یوری استرویف (Yuri STROEV)، عضو اتحادیۀ روزنامهنگاران روسیه، خبرنگار روزنامۀ کامسامولسکایا پراودا، کارشناس آمریکای لاتین، کوبا و نیکاراگوئه
ا. م. شیری- وقتی میگویم امپراطوری آمریکا، خشنترین و جنایتکارترین امپراطوری تاریخ را ابلهان و دیوانگان اداره میکنند، به هیچوجه نه اغراق است نه غیرواقعی. توجه کنید سران بیسر این امپراتوری با چنین مشخصات، در بارۀ کوبا، این کشور مجمعالجزایری با وسعت اراضی تقریباً ١١٠ هزار کیلومترمربع و با جمعیت کمی بیش از ١١ چهها میگویند، چه کابوسهای ترسناک میبینند که برای نابوسازی آن نزدیک به ٧٠ سال است که این جزیرۀ آزادی را محاصره کرده و اکنون برای خفه کردن چه دسیسهها که نمیکنند. ای رمین، ای آسمان بشریت را از دست دشمنان دروغین امپراطوری آمریکا خلاص کن، از عهدۀ دوستداران احمقش خود برآئیم.
***
ترامپ این رؤیا را در سر میپروراند که نخستین رئیسجمهور آمریکا باشد که دولت کوبا را سرنگون میکند.
کسی که خود را «رئیسجمهور صلح» مینامد، وعده داده بود آمریکا وارد جنگ نخواهد شد، خود را نامزد دریافت جایزۀ نوبل صلح کرده بود و بهاصطلاح «شورای صلح» تأسیس کرد، اما در طول دومین دورۀ ریاستجمهوری خود تاکنون به ونزوئلا و اکوادور حمله کرده، موجب غرق شدن حدود ۱۶۰ ماهیگیر غیرنظامی در دریای کارائیب و اقیانوس آرام شده است. بر اساس گزارش نشریۀ اینترنتی رهگیر (The Intercept)، کاخ سفید تاکنون حداقل ۴ میلیارد و ٧٠٠ میلیون دلار از مالیات شهروندان آمریکایی را تنها برای اعمال فشار نظامی، اقتصادی و سیاسی بر کشورهای آمریکای لاتین هزینه کرده است. اگر هزینههای چندین میلیارد دلاری دو جنگی را که در ایران به راه انداخته، حملات هوایی در عراق، نیجریه، سومالی، سوریه و یمن، تأمین مالی حکومت باندرایی در اوکراین و نیز حمایت «نسلکشی اسرائیل در غزه و لبنان» به این مبلغ اضافه کنیم، ابعاد این سیاست آشکارتر میشود. ترامپ همچنین با طرح موضوع گرینلند، که به گفتۀ او «اولویت امنیت ملی آمریکا» است، موجب بروز بحران در روابط دو سوی اقیانوس اطلس شد.
اما «گیلاس روی کیک خونین» سیاستهای ترامپ همچنان کوبا است. کوبا، جزیرهای در دریای کارائیب است که تنها ۹۰ مایل با آمریکا فاصله دارد و دولت سوسیالیستی آن طی ۶۵ سال گذشته در برابر باجخواهی، فشار و تهدید به حملۀ نظامی از سوی ۱۳ رئیسجمهور آمریکا مقاومت کرده است. مشکلات دیرینۀ اقتصادی و سیاسی «جزیرۀ آزادی» طی شش ماه گذشته ابعاد تازهای بخود گرفته و مجمع عمومی سازمان ملل متحد در اوایل ژوئیه برای سیوسومین بار قطعنامهای تصویب کرد که در آن از آمریکا خواسته شده است به محاصرۀ اقتصادی، تجاری و مالی علیه کوبا پایان دهد. همچنین وضعیت این کشور از سوی مجمع عمومی بهعنوان یک فاجعۀ انسانی توصیف شد.
