نادیده گرفتن هزینه جنگ؛ و آنچه اطلاعات نظامی میگفت: آیا اسرائیل در آستانه نابودی قرار داشت؟
ایتامار آیشنر
یدیعوت احرونوت: نتانیاهو به دروغگویی دربارهٔ داشتن سلاح هستهای توسط ایران ادامه میدهد؛ منبع ارشد اطلاعاتی اسرائیل: «چرندیات هیستریک. هیچ بمبی در کار نبود»
در یک نگاه: بنیامین نتانیاهو بار دیگر مدعی شده است که ایران در آستانه ساخت بمبهای اتمی برای نابودی اسرائیل قرار داشت و اگر اسرائیل بهموقع اقدام نمیکرد، شاید دیگر دولتی به نام اسرائیل وجود نمیداشت؛ اما این ادعا با ارزیابیهای رسمی پیشین، گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی و اظهارات برخی مقامهای اسرائیلی درباره وضعیت برنامه هستهای ایران تفاوت چشمگیری دارد. بر اساس این گزارشها، ایران اورانیوم غنیشده قابلتوجهی در اختیار داشت، اما شواهدی از وجود بمبهای اتمی آماده استفاده ارائه نشده بود. در همین حال، روایت نتانیاهو از «نجات اسرائیل از نابودی» هزینه سنگین انسانی و اقتصادی جنگ، از جمله کشتهشدن غیرنظامیان، خسارتهای گسترده و آسیب به اقتصاد اسرائیل را به حاشیه میراند و همزمان سخنان او درباره ادامه جنگ و ضرورت سرنگونی حکومت ایران و نابودی حماس و حزبالله نشان میدهد که بسیاری از اهداف اعلامشده جنگ هنوز محقق نشدهاند.
در مراسم رونمایی از فهرست انتخاباتی حزب لیکود در شامگاه پنجشنبه، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، بار دیگر یکی از جنجالیترین ادعاهایی را که از زمان عملیاتهای «خشم شیر» و «با تمام توان» مطرح کرده است، تکرار کرد: «ایران در آستانه ساخت بمبهای اتمی برای نابودی ما بود. اگر بهموقع اقدام نمیکردیم، امشب اینجا دور هم جمع نمیشدیم و ممکن بود دیگر کشور اسرائیلی وجود نداشته باشد.» این نخستین بار نیست که نتانیاهو این ادعا را با چنین لحنی بیان میکند، اما دقیقاً به همین دلیل، بررسی آن در برابر واقعیتهای شناختهشده اهمیت دارد.
در بیشتر طول سال، از جمله در اظهارات رسمی پیشین خود نتانیاهو و سخنگویان دستگاه امنیتی اسرائیل، موضع رسمی یکسان بود: ایران مقدار قابلتوجهی مواد هستهای غنیشده در اختیار داشت، اما «پای دوم» برنامه تسلیحاتی آن، یعنی سامانه تسلیحاتی، هنوز تکمیل نشده بود؛ منظور توانایی تبدیل مواد غنیشده به یک بمب هستهای قابل استفاده است. گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز ادعای وجود بمبهای اتمی آماده در اختیار ایران را تأیید نمیکردند.
عبارتی که نتانیاهو در این مراسم به کار برد ــ یعنی وجود «بمبهای اتمی» واقعی که در اختیار ایرانیها بوده و قرار بوده برای نابودی اسرائیل مورد استفاده قرار گیرد ــ تشدید قابلتوجهی نسبت به بیان محتاطانهتری است که او پیشتر به کار میبرد. این ادعا پیشتر نیز واکنشهای تندی برانگیخته بود. گادی آیزنکوت، رئیس حزب «یشار!» [نام حزب در متن اصلی]، گفته بود ایران هیچ بمب هستهای در اختیار نداشته و نتانیاهو برای ترساندن افکار عمومی واقعیت جدیدی میسازد. نفتالی بنت، نخستوزیر پیشین اسرائیل، نیز به این تکذیب پیوسته بود.
