روزنامهنگار ارشد نپالی: چرا نپال در ابتدا کمکهای خارجی را رد کرد؟ بهتر است بپرسیم آمریکا و هند پیشتر چه کردهاند
نویسنده: پرم ساگار پودل (رئیس انجمن همکاری نپال و چین)
منتشر شده در شبکه ناظر چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
یادداشت ویراستار: اخیراً وقوع سیلابهای سهمگین و رانش زمین در مناطق شمالی نپال، جان صدها نفر را گرفته و شمار زیادی از جادهها، پلها و خانهها را ویران کرده است. با وجود پیشنهادهای داوطلبانه چند کشور برای اعزام تیمهای امداد و نجات، دولت نپال در ابتدا همه آنها را رد کرد و اصرار داشت که عملیات امداد باید صرفاً توسط ارتش و پلیس این کشور هدایت شود. با این حال، این موضعگیری پس از مدتی تا حدی تعدیل شد؛ دولت تصمیم گرفت در زمینههای تخصصی مانند امدادرسانی در تونلها، آزمایشهای دیانای و تشخیص هویت پزشکی قانونی، از متخصصان خارجی کمک بگیرد و مرزهای خود را به روی نیروهای متخصص کشورهایی چون چین و هند باز کند.
تصمیم اولیه دولت نپال اگرچه در نگاه اول غیرمنتظره به نظر میرسید، اما در واقع ریشه در درسهای تلخ تاریخی این کشور دارد. پرم ساگار پودل، روزنامهنگار ارشد و رئیس انجمن همکاری نپال و چین، در یادداشتی اختصاصی برای گوانچا، دلایل نگاه احتیاطآمیز نپال به کمکهای خارجی را از زاویهای بومی تحلیل کرده است.
سیلهای ویرانگر و رانش زمین که مناطق راسوا، نواکوت و نواحی اطراف را در نوردید، صدها قربانی برجای گذاشته و جادهها، پلها، منازل و نیروگاههای برقآبی را نابود کرده است. در مواجهه با چنین خسارت سنگینی، تصمیم اولیه دولت نپال مبنی بر جلوگیری از ورود تیمهای امداد و نجات بینالمللی، پرسشهای زیادی را برانگیخت.
چرا نپال چنین کمکهایی را رد کرد؟ پاسخ در درسهای دردناک زلزله سال ۲۰۱۵ و آسیبهایی نهفته است که کمکهای قبلی هند و ایالات متحده به این کشور وارد کردهاند؛ تجربیاتی که نپال را مجبور ساخته امروز رویکردی کاملاً محتاطانه در پیش بگیرد.
در جریان زلزله سال ۲۰۱۵، زمانی که ۷۶ تیم امدادی از ۳۴ کشور (شامل یگانهای نظامی از ۱۸ کشور) وارد نپال شدند، تنها باند فرودگاه بینالمللی تریبوان تحت فشار شدید قرار گرفت و هواپیماها مجبور بودند ساعتها در آسمان سرگردان بمانند. حتی یک فروند هواپیمای چینی حامل کمکهای بشردوستانه مجبور شد مسیر خود را به سمت فرودگاه بینالمللی پوکارا تغییر دهد. از سوی دیگر، هجوم تیمهای کشورهای مختلف به نقاط یکسان و عمل کردن آنها طبق استانداردهای متناقض خود، به جای امدادرسانی موثر، باعث بروز آشفتگی شد.
این تجربه به نپال آموخت که نیروهای امنیتی بومی که با جغرافیا و شرایط منطقه آشنایی دارند، بسیار کارآمدتر از نیروهای خارجی هستند. علاوه بر این، حضور نظامیان خارجی ناگزیر حاکمیت ملی کشور را زیر سؤال میبرد.
در خصوص کمکهای آمریکا، کمک ۵۰۰ میلیون دلاری در قالب «چالش هزاره» (MCC) بزرگترین کمک مالی یکجا در تاریخ نپال بهشمار میرود. این توافقنامه با وجود امضا در سال ۲۰۱۷، تا سال ۲۰۲۲ در پارلمان معطل ماند و تنها پس از فشارهای سنگین آمریکا به تصویب رسید. بند ۷.۱ این توافقنامه مقرر میدارد که توافق مذکور بر قوانین داخلی نپال ارجحیت دارد؛ به این معنا که دادگاههای نپال هیچ صلاحیتی درباره پروژههای این طرح ندارند و کارکنان آمریکایی از تعقیب حقوقی و قانونی در نپال معاف هستند. بسیاری از مردم نپال این بند را به منزله واگذاری حاکمیت ملی خود میدانند.
