ایران: گورستان طرحهای جنگی آمریکا
سارا فلاندرز
ترجمه مجله جنوب جهانی
با وجود زبان مافیایی و تهدیدهای ارعابآمیز دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، پیت هگست، رئیس پنتاگون، و اسکات بسنت، وزیر خزانهداری، مبنی بر نابودی کامل ایران، توانایی ایران برای سازماندهی مقاومتی سرسختانه، اکنون در سراسر جهان حمایت بیشتری به دست میآورد.
ناکامی در شکست نظامی ایران، نابودی توان دفاعی آن یا به زانو درآوردن اقتصادی کشور، ضعف و آشفتگی ایالات متحده را به شیوههایی غیرمنتظره آشکار کرده است. هر یک از اظهارات اغراقآمیز ترامپ درباره پیروزی، اکنون در بهترین حالت با تردید و، بیش از پیش، با تمسخر روبهرو میشود.
ایالات متحده خواستار انزوای کامل ایران شده و هر کشوری را که به این کشور مستقل کمک کند یا با آن دادوستد داشته باشد، تهدید کرده است. در پاسخ، ده کشور که تقریباً نیمی از تجارت جهانی را نمایندگی میکنند، حمایت خود از ایران و عزمشان برای ادامه تجارت با این کشور را اعلام کردند. حمایت سازمان همکاری شانگهای از ایران، بهجای افزایش انزوای آن، سپری حیاتی در عرصه دیپلماتیک و راهی جایگزین برای رهایی اقتصادی فراهم میکند. این امر به چرخشی جمعی و تعیینکننده تبدیل شده که ایران را از شبکههای تحت سلطه دلار دور میکند.
ایران اعتماد بیشتری به توانایی هزاران سلاح کوچک، پیشرفته و دقیق خود برای به چالش کشیدن قدرت عظیم پایگاهها، موشکها و ناوهای هواپیمابر آمریکا پیدا کرده است. ایران از تغییری بنیادی در دکترین دفاعی خود خبر داده و هشدار داده است که پاسخهای آینده به تجاوز آمریکا، نامتقارن و چندوجهی خواهد بود. (پرستیوی، ۷ سپتامبر)
در شرایط افزایش سرخوردگی و تحقیر ایالات متحده، ایران توانایی خود را برای تقویت دفاعش در برابر بمبارانهای آمریکا نشان داده است. تأسیسات مهم نظامی آمریکا در امارات متحده عربی، بحرین، کویت و اردن بار دیگر در نخستین هفته سپتامبر هدف حمله قرار گرفتند.
ناو هواپیمابر و ناوشکن موشکانداز هدایتشونده «یواساس جورج واشنگتن» هدف حمله قرار گرفتند. ایران مدعی است که موشکهای بالستیک جدید ضدکشتی آن با نام «قاسم بصیر»، در جریان حملهای ادعایی در تنگه هرمز، یک ناو هواپیمابر و یک ناوشکن آمریکایی را وادار کردند برای خارج شدن از برد حمله عقبنشینی کنند. فرماندهی مرکزی ایالات متحده اعلام کرد که کشتیها از اصابت موشکها در امان ماندهاند. پس از آن، ایران تصاویری منتشر کرد که به گفته این کشور، رویارویی مذکور را نشان میدهد.
آخرین حمله، آمریکا را وادار خواهد کرد موضع آسیبپذیر ناوهای جنگی خود را دوباره مورد بررسی قرار دهد.
تنگه هرمز: باز است یا بسته؟
حملات اخیر پنتاگون، ایران را به تلافی علیه اهداف آمریکایی در منطقه، از جمله تنگه هرمز، سوق داد؛ تنگهای که پیشتر یکی از پرترددترین مسیرهای انتقال نفت در جهان بود و حدود ۲۰ درصد نفت و گاز طبیعی مایعشده جهان از آن عبور میکرد.
پیشتر روزانه ۱۰۰ کشتی از این تنگه عبور میکردند؛ اکنون کمتر از ۱۰ کشتی، محمولههایی با هر اندازهای را جابهجا میکنند. ازدحام در تنگه، قیمت انرژی را در سراسر جهان افزایش داده است. حق بیمه محمولههای مختلف، از جمله نفتکشها، بهشدت افزایش یافته است. لویدز لندن و دیگر شرکتهای بزرگ بیمه، نسبت به اعلامیههای پیدرپی ترامپ درباره باز بودن تنگه هرمز بیاعتمادند.