طولانیترین محاصرۀ یک کشور در تاریخ معاصر، سیاستی بداهه و منحصر به یک رئیسجمهور آمریکا نیست. در سال ۱۹۶۰، لستر مالوری، معاون وقت دستیار وزیر امور خارجۀ آمریکا در امور نیمکرۀ غربی، در یادداشتی با عنوان «افول و سقوط کاسترو» هدفی را مطرح کرد که بر اساس آن باید «با فقیر کردن عمدی مردم کوبا، تحمیل گرسنگی، نومیدی زمینۀ سرنگونی دولت کوبا فراهم شود.
شبکۀ سیبیسی نیوز اخیراً گزارش داد که مقامات پنتاگون در حال بررسی امکان انجام عملیات نظامی علیه کوبا هستند. این شبکه با استناد به سند وزارت جنگ نوشت: «برنامهریزان نظامی در هفتههای اخیر چندین گزینه برای اقدام علیه این جزیره را بررسی کردهاند، که حملۀ هوایی تحت فرماندهی ارتش و با مشارکت هزاران سرباز آمریکایی از جملۀ آنها است. این عملیات قرار است توسط لشکر ۱۰۱ هوابرد، تنها یگانی که برای انجام چنین مأموریتی آموزش دیده، اجرا شود».
چند روز بعد، وزارت امور خارجه آمریکا گزارشی در ۱۰۰ صفحه با عنوان «کوبا: پایتخت کمونیسم قرن بیستویکم» منتشر کرد که در آن مطلب تازهای دیده نمیشود و بار دیگر کوبا یک «تهدید منحصربهفرد» برای امنیت ملی آمریکا معرفی شده است. وزارت خارجه این بار به موضوع «جاسوسان کوبایی» پرداخته و مدعی شده است که آنان به بالاترین سطوح قدرت در واشنگتن نفوذ کردهاند. در این گزارش ادعا میشود که هاوانا میکوشد «آمریکا را علیه خودش تحریک کند» و حتی آمریکا را «فتح» کند. برخی تحلیلگران و مفسران این گزارش را تلاشی برای فراهم کردن زمینۀ سیاسی جهت اقدامات احتمالی نظامی تفسیر کردهاند.
مارک پوکان، نمایندۀ دموکرات ایالت ویسکانسین در مجلس نمایندگان آمریکا، در واکنش به این گزارش اظهار داشت: «شاید این احمقانهترین، خیالیترین و جانبدارانهترین چیزی باشد که تاکنون از یک نهاد دولتی خواندهام. این گزارش دربارۀ رویدادهای دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ است و هیچ ارتباط آشکاری با شرایط امروز ندارد. با این حال، وزارت امور خارجه بهنوعی از همین گزارش استفاده میکند تا ادعا کند این کشور فقیر مقصر همۀ گناهان است: از جنبشهای «جان سیاهپوستان مهم است»، «ضدفاشیستی، برتری نژادی، افراطگرایی» گرفته تا اعتراضات علیه قانون ضدمهاجرتی بسیاری موارد دیگر.
در این سند، به نوشتۀ خبرگزاری فرانسه، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با رویکردی که یادآور دوران جنگ سرد است، «برای پایان دادن به حاکمیت کمونیستی در کوبا و احیای گفتمان ضدچپ در داخل آمریکا» تلاش میکند. این گزارش اتهامات جنجالی، اما بدون ارائه هیچگونه مدرک، مطرح میکند و مدعی است که کوبا «با گروههای چپگرا در سراسر جهان و همچنین در آمریکا ارتباط برقرار کرده است تا خشم فراگیر و نفرت عمیق نسبت به آمریکا و بهطور کلی، نسبت به جهان غرب برانگیزد. در مقابل، روزنامۀ واشنگتن پست مینویسد که وزارت خارجۀ آمریکا خود در دام سیاستهایش گرفتار شده است. زیرا، «دههها توطئه و اقدامات خرابکارانۀ دوران جنگ سرد علیه این جزیرۀ فقیر کارائیب را، اقداماتی را که همزمان با سالها تلاش مخفیانه و ناکام آمریکا برای سرنگونی دولت کمونیستی کوبا انجام میشد، مرور میکند». از سوی دیگر، مجلۀ فوربس معتقد است که اتهامات تحریکآمیز جدید علیه کوبا، تلاش دیگری است برای درست کردن بهانه جهت مداخلۀ آمریکا در امور داخلی این کشور.
