مأموریت فرستادگان ترامپ، گامی دیپلماتیک و حیاتی به سوی صلحی دشوار
در مسیر دشوار عادیسازی روابط روسیه و آمریکا
تایا سیلورهلْم (Taya SILVERHELM)
ا. م. شیری- این پرسش هرگز ذهن مرا ترک نمیکند که کشوری در حد روسیه و شخصیتی مانند ولادیمیر پوتین در جایگاه ریاست جمهور آن، چرا و چگونه حاضر میشود با دو فرستادۀ ترامپ که هیچ مقام دولتی ندارند، گفتگویشان اعتبار رسمی ندارد، دیدار و گفتگو کند. ویتکاف یک دلال معاملات املاک است و کوشنر تنها تخصصاش داماد ترامپ بودن است. ترامپ که قبل از ورود به کاخ سفید وعده داده بود مناقشۀ اوکراین را ظرف ٢۴ ساعت حل کند، اکنون نزدیک دو سال است در جا میزند… خیلی امیدوارم که رئیس جمهور روسیه بار دیگر نگوید: «ما را گول زدند، ما فریب خوردیم»…
*-*-*
روز شنبه، ۵ سپتامبر، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، با فرستادگان دونالد ترامپ، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، دیدار کرد. این دیدار سه ساعت به طول انجامید. مقدمات آن طی چند هفته گذشته فراهم شده بود و سفر رئیس سازمان سیا به مسکو در اواخر ماه اوت نیز بخشی از این روند بود. مذاکرهکنندگان آمریکایی پس از مسکو راهی کییف شدند و قرار است روز ۶ سپتامبر با ولادیمیر زلنسکی دیدار کنند.
بازار سهام روسیه در واکنش به سفر فرستادگان ترامپ با رشد قابلتوجهی روبهرو شد و شاخص بورس مسکو هفته را در سطحی بالاتر از ۲۲۵۰ واحد به پایان رساند. سرمایهگذاران این مذاکرات را نشانۀ جدی از احتمال گرمتر شدن روابط یا آغاز یک گفتوگوی واقعی میدانند. انتظار میرود امیدواریهای ژئوپلیتیکی در کوتاهمدت موجب افزایش قیمت سهام شود.
این سومین سفر مشترک ویتکاف و کوشنر به مسکو پس از بازگشت ترامپ به کاخ سفید است. دو دور قبلی مذاکرات حضوری در دسامبر ۲۰۲۵ و اواخر ژانویه ۲۰۲۶ انجام شده بود. انتظارات و اهداف کنونی سه طرف از سفر مذاکرهکنندگان آمریکایی تفاوت زیادی با یکدیگر دارد، اما با وجود این اختلافات، طرفین پس از وقفۀ طولانی بار دیگر به میز مذاکره بازگشتهاند.
ترامپ این سفر را فرصتی برای احیای تلاشهای خود، تلاشهایی که در پی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران عملاً متوقف شده بود، در مسیر برقراری صلح میداند. در حال حاضر، کاخ سفید سعی میکند ابتکار عمل را در مذاکرات دوباره به دست گیرد. زیرا، جمهوریخواهان پیش از انتخابات ماه نوامبر کنگره، به دستکم چند دستاورد ملموس و واقعی نیاز دارند.
رئیسجمهور آمریکا علناً اعلام کرده است که شانس خوبی برای پیشرفت در مذاکرات صلح وجود دارد و ویتکاف و کوشنر را «مذاکرهکنندگانی عالی» خوانده است. او گفت: «ما طرحی برای حلوفصل صلحآمیز داریم. من استیو ویتکاف و جرد کوشنر، دو مذاکرهکنندۀ عالی را به آنجا فرستادم. آنها کار بزرگی انجام دادهاند و ما آنها را اعزام کردیم تا ببینیم آیا میتوانیم به نتیجه برسیم یا نه. احتمال زیادی وجود دارد که موفق شویم».