ایران با اطمینان، مخاطبانی در سراسر جهان را که با دقت تحولات را دنبال میکنند، مورد خطاب قرار میدهد. پرستیوی چندین مقاله منتشر کرده است که با جزئیاتی قابلتوجه توضیح میدهند چرا آخرین اظهارات ترامپ درباره تهدید «نفتکش در برابر نفتکش» نیز محکوم به شکست راهبردی است.
ایران صدها کیلومتر خط ساحلی صخرهای در اختیار دارد که هزاران سلاح با بردهایی روزبهروز بیشتر در آن پنهان شدهاند. افزون بر این، ایران صدها زیردریایی کوچک و قایق تندروی بدون سرنشین، همراه با موشکهای خود، در اختیار دارد. نفت ایران را میتوان از مسیرهای جایگزین متعدد منتقل کرد. ناوهای غولپیکر آمریکایی نمیتوانند پنهان شوند و اکنون حتی یک بندر نزدیک در غرب آسیا برای تأمین آذوقه، سوختگیری و انجام تعمیرات در اختیار ندارند.
تحریمها قابل اجرا نیستند
در ۲۴ اوت، ایالات متحده با هیاهویی شوم، کارزار «فشار حداکثری» موسوم به «عملیات مطرود اقتصادی» را آغاز کرد. واشنگتن تهدید کرد شدیدترین تحریمهای ثانویه تاریخ را علیه هر کشور، بانک یا شرکتی که با ایران تجارت کند، اعمال خواهد کرد.
ترامپ و بسنت هر دو اعلام کردند که این روز، «روز دی اقتصادی» است. آنها قصد خود برای ایجاد تورم گسترده، مشکلات اقتصادی داخلی و کمبود شدید در داخل ایران را پنهان نکردند.
ایران ۴۷ سال است که با تحریمهای روزافزون و شدیدتر آمریکا دستوپنجه نرم میکند و مسیرهای تجاری جایگزین متعددی از طریق دریای خزر، و همچنین مسیرهای زمینی با استفاده از خطوط راهآهن پرسرعت و حملونقل جادهای ایجاد کرده است. ایران از ارزهای جایگزین و توافقهای تهاتری برای فروش نفت، گاز و محصولات کشاورزی خود و همچنین خرید مواد غذایی، دارو و مواد شیمیایی ضروری از بازارهای بینالمللی استفاده میکند.
محسن پاکنژاد، وزیر نفت، توضیح داد: «فرایند فروش و توزیع نفت به مشتریان، در فاصله هزاران کیلومتری از خلیج فارس و دریای عمان انجام میشد.» (ایسنا، ۴ سپتامبر)
اعضای سازمان همکاری شانگهای تحریمها را رد میکنند
در کمتر از یک هفته، ایران پاسخی قاطع به تهدیدهای اقتصادی واشنگتن در ۲۴ اوت داد؛ در جریان نشست سران کشورها و مقامهای بلندپایهای که نماینده ۴۳ درصد جمعیت جهان و ۲۳ درصد اقتصاد جهانی بودند. سازمان همکاری شانگهای نشست سالانه خود را در روزهای ۳۱ اوت و اول سپتامبر امسال در بیشکک، قرقیزستان، برگزار کرد.
سازمان همکاری شانگهای که مقر آن در پکن است، از ۱۰ کشور عضو تشکیل شده است: ایران، چین، روسیه، بلاروس، کشورهای آسیای مرکزی شامل قرقیزستان، قزاقستان، تاجیکستان و ازبکستان، و همچنین پاکستان و هند در جنوب آسیا؛ افزون بر این، ۱۷ کشور نیز بهعنوان شریک گفتوگو یا ناظر در آن حضور دارند. تمامی کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای با انواع مختلفی از تحریمهای آمریکا روبهرو هستند.
کشورهای عضو به اتفاق آرا به محکومیت تحریمها رأی دادند و بار دیگر حمایت کامل خود را از «نظام تجاری چندجانبهای باز، شفاف، برابر، فراگیر و غیرتبعیضآمیز» بر پایه حقوق بینالملل، از جمله «رفتار ویژه با کشورهای در حال توسعه»، تأکید کردند.
