لی یونگهوی: روابط چین و روسیه از حسن همجواری و دوستی تا توسعه باکیفیتِ مشارکت همکاری راهبردی جامع در عصر جدید
لی یونگهوی نویسنده: مدیر دفتر پژوهشهای همکاریهای چندجانبه و منطقهای و پژوهشگر موسسه روسیه، اروپای شرقی و آسیای مرکزی آکادمی علوم اجتماعی چین
آیسیکسیانگ
ترجمه مجله جنوب جهانی
سال ۲۰۲۶ یک نقطه عطف تاریخی مهم در مسیر توسعه روابط چین و روسیه است؛ سالی که با بیستوپنجمین سالگرد امضای «پیمان حسن همجواری، دوستی و همکاری چین و روسیه» و سیامین سالگرد برقراری مشارکت همکاری راهبردی میان دو کشور همزمان شده است. چین و روسیه با مواجهه با تعدیلهای عمیق در ساختار بینالمللی و بازآرایی نیروهای جهانی، با نگاهی تاریخی و دوراندیشی راهبردی، مسیر همکاریهای آیندهنگرانه خود را تعیین کردهاند. دو کشور از طریق «پیمان حسن همجواری، دوستی و همکاری چین و روسیه»، تضمینهای سیاسی و حقوقی مهمی برای همزیستی مسالمتآمیز بلندمدت و همکاریهای مبتنی بر منافع متقابل فراهم ساختند و با برقراری مشارکت همکاری راهبردی، مرحله جدیدی از توسعه پایدار و مداوم روابط دوطرفه را آغاز نمودند.
طی ۳۰ سال گذشته، روابط چین و روسیه پیوسته تعمیق و ارتقا یافته و جهشی تاریخی را از «مشارکت همکاری راهبردی» به «مشارکت همکاری راهبردی جامع» و سپس به «مشارکت همکاری راهبردی جامع در عصر جدید» تجربه کرده است. روابط دو کشور آزمونهای ناشی از تحولات اوضاع بینالمللی و تعدیلهای ساختار جهانی را پشت سر گذاشته و در زمینههای سیاسی، امنیتی، اقتصادی، انسانی و فرهنگی به توسعهای همهجانبه دست یافته و الگویی جدید از روابط قدرتهای بزرگ با ثبات بالا، ماهیت راهبردی و تاثیرگذاری جهانی ایجاد کرده است.
توسعه روابط چین و روسیه نه تنها با منافع بنيادين مردم دو کشور همخوانی دارد، بلکه تجربیات عملی مهمی را در زمینه نحوه همزیستی مسالمتآمیز و همکاری برد-برد میان قدرتهای بزرگ با نظامهای اجتماعی و مراحل توسعه متفاوت ارائه میدهد. در حال حاضر، تحولات بیسابقه سده اخیر در جهان با سرعت در حال تکامل است و موازنه قدرت بینالمللی به شکل عمیقی دستخوش تغییر میشود؛ از این رو، جمعبندی تجربیات توسعه روابط چین و روسیه، تحلیل ویژگیهای اصلی آن و چشمانداز مسیر توسعه آینده، برای درک روابط چین و روسیه در عصر جدید اهمیت بسزایی دارد.
تعمیق مداوم اعتماد متقابل سیاسی و ارتقای مستمر سطح همکاریهای راهبردی. در اوایل دهه ۱۹۹۰، همزمان با تغییرات محیط بینالمللی، چین و روسیه فعالانه تعدیل روابط دوطرفه را پیش بردند. در سال ۱۹۹۶، دو کشور «مشارکت همکاری راهبردی رو به سده ۲۱» را پایهگذاری کردند که نشاندهنده آغاز نگاه و توسعه روابط دوطرفه از زاویه راهبردی و بلندمدت بود. امضای «پیمان حسن همجواری، دوستی و همکاری چین و روسیه» در سال ۲۰۰۱، شالوده سیاسی و حقوقی توسعه روابط دو کشور را بیش از پیش مستحکم کرد. با ورود به سده ۲۱، چین و روسیه از طریق سازوکار نشستهای دورهای سران، نشستهای دورهای نخستوزیران و همچنین سازوکارهای ارتباطی در زمینههای دیپلماتیک و امنیتی، سامانه همکاریهای راهبردی را پیوسته بهبود بخشیدند. در سال ۲۰۱۱، روابط دو کشور به «مشارکت همکاری راهبردی جامع» ارتقا یافت؛ و در سال ۲۰۱۹ بیشتر توسعه یافته و به «مشارکت همکاری راهبردی جامع چین و روسیه در عصر جدید» تبدیل شد که نشاندهنده تایید و اذعان والای دو طرف به ویژگیهای بلندمدت، پایدار و راهبردی روابط دوجانبه است. در حال حاضر، چین و روسیه هماهنگیهای نزدیکی در سازوکارهای چندجانبه مانند سازمان ملل متحد، سازمان همکاری شانگهای و بریکس حفظ کرده و مشترکاً دمکراتیکسازی روابط بینالملل و چندقطبی شدن جهان را پیش میبرند. بزرگترین ویژگی روابط چین و روسیه در شکلگیری الگوی جدیدی از روابط قدرتهای بزرگ مبتنی بر «عدم تعهد، عدم تقابل و عدم هدف قرار دادن طرف ثالث» نهفته است که بنیاد آن را استقلال راهبردی، احترام متقابل، برابری و منافع مشترک تشکیل میدهد.