در اوایل سال ۲۰۲۵، دولت ترامپ تعلیق ۹۰ روزه کمکهای خارجی را اعمال کرد؛ اگرچه توافقنامه MCC نپال بعداً معاف شد، اما در این مدت نپال با ریسک خسارت ۱۹۰ میلیون دلاری روبهرو شد که قبلاً برای تملک زمین و پرداخت خسارت هزینه کرده بود؛ یک زیان مالی آشکار. علاوه بر این، اقتصاددانان برآورد میکنند که از هر ۱ دلار بودجه این طرح، ۷۰ سنت آن صرف خرید کالاها و خدمات آمریکایی شده و تقریباً هیچ سود اقتصادی برای نپال نداشته است.
طرح MCC به جنجالیترین موضوع در تاریخ سیاسی مدرن نپال تبدیل شد، احزاب را دچار دستهبندی کرد، اعتراضات خیابانی به راه انداخت و روال کاری پارلمان را مختل ساخت.
درباره خط انتقال برق مربوط به این طرح، شفافسازی این نکته ضروری است که خط اصلی به طول ۳۱۵ کیلومتر و با ظرفیت ۴۰۰ کیلوولت، از منطقه لاپسیفدی در کاتماندو آغاز شده و با عبور از مناطق راتماته در نواکوت، ماکوانپور، دادینگ، تاناهون، پالپا، چیتوان و ناوالپاراسی به مرز هند میرسد.
این خط در نزدیکی مرز چین قرار ندارد، بلکه از تپههای مرکزی و مناطق ترای در نپال میگذرد. با این حال، پست برق «راتماته» که با بودجه MCC احداث میشود، قرار است به خط انتقال فرامزی نپال-چین (راتماته-راسوواگادی-جیرونگ) متصل شود. این اقدام، زیرساختهای تحت تمویل مالی آمریکا را مستقیماً به شبکه انرژی چین متصل میکند. اگرچه مقامات اداره برق نپال برآورد کردند که این تصمیم حدود ۴ تا ۵ میلیارد روپیه صرفهجویی به همراه دارد، اما همزمان ابراز نگرانی کردند که استفاده از پست برق تمویلشده توسط آمریکا برای ساخت خطوط فرامرزی با چین، مخاطرات ژئوپلیتیکی به همراه دارد. این موضوع، نگرانکنندهترین مسئله ژئوپلیتیکی در هسته این پروژه است.
زمانی که مقامات آمریکایی تلاش کردند این طرح را به «استراتژی ایندو-پاسفیک» پیوند دهند، مردم نپال مشکوک شدند که این اقدام ممکن است بخشی از استراتژی نظامی آمریکا باشد. در نهایت، نپال بیانیهای تفسیری منتشر و شفافسازی کرد که این توافق به هیچ تحالف نظامی تعلق ندارد و قوانین نپال در اولویت هستند. با این حال، این رویداد گسست عمیقی در سیاست داخلی و افکار عمومی نپال ایجاد کرد.
در مورد کمکهای هند نیز، محاصره غیررسمی سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶ همچنان تلخترین نمونه باقی مانده است.
پس از تصویب قانون اساسی جدید نپال، هند محاصرهای غیررسمی اعمال کرد که منجر به کمبود شدید سوخت، دارو، مواد غذایی و گاز مایع شد. بیمارستانها قادر به انجام عملهای جراحی اضطراری نبودند که این امر به مرگهای قابل پیشگیری انجامید؛ خودروها ماهها در پارکینگها زمینگیر شدند و زندگی روزمره کاملاً فلج شد. گزارشی از بانک مرکزی نپال پیشبینی کرد که اقتصاد کشور در آن سال ممکن است ۰.۹ درصد کوچکتر شود و هشدار داد که این محاصره میتواند ۸۰۰ هزار نفر را به زیر خط فقر ببرد.
این محاصره یک بلای طبیعی نبود، بلکه سیاست عامدانه دولت هند بود که نشان داد کمکها میتوانند به عنوان ابزاری برای تحت کنترل گرفتن شریانهای حیاتی یک کشور استفاده شوند.
نپال متعاقباً از طریق چین به دنبال مسیرهای تجاری جایگزین از جمله راسوواگادی و تاتوپانی برآمد، اما هند همچنان از طریق کمکها و معاهدات تجاری خود به اعمال نفوذ ادامه داد. در پروژههای زیرساختی که با کمکهای مالی هند اجرا میشوند (مانند خط انتقال پوکارا-روپاندحی)، قراردادها صرفاً به شرکتهای هندی واگذار میشود و شرکتهای نپالی از شرکت در مناقصات محروم هستند؛ موضوعی که به خروج سرمایه و ایجاد حداقل فرصتهای شغلی منجر شده است.
مسئله نگرانکننده دیگر، امنیت ملی است.