این نشست روابط اقتصادی سراسر منطقه را تقویت کرد و برای ایران و روسیه، که با شدیدترین تحریمها روبهرو هستند، به منزله یک راه نجات بود. مهمتر از همه، این نشست تجارت را بسیار فراتر از دسترس مالی واشنگتن گسترش میدهد. این اجلاس به سکویی کلیدی برای فشار اقتصادی و دیپلماتیک تبدیل شد و ضربهای سنگین به خواست آمریکا برای وادار کردن همه کشورها به رعایت تحریمهای اعمالشده علیه ایران وارد کرد.
نقش دوگانه هند و ترکیه، شکستهای آمریکا را تأیید میکند
ترکیه به برخورداری از استانداردهای دوگانه شهرت دارد. این کشور عضو ناتو، ائتلاف نظامی تحت رهبری آمریکا، است و تجارت گستردهای با کشورهای اتحادیه اروپا دارد. ترکیه در تمامی معاملات بانکی و دلاری خود از تحریمهای آمریکا تبعیت میکند.
با این حال، برخلاف میل آمریکا، ترکیه با ایران برای ایجاد یک «منطقه آزاد تجاری» مشترک در ناحیه مرزی شمالغربی میان ترکیه و ایران، در شهر خوی ایران و در نزدیکی گذرگاه مرزی راهبردی رازی، همکاری میکند.
ایران، روسیه و چین، با وجود تحریمهای آمریکا، شرکای تجاری مهم ترکیه هستند. کالاهایی که وارد ترکیه میشوند، با وجود تهدیدها و خواستههای آمریکا برای تبعیت کامل، در بازارهای جهانی توزیع خواهند شد.
اگرچه ترکیه بیانیه سازمان همکاری شانگهای را امضا نکرد، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در حاشیه اجلاس سازمان همکاری شانگهای بهطور جداگانه با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، دیدار کرد تا درباره ادامه همکاری منطقهای گفتوگو کند.
وضعیت مشابهی در هند وجود دارد؛ کشوری که پذیرفته است تحریمهای آمریکا را اجرا کند. با این حال، تجارت برنج میان هند و ایران، با وجود تحریمها، ادامه دارد. ایران در سال مالی گذشته بیش از یک میلیون تن برنج از هند خریداری کرد که نسبت به سال پیش از آن ۱۷ درصد افزایش داشت. ایران همچنان دومین بازار بزرگ جهانی برای برنج باسماتی هند است. این امر توانایی تأمینکنندگان هندی برای استفاده از مسیرها و مقاصد جایگزین بهمنظور حفظ عرضه در بازار ایران را نشان میدهد. (تریبیون ایندیا، ۲۶ اوت)
هند سالانه میلیونها دلار محصولات دارویی به ایران میفروشد و تأمینکنندهای اساسی برای داروهای ژنریک ارزانقیمت و فرآوردههای تخصصی است؛ داروهایی که از سازوکارهای جایگزین، مانند نظام پرداخت روپیه ـ ریال، استفاده میکنند.
آنچه در اقتصاد جهانی به حساب نمیآید
بر اساس پایگاه داده «کوفر» صندوق بینالمللی پول، دلار آمریکا همچنان حدود ۵۶ درصد ذخایر ارزی جهان را تشکیل میدهد، هرچند اهمیت آن رو به کاهش است. با این حال، همانگونه که نشست سازمان همکاری شانگهای تأیید کرد، بخش بزرگی از تجارت جهانی بهطور فزایندهای از معاملات تهاتری استفاده میکند که در نظام بانکی متمرکز بر دلار ثبت نمیشوند. صندوق بینالمللی پول تنها داراییهای مالی نقدشوندهای را که در اختیار بانکهای مرکزی هستند، ثبت میکند.
تا امروز، هیچیک از طرحهای عظیم استراتژیستهای جنگی واشنگتن موفق نبوده است. هر نمایش تازه قدرت، که قماری بیپروا برای بازگرداندن سلطه آمریکا است، محدودیتهای امپریالیسم ایالات متحده را آشکارتر میکند. تهدید تازه «نفتکش در برابر نفتکش» و اعلام «روز دی اقتصادی» تنها ایالات متحده را بیش از پیش در باتلاق فرو میبرد.