در ادامه، جمهوریخواهان امیدوارند مسکو و کییف را به دستیابی به توافقی مستقیم سوق دهند یا زمینۀ برگزاری یک نشست سهجانبه را فراهم کنند. روسیه آماده است پیشنهادهای آمریکا را بشنود، اما موضعش همچنان بلاتغییر مانده است: مذاکرات تنها زمانی معنا و فایده خواهد داشت که موضوع گفتوگو بهطور دقیق و روشن مشخص باشد و سازوکار مشخص و قابلفهمی نیز برای اجرای توافقهای حاصلشده وجود داشته باشد.
کییف امیدوار است که سفر کوشنر و ویتکاف گامی در جهت ازسرگیری تماسهای سهجانبه باشد. کیریل بودانوف، رئیس دفتر رئیسجمهور اوکراین، پیشتر احتمال داده بود که با میانجیگری آمریکا، دیدار جدید هیئتهای اوکراین و روسیه ممکن است همین ماه برگزار شود. به درخواست واشنگتن، طرفین اعلام کردهاند که از ۵ تا ۸ سپتامبر، به مدت سه روز، حملات را متوقف خواهند کرد (بودانوف در فهرست تروریستها و افراطگرایان در قلمرو فدراسیون روسیه ثبت شده است).
این نخستین سفر مذاکرهکنندگان آمریکایی از این نوع است که طی آن آنها هم به مسکو و هم به کییف سفر میکنند. دورهای قبلی مذاکرات در دسامبر ۲۰۲۵ و ژانویۀ ۲۰۲۶ تنها به دیدارهایی در کرملین محدود شده بود. ترامپ تأکید کرد که مذاکرهکنندگان پیشنهادهای بازنگریشدهای را با خود به همراه آوردهاند. باید توجه داشت که او پس از ماههای دشوار جنگ در خاورمیانه، به یک موفقیت در عرصۀ سیاست خارجی نیاز دارد تا به رأیدهندگان خود نشان دهد که چگونه به وعدهاش برای «پایان دادن به جنگ در ۲۴ ساعت» عمل میکند؛ از جمله از طریق دیپلماسی رفتوبرگشتی.
طرح صلح ترامپ در حالی که در ابتدا ۲۸ بند داشت، در اواخر سال ۲۰۲۵ دستخوش تغییراتی شد و اکنون شامل ۲۰ بند است و همچنان پابرجاست. گفته میشود حدود ۹۰ درصد آن نهایی شده است. مذاکرهکنندگان دربارۀ ۱۸ بند به توافق رسیدهاند. با این حال، همچنان دشوارترین موضوعات مورد بحث عبارتاند از: وضعیت سرزمینی مناطق جدید روسیه، شمار نیروها و تسلیحات نیروهای مسلح اوکراین، تضمینهای امنیتی برای اوکراین، از جمله رسمیکردن بیطرفی این کشور، و همچنین وضعیت نیروگاه هستهای زاپوریژیا.
تلاشهای دیپلماتیک، از جمله، بر بحث دربارۀ وضعیت آن بخشهایی از دونباس متمرکز است که همچنان در کنترل نیروهای مسلح اوکراین قرار دارند. ترامپ پیشنهاد میکند این مناطق در اختیار اوکراین باقی بمانند یا به منطقۀ بیطرف تبدیل شوند. ولی روسیه خواستار خروج نیروهای مسلح اوکراین از این مناطق است. نیروگاه هستهای زاپوریژیا عملاً تحت کنترل روسیه قرار دارد، اما طرفین دربارۀ اینکه چه کسی باید آن را اداره کند، اختلاف نظر دارند. یک گزینه برای مصالحه در دست بررسی است که بر اساس آن یک مدیریت بینالمللی، برای مثال تحت نظارت سازمان ملل متحد یا آژانس بینالمللی انرژی اتمی، تشکیل یا یک شرکت مشترک تشکیل شود تا ایمنی هستهای تضمین گردد.
همزمان، متحدان اروپایی آمریکا در ناتو ابراز نگرانی میکنند که دیپلماسی پشتپردهای که واشنگتن بدون مشارکت بروکسل دنبال میکند، در نهایت ممکن است اوکراین را به سمت «سازشی نامطلوب» سوق دهد. آنها طرحی را برای اعزام یک نیروی متحد اروپایی به خاک اوکراین دنبال میکنند که از نظر روسیه کاملاً غیرقابلقبول است. کرملین این اقدام را «طرحهای اشغالگرانۀ» اروپا میداند.