گسترش مداوم همکاریهای امنیتی و تبدیل شدن به نیرویی مهم در حفظ ثبات منطقهای. همکاریهای امنیتی همواره بخش مهمی از روابط چین و روسیه بوده است. در سال ۲۰۰۸، دو کشور مسائل مرزی به جامانده از تاریخ را حل و فصل کردند و شرایط مهمی را برای توسعه پایدار و بلندمدت روابط دوجانبه به وجود آوردند. در حوزه امنیت سنتی، همکاریهای نظامی چین و روسیه پیوسته تعمیق یافته و از طریق سلسله رزمایشهای مشترک مانند «ماموریت صلح»، «اتحاد دریایی» و «شرق»، توانایی ارتباط راهبردی و هماهنگی دو ارتش ارتقا یافته است. همکاریهای امنیتی دو طرف به هیچ عنوان طرف ثالثی را هدف قرار نداده، بلکه در خدمت حفظ صلح و ثبات منطقهای و ارتقای توانمندی دو طرف در مواجهه با مخاطرات امنیتی است. در حوزه امنیت منطقهای و بینالمللی، چین و روسیه فعالانه توسعه سازمان همکاری شانگهای را پیش برده و همکاریها در زمینه مبارزه با تروریسم، تجزیهطلبی و افراطگرایی را تقویت کردهاند تا مشترکاً ثبات منطقه آسیای مرکزی را حفظ کنند. در قبال مسائلی مانند شبهجزیره کره، افغانستان و امنیت آسیا-پاسفیک، دو کشور ارتباطات راهبردی خود را حفظ کرده، بر حل و فصل مناقشات از طریق راهکارهای سیاسی و دیپلماتیک تاکید ورزیده و با یکجانبهگرایی و سیاستهای بلوکبندی مخالفت میکنند. در آینده، همکاریهای امنیتی چین و روسیه از امنیت سنتی به سمت امنیت جامع گسترش یافته و نقش فعالتری در حفظ ثبات راهبردی، امنیت انرژی، امنیت غذایی و صلح منطقهای ایفا خواهد کرد.
ارتقاء کیفیت و سطح همکاریهای اقتصادی، از مکمل بودن منابع تا ادغام عمیق. همکاریهای اقتصادی پایه و اساس مهمی برای توسعه روابط چین و روسیه است. در دهه ۱۹۹۰، مقیاس روابط اقتصادی چین و روسیه محدود بود و عمدتاً بر تجارت مرزی و حوزه انرژی تمرکز داشت. با ورود به سده ۲۱ و همزمان با رشد اقتصادی و تغییر نیازهای راهبردی دو کشور، همکاریهای اقتصادی چین و روسیه به سرعت توسعه یافت و همکاریهای انرژی به ستون فقرات مهم روابط اقتصادی دوجانبه تبدیل شد. در سالهای اخیر، حجم تجارت چین و روسیه پیوسته گسترش یافته است. از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴، حجم مبادلات تجاری چین و روسیه از ۱۰۷.۷ میلیارد دلار به ۲۴۴.۸ میلیارد دلار رسید و ظرف پنج سال بیش از دو برابر شد. در سال ۲۰۲۳، حجم تجارت دوجانبه از ۲۴۰ میلیارد دلار عبور کرد و اهداف تعیینشده میان دو طرف زودتر از موعد تحقق یافت که نشاندهنده مزیتهای تکمیلی اقتصادی و تابآوری همکاریهای دو کشور است. همکاریهای انرژی همچنان «لنگرگاه ثبات» روابط اقتصادی چین و روسیه باقی مانده است. منابع غنی انرژی روسیه و تقاضای پایدار و در حال رشد بازار چین، مکمل یکدیگر در قالب مزیتهای متقابل شدهاند. در عین حال، حوزههای همکاری دو طرف پیوسته گسترش یافته و حوزههای نوظهوری همچون کشاورزی، هوافضا، اقتصاد دیجیتال، نوآوریهای علمی و فناوری و تجارت الکترونیک فرامرزی به نقاط رشد جدیدی تبدیل شدهاند. در آینده، تمرکز همکاریهای اقتصادی چین و روسیه از گسترش مقیاس تجارت به سمت ارتقای کیفیت همکاریها تغییر خواهد کرد تا بهینهسازی ساختار تجاری و هماهنگی زنجیره تامین و زنجیره صنعتی پیش برده شود و انتقال از شرکای تجاری به شرکای توسعه تحقق یابد.