ترامپ بارها این موضوع را مطرح کرده که پس از ونزوئلا، ممکن است دولت کوبا نیز تحت فشار آمریکا سقوط کند. او حتی در ماه ژوئن اعلام کرد که واشنگتن «تقریباً بلافاصله» کنترل این جزیرۀ کارائیب را به دست خواهد گرفت. وی همچنین به خبرنگاران گفت که کوبا «به نوعی از هم پاشیده است» و افزود پس از آنکه دولتش از جنگ ایران فارغ شود، «تکلیف کوبا را روشن خواهد کرد». او گفت: «به محض اینکه کارمان تمام شود، در مسیر بازگشت یک توقف کوتاه خواهیم داشت»، اما توضیح بیشتری نداد. اکنون یک ماه از آن اظهارات گذشته، اما آمریکا همچنان درگیر جنگ با ایران است.
چند ساعت پس از بازگشت به کاخ سفید در ژانویۀ ۲۰۲۵، ترامپ بار دیگر کوبا را در فهرست کشورهای حامی تروریسم قرار داد. این اقدام نابجا به اعمال تحریم علیه سایر کشورهایی که با کوبا تجارت میکنند نیز انجامید. همچنین کارکنان دیپلماتیک آمریکا به دلیل اتهامات بیاساس دربارۀ «سندرم هاوانا» از سفارت این کشور در کوبا فراخوانده شدند. با این حال، شاید جنجالیترین اقدام، اجرای مجدد مفاد بخش سوم قانون هلمز–برتون بود که راه طرح دعاوی شهروندان آمریکایی در خصوص اموالی که پس از انقلاب کوبا در سال ۱۹۵۹ ملی شدهاند، هموار کرد.
اقداماتی که بر پایه اتهامهای اثباتنشده دربارۀ تبانی کوبا با روسیه، چین، حماس و حزبالله به عمل آمد، پیامدهای ویرانگری برای این کشور به همراه داشت. زیرا، نوعی نظام تعرفهای ثانویه علیه هر کشوری برقرار کرد که به کوبا نفت میفروخت یا در اختیار آن قرار میداد. در شش ماه پس از اجرای این فرمان، تنها یک نفتکش، یعنی کشتی روسی «آناتولی کولودکین»، موفق شد به کوبا سوخت برساند. در این مدت، مردم کوبا با خاموشیهای گستردۀ برق، فروپاشی تقریباً کامل نظام بهداشت و درمان و اکنون نیز بحران در نظام آموزشی روبهرو شدهاند.
رسانههای آمریکایی مینویسند که دولت ترامپ طی چند ماه گذشته فشار بر کوبا را بهشدت افزایش داده و «سختگیرانهترین سیاست سالهای اخیر» را در قبال این کشور در پیش گرفته است. کاخ سفید مقامهای ارشد کوبایی را متهم کرد؛ تحریمهای تازه علیه رهبران حکومت، شرکت دولتی نفت و نهادهای وابسته به ارتش وضع نمود؛ فعالیتهای اطلاعاتی و نظامی آمریکا را در حوزه کارائیب گسترش داد و همچنین فرمانده فرماندهی جنوبی آمریکا، ژنرال فرانسیس دوناوان، و وزیر دفاع پیت هگزت را برای بازدید از پایگاه گوانتانامو اعزام کرد تا بررسی کنند آیا هاوانا در حال تدارک حملۀ پهپادی به این پایگاه هست یا نه.
