
او زیلین، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات ایران در دانشگاه تهران
ترجمه مجله جنوب جهانی
مقاله از او زیلین، ستون نویس گوانچا نت چین
از ۳ تا ۹ جولای ۲۰۲۶، ایران مراسم تشییع جنازه و یادبود هفت روزه دولتی برای رهبر فقید، آیت الله خامنهای، برگزار خواهد کرد. بسیاری از نقاط کشور در تعطیلات و سوگواری خواهند بود و این مراسم تشییع جنازه به سرعت به کانون توجه بینالمللی تبدیل خواهد شد.
انتظار میرود مراسم سوگواری سراسری، ۳۵ میلیون نفر را در سراسر ایران به خود جذب کند و تنها در اولین مراسم تشییع جنازه در تهران، ۲۰ میلیون نفر شرکت کردند. نمایندگانی از بیش از صد کشور مختلف، از جمله رئیس جمهور عراق، معاون رئیس جمهور ترکیه، رئیس جمهور گرجستان، هیئتهایی از عمان و هیئتهایی از ارمنستان، برای شرکت در مراسم تشییع جنازه به تهران رسیدهاند. هه وی، نایب رئیس کمیته دائمی کنگره ملی خلق کشور من، نیز نماینده چین در این مراسم بود.
من به عنوان یک دانشجوی چینی که تازه به ایران بازگشته بودم، برای دیدن مراسم یادبود به مسجد جامع امام خمینی در تهران رفتم. با حضور در آنجا، به وضوح میتوانستم تأثیر عظیم این جنگ و این تشییع جنازه را بر جامعه ایران احساس کنم: این نه تنها یک سوگواری مذهبی، بلکه یک بسیج سیاسی ملی و رهایی متمرکز احساسات ایرانیان عادی بود که با عدم قطعیت در مورد آینده کشور روبرو بودند.
در ۸ ژوئیه، تلویزیون دولتی ایران برای اولین بار فیلم حمله آمریکا و اسرائیل به اقامتگاه علی خامنهای، رهبر فقید ایران، را منتشر کرد. ( تصویر از ویدئو)
آمادهسازیها و مراحل تشییع جنازه
من در اواخر ژوئن ۲۰۲۶ به تهران رسیدم. در مسیر دانشگاه تهران، دیدم که مجسمه رهبر فقید، خامنهای، با مشتی گره کرده در نزدیکی میدان انقلاب نصب شده است و پرچمهای ایران و بنرهای سیاه عزاداری در اطراف میدان آویزان است. پوسترهای بزرگداشت خامنهای در همه جای تهران قابل مشاهده بود و صحنه موقت برپا شده برای عاشورا هنوز برای فعالیتهای یادبود بعدی مورد استفاده قرار میگرفت. کل شهر در فضایی غمانگیز، موقر و بسیار بسیجشده فرو رفته بود.
پیش از این، با آرام شدن نسبی اوضاع، ایران قصد داشت از ماه ژوئیه به تدریج نمایشگاهها و رویدادهای مختلف را از سر بگیرد. گروههای ویچت برای چینیهای مقیم ایران، که من هم عضو آن هستم، نیز دوباره فعال شدند و بسیاری از کسبوکارهای چینی از قبل بلیط سفر به ایران برای شرکت در نمایشگاهها و کشف بازارها را خریداری کرده بودند. با این حال، بسیاری از مردم متعاقباً اطلاعیههایی مبنی بر لغو پروازهای ماهان ایر از ۴ تا ۷ ژوئیه دریافت کردند. دلیل این امر برگزاری مراسم وداع با رهبر فقید، خامنهای، بود که طی آن کنترل حریم هوایی اعمال میشد و پروازهای هواپیمایی کشوری در داخل ایران به حالت تعلیق در میآمد و بسیاری از چینیها را مجبور میکرد برنامههای سفر خود به ایران را به تعویق بیندازند.
مجسمهای از رهبر فقید، خامنهای، با مشتی گره کرده در میدان انقلاب تهران قرار دارد که نماد مقاومت اوست.