گسترش مداوم تبادلات انسانی و فرهنگی و مستحکمتر شدن پایههای اجتماعی. تبادلات انسانی و فرهنگی پشتیبان مهمی برای توسعه پایدار و بلندمدت روابط چین و روسیه است. دو کشور یک سیستم تبادل چندسطحی با هدایت سازوکارهای دولتی، پشتیبانی همکاریهای منطقهای، پایه و اساس آموزشی و فرهنگی و پیوند مبادلات جوانان و مردم ایجاد کردهاند. کمیسیون همکاریهای انسانی و فرهنگی چین و روسیه که در سال ۲۰۰۰ تاسیس شد، تضمینی نهادی برای همکاریهای دو کشور در زمینههای آموزش، فرهنگ، گردشگری و ورزش فراهم ساخت. در سالهای ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷، دو کشور با موفقیت رویداد «سال ملی» را برگزار کردند که الگوی جدیدی را برای ارتقای تبادلات مردمی میان قدرتهای بزرگ از طریق سالهای موضوعی پایهگذاری نمود. پس از آن، دو طرف با موفقیت سالهای موضوعی در سطح ملی شامل سال زبان، سال گردشگری، سال تبادلات دوستانه جوانان، سال تبادلات رسانهای، سال همکاریهای منطقهای، سال نوآوریهای علمی و فناوری، سال تبادلات ورزشی و سال فرهنگ را که حوزههای گوناگونی را پوشش میداد، برگزار کردند. سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ به عنوان سالهای آموزشی چین و روسیه تعیین شده است؛ همکاریهای آموزشی دو کشور پیوسته تعمیق مییابد، مقیاس اعزام متقابل دانشجویان به طور مداوم گسترش مییابد و همکاری دانشگاهها، پژوهشهای علمی مشترک و تربیت استعدادها در حال رشد است. تبادلات گردشگری نیز رو به گرمی نهاده است؛ اجرای همهجانبه سیاست معافیت متقابل روادید میان چین و روسیه نه تنها سطح تسهیل رفتوآمد شهروندان دو کشور را افزایش داده، بلکه موجی از گردشگری دوجانبه را برانگیخته است. در سه ماهه چهارم سال ۲۰۲۵، شمار گردشگران روسی ورودی به چین نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۰ درصد افزایش یافت. در سه ماهه اول سال ۲۰۲۶، تعداد گردشگران چینی عازم روسیه نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۴ درصد رشد داشته است. همکاریهای منطقهای و تبادلات مردمی پیوسته گسترش مییابد، به ویژه پیوندهای میان منطقه شمالشرق چین و منطقه خاور دور روسیه منسجمتر شده است. تبادلات انسانی و فرهنگی در حال تبدیل شدن به نیرویی مهم برای تقویت درک متقابل مردم دو کشور و تحکیم پایههای اجتماعی روابط چین و روسیه است.
در آینده، هسته اصلی توسعه باکیفیت روابط چین و روسیه، صرفاً دنبال کردن گسترش مقیاس همکاریها نیست، بلکه بر پایه تحکیم اعتماد متقابل راهبردی، دستیابی به ارتقای کیفیت همکاریها، گسترش حوزههای همکاری، بهبود سازوکارهای همکاری و تعمیق پایههای اجتماعی است. پیشبرد توسعه باکیفیت روابط چین و روسیه در درجه اول مستلزم تعمیق بیشتر اعتماد متقابل سیاسی، ارتقای سطح هماهنگی راهبردی و تداوم ایفای نقش هدایتکننده و راهبردی دیپلماسی سران است؛ در درجه دوم نیازمند پیشبرد تحول و ارتقای همکاریهای اقتصادی و تحقق گذار از مکمل بودن منابع به سمت همکاریهای نوآورانه و ادغام صنعتی است؛ در درجه سوم مستلزم تقویت همکاریهای امنیتی جامع و حفظ مشترک ثبات راهبردی منطقهای و بینالمللی است؛ و در عین حال باید تبادلات آموزشی، فرهنگی، جوانان و منطقهای را گسترش داد تا شناخت و صمیمیت میان مردم دو کشور تقویت شود.
تجربه ثابت کرده است که روابط چین و روسیه الگوی جدیدی از روابط قدرتهای بزرگ با ثبات بالا و رشد یافته را شکل داده است. در آینده، دو طرف باید همچنان به روح «پیمان» وفادار بمانند و بر مسیر توسعه مبتنی بر احترام متقابل، همکاری برابر و منافع مشترک برد-برد تاکید ورزند. پیشبرد مداوم مشارکت همکاری راهبردی جامع چین و روسیه در عصر جدید به سمت سطوح بالاتر، نه تنها در خدمت توسعه خود دو کشور خواهد بود، بلکه همچنان نقش مهمی در حفظ صلح و ثبات منطقهای، پیشبرد چندقطبی شدن جهان و بهبود سامانه حکمرانی جهانی ایفا خواهد کرد.
(نویسنده: مدیر دفتر پژوهشهای همکاریهای چندجانبه و منطقهای و پژوهشگر موسسه روسیه، اروپای شرقی و آسیای مرکزی آکادمی علوم اجتماعی چین)
(منبع: مجله «شرکا (به زبان روسی)»، شماره ۸ سال ۲۰۲۶)