در ماه مه، رئیسجمهور ترامپ فرمان اجرایی دیگری را برای اعمال تحریمهای جدید علیه اشخاص حقیقی و حقوقی خارجی که در کوبا به فعالیت اقتصادی مشغولند، صادر کرد. سپس علیه رائول کاسترو اعلام جرم شد. اقدامی که به گفتۀ تاد بلانش، دادستان کل موقت آمریکا، «ممکن است توسط نیروهای نظامی آمریکا به اجرا گذاشته شود».
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، چند هفته پیش اعلام کرد که آمریکا «در حال بررسی این موضوع» است که آیا کوبا پهپادهای ایرانی و روسی را انبار کرده است یا خیر، و افزود که اگر این موضوع صحت داشته باشد، واشنگتن ممکن است اقداماتی انجام دهد. با این حال، او تأکید کرد که این تنها یک فرضیه است و هنوز اثبات نشده است. روزنامۀ ایندیپندت به نقل از ترامپ نوشت: «اگر آنها پهپاد داشته باشند، که کاملاً ممکن است داشته باشند… ما خیلی سریع به این مسئله رسیدگی خواهیم کرد. ما اجازۀ چنین کاری را نخواهیم داد. بنابراین شاید آنها چیزی را پنهان کرده باشند. اکنون در حال بررسی این موضوع هستیم. شاید درست باشد و شاید هم نباشد».
هیچ اطلاعات رسمی دربارۀ وجود چنین تسلیحاتی در خاک کوبا منتشر نشده است. این اظهارات با گزارشی که در ماه مه در نشریۀ آکسیوس منتشر شد، یعنی با گزارشی به نقل از اطلاعات محرمانۀ سازمانهای اطلاعاتی مدعی بود کوبا از سال ۲۰۲۳ بیش از سیصد پهپاد تهاجمی از روسیه و ایران خریداری کرده است، همخوانی دارد. این اطلاعات هرگز به طور رسمی از سوی واشنگتن تأئید نشده و در هیچ سند علنی نیز درج نشده بود. اکنون این ادعا بار دیگر همزمان با برنامههای دولت کاخ سفید و پنتاگون برای انجام یک عملیات نظامی علیه «جزیرۀ آزادی» دوباره مطرح شده است.
مانوئل ماررو کروز، نخستوزیر کوبا، در شبکههای اجتماعی نوشت: «تحریمهای جدید علیه کوبا تنها چند روز پس از آن اعمال شد که سازمان ملل سیاست خفهسازی آمریکا را محکوم کرد. با هر اقدام محدودکننده جدید، خسارتها افزایش مییابد و رنج مردم ما بیشتر میشود». مانوئل کروز همچنین تأکید کرد که «کوبا تهدیدی برای هیچ کشور نیست و محاصرۀ این جزیره در عمل به معنای یک نسلکشی واقعی است».
بر اساس تازهترین گزارشهای ایندیپندت، پنتاگون بیسر و صدا در حال فراهم کردن مقدمات برنامهریزی برای یک عملیات نظامی احتمالی آمریکا علیه کوباست، آن هم در شرایط ادامۀ جنگ با ایران. وزارت جنگ آمریکا مستقیماً از کاخ سفید دستور گرفته است که برای اقدامات نظامی احتمالی در حوزۀ دریای کارائیب آماده شود. اکنون، به گفتۀ دو مقام آمریکایی که به شرط ناشناس ماندن با روزنامۀ «آمریکا امروز» گفتوگو کردهاند، پنتاگون در انتظار دستور مستقیم رئیسجمهور دونالد ترامپ، برنامههای خود دربارۀ کوبا را تکمیل و بهروز خواهد کرد.
