را ایستاده ماندند؛ زیر آفتاب سوزان، بیآنکه خستگی را به زبان آورند. و شب، همانجا، بر سنگهای مصلی، خوابشان برد؛ خوابی که بالش آن خاک بود و رواندازش اندوه.
در آن دریای بیکران، گاه ناگهان سکوتی فرود میآمد.
نه شعاری شنیده میشد، نه فریادی.
تنها صدای گریه کودکی، هقهق مادری یا ضربۀ عصای پیرمردی بر آسفالت.
و همان سکوت، از هزاران شعار رساتر بود.
آن روز، دیگر کسی از دیگری نمیپرسید از کدام شهر آمدهای، چه زبانی سخن میگویی، به کدام قوم تعلق داری یا چند سال داری. میلیونها «من»، آرامآرام در یک «ما» حل شده بودند. ایران، در آن روز، یک دل شده بود؛ دلی زخمی، اما استوار؛ اندوهگین، اما سربلند؛ گریان، اما ایستاده.
شاید راز آن شکوه، نه در شمار جمعیت، که در پیوند نادیدنی دلها بود. تاریخ، میدانهای پرجمعیت بسیار دیده است؛ اما هر ازدحامی، ملت نمیشود. ملت، آن لحظهای زاده میشود که قلبهای بیشمار، با یک تپش میزنند؛ آن هنگام که درد یک انسان، درد همگان میشود؛ آن هنگام که یک نام، در حافظۀ مشترک ملتی به سرنوشت تبدیل میشود.
در فرهنگ این سرزمین، شهادت پایان یک زندگی نیست؛ آغاز حضوری دیگر است. شهید از میان مردم نمیرود؛ از خاک به حافظۀ ملت کوچ میکند. جسمش به خاک سپرده میشود، اما راهش در اراده مردمان ادامه مییابد. از همین روست که خون شهید، تنها زمین را رنگین نمیکند؛ ریشههای یک ملت را نیز سیراب میسازد.
آنگاه، آرامآرام خیابانها خلوت شدند.
پرچمها پایین آمدند.
مردم به خانههایشان بازگشتند.
پیرزن، عصازنان راه خانه را در پیش گرفت.
کودک از خواب بیدار شد و دست در دست پدر گذاشت.
مادر، تصویر را همچنان بر سینه نگاه داشت.
زندگی دوباره در کوچهها جاری شد.
اما ایران…
دیگر همان ایرانِ صبح آن روز نبود.
در آن وداع، تنها پیکری بر دوش مردم تشییع نشد؛ عهدی دوباره در جان یک ملت زنده شد. میلیونها انسان، بیآنکه با یکدیگر سخنی گفته باشند، گویی در سکوت با هم پیمان بستند که راهی را که با خون نگاه داشته شده است، با وفاداری ادامه دهند؛ پرچمی را که بر زمین نیفتاده بود، از دستی به دست دیگر بسپارند؛ و نگذارند آرمانی که در دلهایشان خانه کرده است، به خاطرهای خاموش بدل شود.
زیبایی ملتها نیز شاید در همین باشد.
انسانها میروند، اما حقیقتی که در جان مردم ریشه دوانده است، از نسلی به نسل دیگر سفر میکند. هر نسل، آن را چون امانتی گرانبها بر دوش میگیرد و به آیندگان میسپارد.
بعضی روزها، تاریخ چیزی نمینویسد؛ فقط میایستد، اشک میریزد و از کنار یک ملت عبور میکند.
و آن روز، تاریخ، با چشمانی اشکبار، از کنار ایران گذشت.
اما هنگامی که غبار آن روز فرو نشست، آنچه بر جای مانده بود، تنها خاطره یک وداع نبود.
راهی بود که در دل میلیونها انسان ادامه یافته بود.
و شاید راز جاودانگی انسانها نیز همین باشد؛
آنان که در قلب یک ملت زندگی میکنند، با رفتنشان پایان نمییابند.
آنان از شانههای یک نسل فرود میآیند و بر شانههای نسلی دیگر مینشینند.
و تا هنگامی که آن راه در دل مردم زنده باشد، هیچ وداعی، پایان راه نخواهد بود.
محمد حقیقت
۱۶ تیر ۱۴۰۵