محمد (اسم مستعار) که در تهران کار میکند، یکی از دوستان محلی من است. ما در ابتدا قصد داشتیم با هم به مسجد جامع امام خمینی برویم تا مراسم یادبود را در روز سوم جولای، اولین روز فعالیتهای تشییع جنازه، تماشا کنیم. با این حال، به محض ورود، پلیس در ورودی جلوی ما را گرفت. افسر پلیس کشیک اظهار داشت که مراسم آن روز عمدتاً برای هیئتهای خارجی و مقامات ایرانی آزاد است و مراسم یادبود عمومی در روز چهارم جولای آغاز میشود. با اکراه، ما فقط توانستیم قبل از رفتن به یک کافه در همان نزدیکی، کمی در اطراف مسجد قدم بزنیم.
در مسیر منتهی به مصلی بزرگ امام خمینی، چادرهای موقت سفید متعددی در طول مسیر دیده میشد. محمد به خبرنگار گفت که این چادرها توسط دولت ایران برای اسکان عزاداران برپا شده و برای آنها محلهای استراحت موقت، محلهای انتظار و مکانهایی برای جمعآوری مایحتاج ضروری فراهم کرده است. با نزدیک شدن به تاریخ عزاداری عمومی، کنترل ترافیک، اقدامات امنیتی و تمهیدات خدمات عمومی در تهران به طور قابل توجهی تقویت شده است.
طبق ترتیبات اعلام شده توسط مقامات محلی، مراسم تشییع جنازه تقریباً به شرح زیر است: مراسم یادبود رسمی ملی در تاریخ ۳ ژوئیه برگزار خواهد شد؛ از ۴ تا ۵ ژوئیه، پیکر خامنهای در مسجد امام خمینی برای ادای احترام عموم مردم به خاک سپرده خواهد شد؛ در ۶ ژوئیه، مراسم تشییع جنازه در خیابانهای اصلی تهران برگزار میشود؛ در ۷ ژوئیه، مراسم مربوطه به قم منتقل میشود؛ در ۸ ژوئیه، پیکر برای مراسم وداع در شهرهای نجف و کربلا وارد عراق میشود؛ در ۹ ژوئیه، پیکر برای تشییع نهایی به شهر مقدس مشهد در ایران منتقل میشود.
گرمای شدید مانع از حضور مردم در محل تشییع جنازه شد.
در چهارم جولای، دوباره از مسجد جامع امام خمینی بازدید کردم. میدان جلوی مسجد از قبل مملو از عزاداران بود. از نقطه دید بالا، میدان دریایی از سیاهی بود، با مردان، زنان و کودکانی که اکثراً لباسهای تیره پوشیده بودند. برخی پرچمها را تکان میدادند و شعارهایی مانند «ما باید برخیزیم»، «مرگ بر آمریکا» و «مرگ بر اسرائیل» سر میدادند. برخی مرتباً به سر و سینه خود میزدند و دعاهای یادبود میخواندند. برخی دیگر که نمیتوانستند غم خود را کنترل کنند، بیاختیار گریه میکردند و فریاد میزدند: «شهیدان من!» در میان آنها، میتوانستم مردم و روزنامهنگارانی از کشورهای دیگر را نیز ببینم که به زبانهای مختلف صحبت میکردند و همه برای شرکت در این مراسم تشییع جنازه آمده بودند.
مراسم تشییع جنازه مملو از جمعیت بود.
محمد زودتر از من به محل حادثه رسید. او گفت که ساعت ۶ صبح، قبل از روشن شدن کامل هوا، جمعیت زیادی در اطراف میدان جمع شده بودند. وقتی من رسیدم، سخنرانی یادبودی از بلندگوها پخش میشد که بارها از عباراتی مانند «انتقام شهدا» استفاده میکرد. جمعیت پر از گریه و فریاد بود.
با نزدیک شدن به ظهر، هوای تهران به طور فزایندهای گرم شد. چندین لوله آب برای خنک کردن عزاداران نصب شده بود، اما این برای جلوگیری کامل از گرما و آفتاب شدید کافی نبود. در همین حال، تعداد زیادی از نیروهای پلیس و امنیتی در اطراف مسجد مستقر شدند تا نظم را حفظ کرده و جریان ورود و خروج مردم را هدایت کنند.