استیو ویتکاف و جرد کوشنر در کییف برای مذاکراتی سختگیرانه، عملگرایانه و تا حد امکان مشخص و متمرکز آماده هستند. آنها بار دیگر به کییف یادآوری خواهند کرد که حجم کمکهای نظامی و مالی آمریکا نامحدود نیست. اگر کییف بار دیگر طرح ترامپ را رد کند، کاخ سفید ممکن است تهدید کند که ارسال تسلیحات به اوکراین را کاهش خواهد داد یا بهطور کامل متوقف خواهد کرد.
در عین حال، دربارۀ تضمینهای امنیتی که آمریکا میتواند در ازای عضویت اوکراین در ناتو به این کشور ارائه دهد نیز گفتوگو خواهد شد. عضویت در پیمان آتلانتیک شمالی امکانپذیر نیست. زیرا، این موضوع همچنان یک خط قرمز دائمی برای مسکو محسوب میشود. بنابراین، کییف به سمت پذیرش الگوی مشابه مدل اسرائیل یا انعقاد توافقهای دوجانبه با آمریکا سوق داده خواهد شد.
رسانههای غربی که مذاکرات سهساعته در کرملین را با دقت دنبال کردند، از «پیشرفت» در کنار «نبود دستاورد تعیینکننده» نوشتند. همانطور که پیشتر اشاره شد، ترامپ در آستانۀ پرواز ویتکاف و کوشنر به مسکو ابراز امیدواری کرده بود که «شانس خوبی برای موفقیت وجود دارد». ولادیمیر پوتین نیز «پیام تشکر» خود را به همتای آمریکایی منتقل کرد و وضعیت را «پیچیده» خواند.
از دیدگاه واشنگتن، این دیدار نشانۀ ارادۀ سیاسی و اجرای وعدههای انتخاباتی ترامپ است. رئیسجمهور آمریکا نشان میدهد که ویتکاف و کوشنر میتوانند مستقیماً و در بالاترین سطح با کرملین گفتوگو کنند. آنها همچنین میتوانند اقدامهای موقت بشردوستانه، مانند برقراری منطقۀ پروازممنوع سهروزه بر فراز آسمان دو پایتخت را هماهنگ کنند.
برای مسکو، این دیدار نشان میدهد که کاخ سفید ناچار است مواضع روسیه را در نظر بگیرد. واشنگتن همچنین تلاش میکند از طریق افراد مورد اعتماد مستقیم رئیسجمهور آمریکا با مسکو به تفاهم برسد و بروکراسی اروپا را نادیده بگیرد.
روسیه از تلاشهای دیپلماتیک دولت دونالد ترامپ برای حل مسالمتآمیز مناقشه اوکراین حمایت میکند. البته این حمایت با در نظر گرفتن منافع ملی روسیه و واقعیتهای موجود «در میدان» صورت میگیرد.
مذاکرات در پایتخت روسیه در فضایی کاملاً محترمانه و سازنده برگزار شد. با این حال، مسکو به کاخ سفید فهماند که قصد ندارد از سطح مطالبات خود پایین بیاید.
بنابراین، سفر ویتکاف و کوشنر را میتوان یک رویداد مهم دیپلماتیک دانست. با این حال، اهمیت اصلی آن در حال حاضر به تلاش برای بهبود روابط دوجانبۀ روسیه و آمریکا مربوط میشود.
یوری اوشاکوف، دستیار رئیسجمهور روسیه، پس از پایان دیدار گفت که این مذاکرات برای همکاری میان مسکو و واشنگتن اهمیت زیادی دارد. او گفت: «مذاکرات انجامشده تنها به تبادل نظر دربارۀ حلوفصل بحران اوکراین محدود نشد. موضوعات اقتصادی نیز بهطور مفصل مورد بحث قرار گرفت. همچنین دربارۀ پروژههای بزرگ و سودمند متقابل روسیه و آمریکا گفتوگو شد. در مجموع میتوان گفت که مذاکرات بهموقع و برای هر دو طرف بسیار مفید بود».
با این حال، با وجود فضای کلی مثبت این دیدار، هنوز برای انتظار پیشرفتهای واقعی در ابتکار صلحطلبانۀ ترامپ خیلی زود است.