کوبا پس از شش ماه محاصره نفتی: بحران و مسیر بهبود – ویجی پراشاد
نویسنده: ویجی پراشاد
ترجمه مجله جنوب جهانی
بیش از شش دهه است که ایالات متحده تلاش میکند مردم کوبا را تاوانِ تصمیمشان برای پیمودن مسیری مستقل و سوسیالیستی بپردازد. تازهترین مرحله از این جنگ اقتصادی، آسیبپذیرترین شریان این جزیره، یعنی تأمین انرژی را هدف قرار داده است. شش ماه پس از آنکه واشنگتن فشار بر کشورها و شرکتهای عرضهکننده نفت به کوبا را شدت بخشید، این سیاست نه به دموکراسی انجامیده و نه زندگی کوباییهای عادی را بهبود بخشیده است؛ حاصل آن تنها خانههای تاریکتر، اتوبوسهای زمینگیرشده، اختلال در کار بیمارستانها و دشواریِ روزافزون در انتقال مواد غذایی از مزارع به شهرها بوده است.
مأموریت فوری، جلوگیری از وقوع یک فاجعه انسانی است. مأموریت بزرگتر اما جایگزینکردن اجبار با همکاریِ مبتنی بر حق حاکمیت و کمک به کوبا برای ساختن سیستم انرژی مستقلی است که قدرتی خارجی دیگر نتواند گلوگاه آن را بفشارد.
شش ماه بحرانِ روبهعمق
در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با صدور یک فرمان اجرایی سازوکاری برای وضع تعرفههای اضافی بر کالاهای وارداتی از هر کشوری ایجاد کرد که مستقیم یا غیرمستقیم به کوبا نفت میرساند. واشنگتن این اقدام را دفاع از امنیت ملی آمریکا قلمداد کرد، اما هدف عملی آن کاملاً روشن بود: وادارکردن کشورهای ثالث به انتخاب میان یک کشور کوچک و بحرانزده در حوزه کارائیب یا دسترسی به بازار عظیم ایالات متحده.
اقدامات تعرفهایِ مجازشده تحت این فرمان و چند فرمان اضطراری دیگر، در ۲۰ فوریه لغو شدند، اما وضعیت اضطراریِ اعلامشده، مانند کل سیستم تحریمها، تهدیدها علیه عرضهکنندگان و بلاتکلیفی کشتیهای عازم کوبا، همچنان به قوت خود باقی ماند. نتیجه این وضعیت، نوعی محاصره نفتیِ واقعی توصیف شده است؛ نه لزوماً صفِ دائمیِ ناوهای جنگی آمریکا، بلکه سیستمی از فشارهای ثانویه که میتواند دولتها، بانکها، شرکتهای بیمه، خطوط کشتیرانی و بازرگانان را از تجارت قانونی با کوبا بترساند.
این ضربه به اقتصادِ زجرکشیدهای وارد شد که پیشتر نیز تحت فشارهای فوقالعادهای قرار داشت. کوبا مدتها بود که به نفت وارداتی، بهویژه از ونزوئلا، وابستگی داشت و تنها بخش کوچکی از نیازهای خود را در داخل تولید میکرد. پس از اقدام نظامی ایالات متحده علیه ونزوئلا در ۳ ژانویه ۲۰۲۶، محمولههای نفتی این کشور کاهش یافت، محمولههای مکزیک تحت فشار آمریکا قرار گرفت و کوبا ارز کافی برای خرید سوخت از دیگر مناطق را نداشت. فرسودگی نیروگاههای حرارتی، تعویق در تعمیر و نگهداری، طوفانهای سهمگین، تورم و کاهش درآمدهای گردشگری نیز این خسارتها را دوچندان کرد.
کمبود سوخت در تمام زوایای زندگی اجتماعی ریشه دواند. نقصهای فنی در شبکه برقِ شکننده کشور، بارها به خاموشیهای سراسری منجر شد. قطع برق، پمپهای آب را از کار انداخت و از سوی دیگر، با ازکارافتادن یخچالها، مواد غذاییِ نایاب و داروها فاسد شدند. خانوادهها مجبور بودند در گرمای طاقتفرسا و بدون برق مطمئن، آشپزی کنند، درس بخوانند و بخوابند.