تابوت رهبر فقید در مرکز میدان مسجد امام خمینی روی صحنه قرار گرفت.
محمد به نویسنده گفت که در سنت اسلامی، مراسم تشییع جنازه معمولاً صبح برگزار میشود و دفن حدود ظهر به پایان میرسد. او اعتراف کرد که مسلمان خیلی معتقدی نیست و حتی با بسیاری از جزئیات آیین تشییع جنازه اسلامی آشنا نیست. اما وقتی تابوت خامنهای در مرکز صحنه ظاهر شد، باز هم نتوانست جلوی اشک ریختنش را بگیرد.
از نظر او، این مراسم تشییع جنازه دیگر فقط یک مراسم مذهبی نبود، بلکه اهمیت سیاسی ملی قوی نیز داشت. محمد معتقد است آنچه بسیاری از جوانان ایرانی در حال حاضر بیش از همه نگران آن هستند، مسیری است که کشور به آن سمت میرود: «در واقع، بسیاری از جوانان ایرانی بیشتر نگران توسعه آینده ایران هستند. رهبر معظم کشورمان کشته شده است، اما زندگی مردم ایران ادامه دارد. همه ما بسیار نگران آینده کشور هستیم.»
نگرش عمومی نسبت به مراسم تشییع جنازه همچنان متفاوت است.
من به طور تصادفی با چند نفر از ساکنان تهران که برای شرکت در مراسم تشییع جنازه آمده بودند صحبت کردم. یکی از پدرها در حالی که دست پسر ۵ سالهاش را گرفته بود، به من گفت که خانوادهاش این همه راه را از قم به تهران آمدهاند. آنها ساعت ۲ بامداد روز قبل از قم حرکت کرده بودند و نگران ترافیک بودند، اما پس از رسیدن به تهران، بیش از دو ساعت در ترافیک نزدیک مسجد گیر کردند تا اینکه بالاخره توانستند وارد محل عزاداری شوند.
وقتی از او پرسیدم: «مگر مراسم تشییع جنازه چند روز دیگر در قم برگزار نمیشود؟» پاسخ داد: «بله، مراسم تشییع جنازه روز سهشنبه در قم برگزار میشود، اما من میخواهم رهبر فقیدمان را تا آخر راه همراهی کنم. او شهیدی برای تمام کشور بود و ما برای او دعا خواهیم کرد.»
بسیاری از اعضای جمعیت که احساسات بیشتری داشتند، شعارهایی مانند «مرگ بر آمریکا» سر میدادند. من متوجه مردی شدم که روسری قرمزی دور پیشانیاش بسته بود و از او پرسیدم نوشته روی آن روسری به چه معناست. او به من گفت که این عبارت تقریباً به معنای «انتقام خامنهای» است. او گفت: «رهبر ما برای کشور جنگید و فداکاری کرد و ما راه او را ادامه خواهیم داد. آمریکا و اسرائیل باید هزینه آن را بپردازند.»
بسیاری از دوستان ایرانی من در مراسم تشییع جنازه شرکت نکردند. آرزو (نام مستعار)، دانشجوی دانشگاه تهران، روز قبل از مراسم تشییع جنازه بلیط برگشت به زادگاهش یزد را خرید. او به من گفت که به دلیل برگزاری مراسم تشییع جنازه و یادبود، دانشگاههای تهران موقتاً تعطیل شدهاند و امتحانات نهایی که در ابتدا برای اوایل جولای برنامهریزی شده بود، به بعد از ۹ جولای موکول شده است.