در عین حال، در گزارش سالانۀ جامعۀ اطلاعاتی آمریکا برای سال ۲۰۲۶، کوبا عمدتاً به عنوان یک تهدید راهبردی مستقل در نظر گرفته نشده است. نکتۀ قابل توجه این است که دستگاههای اطلاعاتی آمریکا بر این باورند که هاوانا از چنان توان نظامی که تهدید جدی برای آمریکا باشد، برخوردار نیست و همچنین منشأ مستقلی برای بیثباتی به شمار نمیآید.
بیشتر کارشناسان روسی و آمریکایی حملۀ نظامی آمریکا به کوبا را غیرواقعبینانه میدانند، بهویژه با توجه به انتخابات میاندورهای پیشروی کنگره. با این حال، ناو هواپیمابر یواساس نیمیتز به همراه چند ناوشکن و رزمناو مجهز به موشکهای هدایتشونده که قادر به شلیک موشکهای دقیق به اهداف ساحلی هستند، در حالت آمادهباش برای اعزام به دریای کارائیب به سر میبرند. همچنین ناوهای آبیـخاکی و کشتیهای حفاظتی یواساس کیرسارج که ۲۵۰۰ تفنگدار دریایی را در اختیار دارند، در سواحل ایالت ویرجینیا مستقر شدهاند و، نشریۀ اینترنتی آمریکایی «کامن دریمز» (Common Dreams)، مینویسد که این اقدام در راستای آمادهسازی برای استقرار جدید انجام میشود و احتمال وقوع عملیات نظامی در آیندۀ نزدیک را افزایش میدهد. از سوی دیگر، شبکۀ سیبیسی نیوز به نقل از وبسایتهای ردیابی پرواز گزارش داده است که چندین ماه است پهپادها و هواپیماهای شناسایی آمریکا بر فراز کوبا در حال پرواز و گشتزنی هستند.
البته، فعلاً اینها فقط «داستانهای ترسناک» هستند که برای ارعاب، برانگیختن «قیام مردمی» و سرنگونی دولت کوبا طراحی شدهاند. اما در میان همۀ این «نمایشهای جنگطلبانه»، واشنگتن که از جنگ با ایران فرسوده شده، ترجیح میدهد از «گزینۀ مسالمتآمیز» به سود آمریکا استفاده کند. برای چنین حالتی، نشریۀ فصلی آمریکایی «فصلنامۀ آمریکا» (Americas Quarterly) چهار سناریوی احتمالی را مطرح کرده است: «مداخلۀ بشردوستانه، اقدامات قهری محدود، شکاف داخلی در حاکمیت یا امتیازگیری در نتیجۀ مذاکرات».
در شرایطی که محاصرۀ آمریکا علیه کوبا تشدید شده، کمبود شدید سوخت، قطعیهای دورهای برق، فرسودگی زیرساختها، افت سطح خدمات بهداشت عمومی و نارضایتی فزایندۀ مردم ادامه دارد، مداخلۀ بشردوستانه میتواند به سازوکار مطلوب واشنگتن برای گسترش حضور خود در جزیره تبدیل شود. این راهکار امکان پرهیز از هزینهها و خطرات ناشی از عملیات نظامی را نیز فراهم میکند. واشنگتن برای توجیه چنین مداخله نه به تغییر رژیم، بلکه به ضرورت حل یک بحران حاد انسانی، بحرانی که میتواند بر ثبات منطقه، مهاجرت و امنیت ملی آمریکا تأثیر بگذارد، استناد خواهد کرد. نشریۀ «فصلنامۀ آمریکا» مینویسد: «دولت آمریکا از هماکنون در حال تدوین شرایط حضور خود در جزیره دقیقاً بر همین مبناست».
سناریوی دوم این است که آمریکا به جای هجوم سنتی یا اجرای کارزار تغییر رژیم، به عملیاتهای بهاصطلاح انتظامی برای بازداشت مقامهای دولتی، مشابه بازداشت رئیسجمهور پاناما، عمر توریخوس، در سال ۱۹۸۱ یا نیکلاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا، در سال ۲۰۲۶ و با طرح همان اتهامات معمول دست بزند.