در جریان زلزله سال ۲۰۱۵، ۱۸ کشور تیمهای نظامی خود را به نپال فرستادند که بسیاری از آنها تجهیزات و تسلیحات نظامی همراه داشتند. آمریکا هواپیماهای «آسپری» را مستقر کرد که یکی از آنها بدون مجوز قبلی هنگام پرواز بر فراز مناطق مرزی شمالی نپال سقوط کرد و ۶ تفنگدار دریایی آمریکا و ۲ سرباز نپالی کشته شدند. این حادثه نگرانیهای امنیتی نپال را تشدید کرد؛ آیا این تیمها واقعاً برای نجات آمده بودند یا مشغول نقشه برداری جغرافیایی و استراتژیک از خاک نپال بودند؟
پست برق راتماته که با بودجه MCC تامین میشود و قرار است به خط مرزی چین و نپال متصل شود، ممکن است از سوی چین اقدامی استراتژیک علیه این کشور تلقی شود و نپال را به صحنه رقابت ابرقدرتها تبدیل کند. در همین حال، کمکهای نظامی هند — از جمله آموزش افسران نپالی و رزمایشهای مشترک — استقلال نظامی نپال را بیش از پیش تضعیف کرده است.
علاوه بر این، برخی از پروژههای زیرساختی MCC متهم هستند که بدون ارزیابی مناسب اثرات زیستمحیطی اجرا شدهاند. توپوگرافی کوهستانی و شکننده نپال باعث میشود پروژههای بزرگ جادهسازی، خطوط انتقال و تونلها، خطر فرسایش خاک و رانش زمین را افزایش دهند. پروژههای برقآبی احداثشده توسط هند نیز جریان طبیعی رودخانهها را تغییر داده و برای کشاورزان پاییندست در تامین آب کشاورزی مشکلاتی ایجاد کرده است. پیامدهای بلندمدت این آسیبهای زیستمحیطی هنوز ارزیابی نشده است.
افزون بر این، اسناد محرمانه دیپلماتیک نشان میدهد که سفارتخانههای آمریکا و هند در فرآیند تصمیمگیری درباره کمکهای خارجی، مستقیماً بر نپال فشار وارد کردهاند. سفیر آمریکا بارها با نخستوزیر دیدار کرد تا برای تصویب طرح MCC ضربالاجل تعیین کند، در حالی که هند برای حفظ کنترل خود بر پروژههای برقآبی، بر سیاستگذاران نپالی اثر گذاشت و استقلال تصمیمگیریهای داخلی کشور را محدود ساخت.
شاید عمیقترین اما ناملموسترین آسیب، در سطح روانی باشد. شروط تعیینشده، حاشیهنشینی نپالیها در فرآیند تصمیمگیری و نگرش «فرادست و آموزگارانه» مقامات خارجی نسبت به همتایان نپالی خود، حس ناتوانی و وابستگی را در مردم نپال ایجاد کرده است. این امر نوعی سرخوردگی روانی به وجود آورده که باعث شده نپالیها به تواناییهای خود شک کنند.
با گرفتن درس از تمامی این تجربیات، نپال در بحران فعلی سیاستی را در پیش گرفته است که اجازه ورود کمکهای فنی و تجهیزاتی را میدهد، اما ورود تیمهای امداد و نجات خارجی را ممنوع کرده است. نپال از هند و چین درخواست کرده است تا در ساخت پلهای پیشساخته (بیلی) کمک کنند؛ هند تاکنون ۴۷.۵ تن محموله امدادی ارسال کرده و آمریکا، بریتانیا و بانک توسعه آسیا کمکهای مالی خود را اعلام کردهاند. همچنین تیمهای فنی امدادرسانی در تونل از هند و چین وارد نپال شدهاند. در حال حاضر به متخصصان فنی هند، چین، استرالیا و کره جنوبی اجازه داده شده است تا در عملیاتهای مربوط به تونل، آزمایشهای دیانای و تحقیقات پزشکی قانونی کمک کنند.
در نهایت، فاجعه راسووا و نواکوت، واقعیت تصمیمگیری در نپال را شفاف ساخت. نپال کمکهای خارجی را رد نمیکند — بلکه بر اساس عزت، قوانین و منافع ملی خود، شرایط دریافت کمک را خودش تعریف میکند. آسیبهایی که کمکهای آمریکا و هند به حاکمیت، اقتصاد، سیاست، امنیت، هویت فرهنگی، محیط زیست و اعتمادبهنفس روانی نپال وارد کرده، علت اصلی اتخاذ چنین رویکرد محتاطانهای در شرایط کنونی است. این تصمیم، نه تنها یک تکلیف برای حفظ منافع ملی در زمان بحران، بلکه حق مسلم این کشور است.