جمعیت زیادی برای بزرگداشت خامنهای گرد هم آمدند
آرزو گفت: «این چند روز گذشته جمعیت زیادی در خیابانهای تهران بودند، بیرون رفتن خیلی سخت بود و جادهها همه جا مسدود شده بود.» بنابراین، او تصمیم گرفت برای تحصیل به زادگاهش برگردد. در مورد مراسم تشییع جنازه، او نگران بود که ایالات متحده و اسرائیل ممکن است در طول مراسم تشییع جنازه حملات تلافیجویانهای به جمعیت انجام دهند، به خصوص از آنجایی که بسیاری از نمایندگان، روزنامهنگاران و شهروندان کشورهای مختلف در روزهای آینده وارد تهران میشدند و اوضاع را نامشخص میکردند. قبل از رفتن، او بارها به خبرنگار یادآوری کرد: «بهتر است در مراسم شرکت نکنید؛ ماندن در خانه امنتر است.»
دوست دیگرم، امیر، در همدان زندگی میکند که حدود چهار ساعت با تهران فاصله دارد. او به من گفت که همدان در مراسم اصلی تشییع جنازه شرکت داده نشده و بیشتر مردم محلی این جمعه مرخصی معمول خود را گرفتهاند. با این حال، در طول هفته تشییع جنازه، تعداد افراد و وسایل نقلیه در خیابانهای همدان به طور قابل توجهی کاهش یافته است. او حدس زد که احتمالاً بسیاری از مردم محلی برای تشییع جنازه به تهران سفر کردهاند.
با وجود این، مراسم یادبود متعددی در همدان برگزار شد. امیر گفت که در عصرهای اخیر، جمعیت زیادی در چندین میدان در سراسر شهر جمع شده بودند. اکثر آنها لباس سیاه پوشیده بودند، پرچمهای ایران را تکان میدادند و شعارهایی مانند «مرگ بر آمریکا!» و «مرگ بر اسرائیل!» سر میدادند. سکوهای موقت در مرکز میدانها برپا شده بود که برخی در آنجا سخنرانیهای پرشوری ایراد میکردند، در حالی که برخی دیگر آشکارا در میان جمعیت گریه میکردند و برای رهبر فقید ایران سوگواری میکردند. بسیاری از مردم نیز در کنار جاده به ارائه خدمات میپرداختند و به کسانی که برای ادای احترام آمده بودند، چای و تنقلات توزیع میکردند.
توسعه آینده ایران و دیدگاه مردم در مورد مراسم تشییع جنازه
از قضا، چهارم ژوئیه روز استقلال آمریکا است. در حالی که ایالات متحده دویست و پنجاهمین سالگرد استقلال خود را جشن میگیرد، ایران در پی درگذشت رهبر معظم خود در عزای ملی فرو رفته است.
مرگ خامنهای و ترتیبات جانشینی پس از آن واقعاً بحثبرانگیز بوده است. برخی از چهرههای مخالف معتقدند که اگر انتقال قدرت به صورت خانوادگی تلقی شود، مشروعیت سیاسی موجود جمهوری اسلامی را تضعیف خواهد کرد. صرف نظر از اینکه خارجیهایی مانند من چگونه به این دیدگاه نگاه میکنند، چنین پرسشی بدون شک اعتبار دولت فعلی را تضعیف میکند. دولت ایران به وضوح به یک مراسم تشییع جنازه پرشور و بسیج سیاسی نیاز دارد تا اجماع داخلی را بازسازی کرده و روایت ملی را تقویت کند.
امیر پیش از مراسم تشییع جنازه به نویسنده گفت که دولت و سازمانهای طرفدار نظام در دوره گذشته بسیاری از هواداران انقلابی را بسیج کرده بودند. هر شب، مردم را میشد در خیابانها دید که با ماشین در حال تکان دادن پرچمها و فریاد شعارهایی مانند «مرگ بر آمریکا» بودند و احساسات «انتقام» را در طول مراسم تشییع جنازه گرم میکردند. درخواستهای فزاینده برای «انتقام» در مراسم تشییع جنازه، منعکس کننده موضع سختگیرانه ایران در مذاکرات ایران و آمریکا بود و پایههای سیاسی داخلی را برای دور جدید مذاکرات احتمالی بنا نهاد.