سناریوی دیگری نیز بر فشار مستمر استوار است و آن عبارت از فشاری است که در نهایت میتواند به شکاف در رهبری کوبا و تغییر آن منجر شود. در این حالت، هدف واشنگتن فروپاشی فوری حکومت نیست، بلکه تضعیف تدریجی انسجام نخبگان حاکم و پایههای سیاسی حکومت کنونی کوباست. این راهبرد بر فشار اقتصادی، تحریمهای هدفمند، دیپلماسی عمومی، تعامل با جامعۀ مدنی کوبا و تهدید واقعی به اعمال اقدامات قهری بیشتر متکی است.
در نهایت، فشار آمریکا ممکن است به ازسرگیری مذاکرات نیز بینجامد. در چنین سناریویی، مذاکرات به احتمال زیاد بر نتایج عملی، از جمله، آزادی زندانیان سیاسی، گسترش کمکهای بشردوستانۀ بینالمللی، همکاری در حوزۀ مهاجرت، آزادسازی محدود اقتصادی، توسعۀ بخش خصوصی و تعامل نزدیکتر با نهادهای بینالمللی متمرکز خواهد بود نه بر تغییرات ایدئولوژیک. با این حال، «فصلنامۀ آمریکا» ناچار است اذعان کند که تجربۀ تاریخی نشان میدهد فشار شدید الزاماً به امتیازدهی جدی منجر نمیشود.
نیدیا ولاسکز، عضو مجلس نمایندگان کنگرۀ آمریکا، اظهار داشت: «سیاست خارجی جنگطلبانۀ دونالد ترامپ موجب شکلگیری جنگها و درگیریهای تازه در سراسر جهان شده است. کشور ما هماکنون درگیر جنگ جدید با ایران است و رئیسجمهور تغییر رژیم در کوبا را هدف قرار داده است. این دولت در پی آغاز یک جنگ فاجعهبار دیگر است و اگر رئیسجمهور به ادامۀ این مسیر غیرقانونی اصرار ورزد، کنگره باید اختیارات قانون اساسی خود را دوباره اعمال کند».
بر اساس نظرسنجی شبکۀ سیانان که در ماه ژوئیه منتشر شد، ۶۴ درصد شهروندان آمریکایی سیاست خارجی ترامپ را تأئید نمیکنند و بیش از نیمی از آمریکاییها معتقدند که در صورت آغاز عملیات زمینی علیه کوبا، ارتش آمریکا متحمل تلفات سنگینی خواهد شد که با تلفات جنگ ویتنام یا افغانستان قابل مقایسه است.
نظام سیاسی کوبا بارها توانایی شگفتانگیز خود را برای بقا در شرایط دشوار نشان داده است. میگل دیاس-کانل، رئیسجمهور کوبا، اعلام کرد که هرگونه تهاجم با پاسخی متناسب روبهرو خواهد شد. او در گفتوگو با شبکۀ انبیسی نیوز گفت: «ما از خود دفاع خواهیم کرد و اگر مجبور شویم جان خود را از دست بدهیم، خواهیم داد». همچنین سازمان دفاع مدنی کوبا با اشاره به احتمال تجاوز نظامی، از شهروندان خواست، «دفاع کنند، مقاومت کنند، زنده بمانند و پیروز شوند».
هرگونه عملیات یا مداخله بیش از حد آمریکا در امور کوبا، پنتاگون را با مشکلات جدی و پیامدهای پیشبینینشدهای روبهرو خواهد کرد که باید با دقت دربارۀ آنها اندیشید. و تنها یک شرط بدون تغییر باقی خواهد ماند: «چماق بزرگ» واشنگتن بر بالای سر کوبا همچنان پا بر جا خواهد بود.
١٠ مرداد- اسد ١۴٠۵