کشتی ها از دید ایران پنهان میمانند، شکلگیری «ناوگان سایه» اختصاصی در تنگه هرمز
ولگا ساموفالووا
ترجمه مجله جنوب جهانی
طولانی شدن دستیابی به راهحلی برای وضعیت تنگه هرمز، نهتنها بر بازارها نوسان و بلاتکلیفی تحمیل کرده—بهطوری که قیمت نفت تنها ظرف چند روز جهشها و افتهای شدیدی را تجربه میکند—بلکه طبق گزارش بلومبرگ، پای نفتکشهای شاتلی و پنهانکار را نیز به این تنگه باز کرده است. این شناورها با خاموش کردن فرستندههای خود، چراغخاموش از تنگه هرمز میگذرند تا از شعاع ردیابی دور بمانند و نفت را به سواحل دریای عمان میرسانند. در آنجا، محموله به نفتکشهای غولپیکری منتقل میشود که آشکارا به سمت خریداران در سراسر جهان حرکت میکنند.
اظهارات کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، نیز بر آتش این نوسانات دمید؛ او مدعی شد هفته گذشته روزانه ۹ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور کرده است. این رقم بسیار بالاست، زیرا ارزیابی بازار از حجم عرضه، تنها ۴ میلیون بشکه در روز است.
میخائیل واکیلیان، کارشناس پژوهشکده توسعه فناوری انرژی و مباحث راهبردی (IRTT&EK)، میگوید: «الگوی حملونقل شاتلی کاملاً واقعبینانه است. میتوان گفت در هرمز یک “ناوگان سایه” اختصاصی شکل گرفته است؛ البته به معنای واقعی کلمه، نه صرفاً به مفهوم دور زدن تحریمها. اینها نفتکشهای کشورهای حاشیه خلیج فارس هستند که مسیر خود را برای حفظ امنیت مخفی میکنند. بهرهبرداران اصلی این روش، امارات، عراق، کویت و قطر هستند. آنها این خطر را میپذیرند، چرا که توقف صادرات برای اقتصادشان به مراتب خطرناکتر از خودِ این سفرهاست.»
با این حال، برآورد دقیق حجم این حملونقلها هنوز دشوار است. این کارشناس میافزاید: «خاموش بودن سیستم شناسایی اتوماتیک (AIS) نفتکش را از دید ماهوارهها و رادارهای ساحلی پنهان نمیکند، اما آن را از آمار رسمی تجارت خارج میسازد. شناورهای کوچکتر از تنگه عبور میکنند، نفت را در سواحل عمان به نفتکشهای بزرگ تحویل میدهند و در صورت حسابرسی شتابزده، ممکن است یک بشکه نفت دو بار شمارش شود. بنابراین، رقم ۹ میلیون بشکه از نظر فیزیکی امکانپذیر است، اما هنوز نمیتوان آن را قطعی دانست. صحت این آمار را میتوان چند هفته دیگر از طریق آمار تخلیه بار در بنادر آسیایی راستیآزمایی کرد.»
پاول سِواستیانوف، نامزد علوم سیاسی و دانشیار گروه تحلیل سیاسی و فرآیندهای اجتماعی-روانشناختی در دانشگاه اقتصادی پلخانوف روسیه، میگوید: «وضعیت حملونقل شاتلی از طریق هرمز واقعاً کاملاً منطقی به نظر میرسد. پیش از همه، کسانی تن به چنین ریسکهایی میدهند که تداوم صادرات برایشان حیاتی است. جابهجایی بار، امکان خارج کردن نفت از منطقه خطر و ارسال آن از مسیرهای عادی را فراهم میکند؛ هرچند این کار هزینه اجاره شناور و بیمه را افزایش میدهد.»
اما ایگور یوژکوف، کارشناس صندوق امنیت ملی انرژی روسیه، این موضوع را یک فضاسازی و جریانسازی رسانهای میداند: «نخست اینکه این اطلاعات با استناد به منابع ناشناخته مطرح شده که هیچکس آنها را تأیید نکرده است. دوم اینکه مشخص نیست چرا شرکتهای بیمه که پیشتر از صدور بیمهنامه برای نفتکشهای متقاضی عبور از تنگه هرمز هراس داشتند، ناگهان اقدام به بیمه آنها کردهاند. مالکیت این نفتکشها نیز مبهم است. نکته سوم این است که بارها گزارشهایی مبنی بر برخورد نفتکشها با مین هنگام عبور از مسیرهای خارج از کنترل ایران منتشر شده است.
چرا اکنون که نفتکشها به صورت انبوه با فرستندههای خاموش به راه افتادهاند، با این مینها برخورد نمیکنند؟ اگر این یک حرکت دستهجمعی بود، ایران در هر صورت متوجه آنها میشد و هدف قرار دادنشان برایش آسانتر بود. اما در اینجا هیچکس این نفتکشها را ندیده و فقط بلومبرگ ناگهان درباره آن مینویسد. این قضیه مشکوک به نظر میرسد.»