حملونقل نیز به همین شکل فلج شد. اتوبوسهای شهری کمتری فعال بودند، جایگاههای سوخت تعطیل شدند یا سهمیهبندی را اعمال کردند، و کارگران برای رسیدن به محل کار خود با دشواریهای فراوانی مواجه شدند. وقتی گازوئیل نایاب باشد، برداشت محصولات کشاورزی بهسختی انجام میشود و انتقال مواد غذایی از تولیدکنندگان روستایی به مصرفکنندگان شهری ممکن نیست. جمعآوری زباله و بهداشت عمومی رو به وخامت نهاد. آمبولانسها، بیمارستانها و درمانگاهها مجبور شدند حتی با وجود تشدید کمبود دارو و تجهیزات پایه، سوخت ژنراتورهای خود را سهمیهبندی کنند. پروازها لغو شدند یا مسیر خود را تغییر دادند زیرا فرودگاههای کوبا نمیتوانستند سوخت هواپیما را تأمین کنند؛ امری که به گردشگری — یکی از منابع اصلی درآمد ارزی کشور — ضربه سنگینتری وارد ساخت.
بار این فشارها بهطور یکسان تقسیم نشده است. خانوارهایی که به دلار دسترسی دارند گاهی میتوانند غذا، وسایل نقلیه، باتری یا تجهیزات خورشیدی تهیه کنند؛ اما کارگران و بازنشستگانی که متکی به پزو هستند گزینههای بسیار محدودتری دارند. زنان بار اصلی کارهای خانگیِ بدون دستمزد، مانند تأمین غذا و آب و نگهداری از بستگان را بر دوش میکشند. جوامع روستایی، افراد دارای معلولیت و بیمارانی که به داروهای یخچالی نیاز دارند، با خطرات ویژهای مواجهند. قربانیان اصلی این سیاست آمریکا، تمام مردم کوبا هستند.
مسیر خروج: مبتنی بر صلح، حاکمیت ملی و بازسازی
راه خروج باید با یک توافق فوری و بشردوستانه در زمینه انرژی آغاز شود. کوبا به محمولههای منظم و قابلپیشبینی نیاز دارد، نه محمولههای موردی که به مجوزهای سیاسی وابسته باشند. سازمان ملل متحد، همراه با دولتهای مشتاق در آمریکای لاتین و حوزه کارائیب، باید یک کریدور سوخترسانیِ نظارتشده ایجاد کنند. این محمولهها میتوانند مشخصاً برای تولید برق، بیمارستانها، شبکه آب و فاضلاب، تولید غذا، حملونقل عمومی و آمادگی در برابر بلاهای طبیعی اختصاص یابند.
معافیتهای تحریمی اگر بانکها تراکنشها را پردازش نکنند، بیمهها کشتیها را پوشش ندهند و شرکتهای shipping از مجازات هراس داشته باشند، بیمعنا خواهد بود. دولتهای مشارکنده باید تضمینهای پرداخت، بیمه و حمایتهای حقوقی لازم را برای تأمینکنندگان بشردوستانه فراهم کنند. ایالات متحده نیز باید به جای معافیتهای موردی، مجوزهای عام و پایدار صادر کند.
دوم، کمکهای اضطراری باید راه را برای تنشزدایی از طریق مذاکره باز کند. واشنگتن و هاوانا باید گفتگوهای ساختاریافتهای را با پشتیبانیِ کاریکوم (جامعه کارائیب)، سلاک (جامعه دولتهای آمریکای لاتین و کارائیب)، مکزیک و دیگر میانجیهای مورد اعتماد آغاز کنند. اصل بنیادی این گفتگوها باید تقابل به مثل و احترام متقابل بدون اعمال زور باشد. ایالات متحده باید اقداماتی را که تجارت کشورهای ثالث را تنبیه میکند به حالت تعلیق درآورد و جدول زمانی قابل راستیآزمایی برای رفع تحریمها تعیین کند. مذاکره نباید به معنای طلبکردن تغییر رژیم به عنوان بهای برآوردهساختن نیازهای اولیه یک ملت باشد؛ همچنین نباید ضرورتهای بشردوستانه گروگانِ اختلافات حلنشده میان دو دولت باقی بماند.