اما مانند محمد، حتی کسانی که شخصاً در فعالیتهای عزاداری شرکت کردند، انگیزههای متفاوتی داشتند. برخی با ایمان مذهبی و وفاداری سیاسی انگیزه میگرفتند، در حالی که برخی دیگر بیشتر با احساسات ملی یا انتخاب غریزی برای اتحاد پس از حملات خارجی به کشورشان، انگیزه میگرفتند. برای بسیاری از ایرانیان عادی، نگرانیهای واقعی آنها فقط «چه کسی رهبر معظم خواهد شد» نبود، بلکه این بود که آیا قیمتها همچنان افزایش خواهند یافت، آیا نرخ ارز همچنان در نوسان خواهد بود، آیا تحریمها لغو خواهند شد، آیا جنگ دوباره آغاز خواهد شد و آیا اشتغال و درآمد بهبود خواهد یافت.
به شوخی از محمد پرسیدم: «به جز یک هفته مرخصی، این مراسم تشییع جنازه چه چیز دیگری برایت به ارمغان آورد؟» سرش را تکان داد و گفت: «نمیدانم. به عنوان یک ایرانی، وظیفه من است که در مراسم تشییع جنازه رهبر ملت شرکت کنم. اما بعد از مراسم تشییع جنازه، هنوز باید به طور عادی زندگی و کار کنم.» او در ادامه گفت که ممکن است آمریکا و ایران وارد دور دوم مذاکرات شوند و او بسیار امیدوار بود که آمریکا و ایران بتوانند به توافق برسند و به یک آتشبس واقعی دست یابند.
راهپیمایی شبانه مردم
«پس از آنکه دو طرف توافق آتشبس را امضا کردند، نرخ دلار آمریکا به شدت کاهش یافت و نرخ ریال ایران افزایش یافت. در آن زمان، من هنوز پر از امید بودم و فکر میکردم که ممکن است قیمتها پایین بیاید و زندگی بهتر شود. اما مدت کوتاهی پس از آن، جنگ دوباره آغاز شد.» او با درماندگی آهی کشید و چشمانش حس سردرگمی را آشکار میکرد.
به نظر من، این مراسم تشییع جنازه اساساً یک تلاش سیاسی برای نجات خود توسط دستگاه دولتی ایران بود. در داخل کشور، مشارکت عمومی را بسیج کرد، احساسات میهنپرستانه را برانگیخت و رژیم اسلامی را تثبیت کرد. در سطح بینالمللی، نمایندگان صدها کشور را برای شرکت دعوت کرد، اتحادهایی را ایجاد کرد و اطمینان حاصل کرد که ایران منزوی نخواهد شد و در نتیجه، حتی اگر دور بعدی مذاکرات ایالات متحده و ایران شکست بخورد، این کشور را قادر ساخت تا روابط متنوعی با سایر کشورها برقرار کند.
با این حال، بسیج گسترده به معنای از بین رفتن تضادهای اجتماعی نیست. ایران هنوز با مشکلات اقتصادی و معیشتی روبرو است و تورم، نرخ ارز، اشتغال، تحریمها و خطر جنگ، مهمترین نگرانیهای بسیاری از مردم عادی است. در حالی که رسانههای رسمی شرکت در عزاداری را به عنوان یک وظیفه میهنپرستانه به تصویر میکشند، اما اساساً به نگرانیهای شهروندان عادی در مورد آیندهشان نمیپردازند.
پس از موج اعتراضات و تحولات سیاسی، به نظر میرسد بسیاری از ایرانیان در حالت تناقض قرار دارند: آنها کاملاً از سیستم موجود راضی نیستند، با این حال تصور یک جایگزین واقعبینانه و عملی را دشوار میدانند؛ آنها نمیخواهند کشور توسط نیروهای خارجی شکست بخورد، اما همچنین امیدوارند که دولت بتواند مشکلات اقتصادی و معیشتی دیرینه را واقعاً حل کند. مراسم تشییع جنازه میتواند به طور موقت احساسات را متحد کند، اما نمیتواند به طور خودکار فشارهای اقتصادی، تحریمهای بینالمللی و شکافهای اجتماعی را حل کند. آینده ایران هنوز مشخص نیست.