به باور یوژکوف، این جریانسازی اطلاعاتی ممکن است از سوی آمریکا و در آستانه انتخابات کنگره کلید خورده باشد تا قیمت جهانی نفت و به تبع آن قیمت سوخت در داخل آمریکا را کاهش دهد و از نارضایتیها علیه جمهوریخواهان و دونالد ترامپ بکاهد.
یوژکوف میافزاید: «این حرکت همچنین میتواند بازی آمریکا با ایران برای تقویت موضع واشنگتن در مذاکرات باشد. اگر تنگه به خودی خود در حال فعال شدن است، چه دلیلی دارد آمریکا امتیازی به ایران بدهد یا با آن توافق کند؟» او اشاره میکند که هیچکس از جزئیات دقیق مطلع نیست، اما ذینفعان و دلایل زیادی برای انتشار چنین اخباری وجود دارد.
به عقیده او، کشورهای منطقه خاورمیانه در نهایت تمرکز خود را بر انتقال نفت از مسیرهای جایگزین معطوف کردهاند. در عربستان سعودی خط لوله کنارگذر «شرق به غرب» با ظرفیت تا ۷ میلیون بشکه در روز فعال است، در امارات خط لوله حبشان-فجیره با ظرفیت ۱.۵ تا ۱.۸ میلیون بشکه کار میکند و عراق نیز روزانه کمی بیش از نیم میلیون بشکه نفت از میدان کرکوک را از طریق ترکیه به بندر جیهان منتقل میسازد.
این کارشناس صندوق امنیت ملی انرژی میگوید: «بر این باورم که همه کشورها پشت پرده در حال رایزنیهای غیررسمی با خود ایران هستند. طبق گزارشهای مطبوعات غربی، امارات متحده عربی حتی قول داده در ازای عدم تعرض و شلیک ایران به نفتکشهایش، ذخایر ارزی مسدودشده ایران را آزادسازی کند. تصور میکنم تقریباً چنین مذاکراتی برای بازگشایی تنگه به روی شناورهای سایر کشورها نیز در جریان باشد.»
از این رو، او استبعاد نمیکند که:
در نهایت مشخص شود داستان، یک طرح پیچیده با فرستندههای خاموش نبوده، بلکه کشورهای خاورمیانه واقعاً در حال پرداخت حقالعبور به ایران هستند تا تهران نفتکشهایشان را نادیده بگیرد.
یوژکوف میگوید: «ایران به پول نیاز دارد و خودش نیز از اینکه نمیتواند نفتش را بفروشد آسیب میبیند. آمریکا همچنان مانع خروج نفتکشهای ایرانی از تنگه هرمز میشود و این برای ایران یک چالش است.»
در خصوص نوسانات قیمت نفت، بازار واکنشهای لحظهای به اخبار نشان میدهد. یوژکوف میگوید: «با انتشار هرگونه خبری از مذاکرات—حتی رایزنیهای پشت پرده مبنی بر توافق قریبالوقوع آمریکا و ایران و بازگشایی تنگه هرمز—قیمت نفت فوراً افت میکند. اما زمانی که اخباری از انسداد تنگه، برخورد نفتکش به مین یا شلیکهای ایران منتشر میشود، قیمتها بالا میرود. همه تلاش میکنند با رصد فضای خبری، سمت و سوی تحولات را پیشبینی کنند.»
این وضعیت برای روسیه و انسداد تنگه هرمز همچنان سودمند است، چرا که قیمتها را در سطوح نسبتاً بالایی نگه میدارد. کارشناس این صندوق میگوید: «دیدیم که پس از امضای توافق میان آمریکا و ایران، قیمتها ظرف یک هفته از محدوده ۱۰۰ دلار به ۸۰-۷۵ دلار برای هر بشکه سقوط کرد؛ یعنی کاهش شدید و سریعی داشت. بلاتکلیفی فعلی و نوسان قیمتها در محدوده ۹۰-۸۵ دلار برای ما مطلوب است و وضعیت میتوانست به مراتب بدتر باشد.»
محاصره عربستان سعودی به بودجه روسیه کمک میکند بازار نفت محکوم به نظم جدیدی است چین شبکه جاده ابریشم دیجیتال را به کوری چشم دلار پیادهسازی میکند
سواستیانوف نیز موافق است که این شرایط در مجموع برای روسیه مساعد است، زیرا فضای قیمتی مطلوبتری برای بودجه ایجاد میکند.
واکیلیان در پایان تذکر میدهد: «با این حال، بحران طولانیمدت خطرناک است؛ زیرا نفت گران، تقاضای جهانی را تضعیف کرده، هزینه حملونقل را بالا میبرد و فشار بر بازار داخلی سوخت را افزایش میدهد. بنابراین، وجود یک پرمیوم ریسکِ محدود، برای روسیه سودمندتر از مسدود شدن واقعی تنگه هرمز است.»