سوم، کوبا از هماکنون تنوعبخشی به تأمینکنندگان و سیستم انرژی خود را آغاز کرده است. انعقاد قرارداد با چند تولیدکننده، خرید مشترک با شرکای حوزه کارائیب و ایجاد ذخایر منطقهای میتواند هزینهها را کاهش داده و از شوکهای ناشی از قطع ناگهانی سوخت بکاهد. همکاریهای فنی میتواند به پایدارسازی تجهیزات قدیمی تولید برق کمک کند تا ظرفیتهای جدید ساخته شوند. در میانمدت، پایدارترین پاسخ در انرژیهای تجدیدپذیر و غیرمتمرکز نهفته است. کوبا از تابش خورشید فراوان و پتانسیل بالایی در زمینه انرژی خورشیدی، زیستتوده و انرژی بادی (در مناطق جانماییشده) برخوردار است. نصب سیستمهای خورشیدی پشتبامی بر فراز درمانگاهها، مدارس، مزارع و مجتمعهای مسکونی، همراه با ذخیرهسازهای باتری، بار شبکه سراسری برق را کاهش میدهد. ریزشبکههای محلی میتوانند پمپهای آب، یخچالها و وسایل ارتباطی را هنگام ازکارافتادن نیروگاههای بزرگ فعال نگه دارند. تفاله نیشکر (باگاس) و پسماندهای کشاورزی نیز در صورت مدیریت پایدار پروژهها میتوانند به تولید برق کمک کنند. البته انرژیهای تجدیدپذیر نباید به شعاری تبدیل شوند که محدودیتهای مادی را نادیده میگیرد؛ این پروژهها نیازمند تأمین مالی، قطعات یدکی، تکنسینهای آموزشدیده، باتری و سیستمهای بازیافت هستند.
برای کشورهای جنوب جهانی، بنبست کوبا یک مناقشه دوجانبه و دوردست نیست. تحریمهای ثانویه و تهدیدهای تعرفهای، این اصل خطرناک را پایهگذاری میکنند که یک دولت قدرتمند میتواند طرفهای تجاری قانونی هر ملت دیگری را تعیین کند. بنابراین، دفاع از حق کوبا برای خرید انرژی، بخشی از دفاع از یک نظم بینالمللی دموکراتیک است. جنوب جهانی باید با اجبار عابرمرزی مخالفت کند، از محمولههای بشردوستانه و همکاری در زمینه انرژیهای تجدیدپذیر حمایت نماید و با سایر کشورها برای مصونسازی تجارت قانونی از تحریمهای یکجانبه همکاری کند.
مردم کوبا شش دهه فشار را با اتکا به سازماندهی اجتماعی، همبستگی بینالمللی و پایداریِ شگفتانگیز تحمل کردهاند. با این حال، این ایستادگی را نباید رمانتیک جلوه داد. هیچ ملتی نباید مجبور باشد برای اثبات وفاداری به حق حاکمیت خود، تا ابد بدون برق، حملونقل، غذا یا داروی مطمئن زندگی کند. راه خروج عادلانه، نه تسلیم است و نه انزوا؛ بلکه پایاندادن به تنبیه دستهجمعی و شکلگیری همکاریهای بینالمللی بر پایه برابری است. این مسیر میتواند روشنی را به خانهها بازگرداند و همزمان حق کوبا را برای تعیین آینده خود حفظ کند.
این مقاله توسط Globetrotter تهیه شده است. ویجی پرشاد مدیر مؤسسه تحقیقات اجتماعی «تریکانتیننتال» است. جدیدترین کتاب او (با همکاری گریف چلوا) «چگونه صندوق بینالمللی پول آفریقا را خفه میکند» نام دارد (انتشارات اینکانی).