یک منبع اسرائیلی آگاه از برنامه هستهای ایران، این ادعا را «دروغ محض» توصیف کرد و گفت نتانیاهو در طول سال گذشته خود بارها تأکید کرده بود که ایران هنوز به بمب هستهای دست نیافته است و گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز از روایت جدید او در این شب حمایت نمیکنند.
به بیان دیگر، فاصله میان این دو ادعا که «ایران مواد غنیشده در اختیار داشت، اما سامانه ساخت بمب را نداشت» و اینکه «ایران بمبهای اتمی آماده برای نابودی ما در اختیار داشت»، فاصلهای اساسی است، نه صرفاً تفاوتی در واژهها. این دقیقاً همان شکافی است که از آغاز تابستان همچنان در اظهارات نتانیاهو دیده میشود.
سلاح هستهای چگونه ساخته میشود؟ توضیحی کوتاه
برای ساخت یک کلاهک هستهای، دو بخش اصلی لازم است. بخش نخست، پلوتونیوم یا اورانیوم غنیشده در سطح نظامی است. حتی اگر ایران همچنان به اورانیوم غنیشده ۶۰ درصدی دسترسی داشته باشد، تردیدی نیست که توانایی غنیسازی در سطح نظامی را دارد و حتی ممکن است بتواند این کار را با سرعت انجام دهد؛ البته در صورتی که بخشی از سانتریفیوژهای آن از حملات آمریکا و اسرائیل در دو جنگ جان سالم به در برده باشند.
بخش دوم، چیزی است که «گروه تسلیحاتی» نامیده میشود. منظور، قرار دادن اورانیوم یا پلوتونیوم در یک سامانه نظامی است که بتواند واکنش زنجیرهای و انفجار ایجاد کند. این کار به توانایی فنی و دانش تخصصی و همچنین اجزای فیزیکی نیاز دارد؛ برای مثال، چاشنیهایی که بتوانند با دقت و هماهنگی عمل کنند.
یک مقام ارشد اسرائیلی که به اطلاعات کامل درباره ایران دسترسی داشته، امشب درباره اظهارات نتانیاهو گفت: «این حرفها مزخرفات هیستریک است. ایران غنیسازی اورانیوم خود را افزایش داده بود، اما گروه تسلیحاتی آن هنوز با ساخت سلاح هستهای فاصله بسیار زیادی داشت و حتی اجازهای برای حرکت به سمت ساخت بمب از سوی خامنهایِ پدر دریافت نکرده بود. حمله به ایران نه ناشی از یک اطلاعات خارقالعاده درباره پیشرفت برنامه هستهای بود و هیچکس هم چنین ادعایی نکرده است.»
او افزود: «این حمله تصمیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، پس از شکست مذاکرات در عمان بود و ترامپ گفت که بر اساس اطلاعاتی که نشان میداد ایران قصد دارد بهطور غافلگیرانه حمله کند، تصمیم گرفته است یک حمله پیشگیرانه انجام دهد.»
نتانیاهو در سخنرانی خود در کنار توصیف دستاوردهای عملیاتی جنگ، بهطور مداوم از پرداختن به هزینه بسیار سنگینی که اسرائیل در جنگ با ایران متحمل شده بود خودداری کرد و این موضوع را نادیده گرفت. او همچنین از فاجعه ۷ اکتبر و شکستها و کوتاهیهای پیش از آن سخنی نگفت؛ همانطور که به هزینه سنگین جنگ فراگیری که نزدیک به سه سال است ادامه دارد نیز اشاره نکرد.
بر اساس دادههایی که تاکنون منتشر شده است، جنگ با ایران به کشتهشدن ۲۹ نفر و مجروحشدن هزاران غیرنظامی انجامیده است. در میان موارد سنگین، حمله مستقیم به بیتشمش قرار داشت که در آن ۹ نفر کشته و حدود ۵۱ نفر زخمی شدند.
از نظر اقتصادی نیز تنها در ۱۰ روز نخست جنگ، بیش از ۹ هزار درخواست برای جبران خسارتهای مالی به صندوق غرامت ارائه شد. خسارتهای بسیار دیگری نیز در سراسر دوره جنگ ثبت شد که برخی از آنها تا امروز ترمیم نشدهاند؛ همانطور که آثار حملات در نقاط مختلف اسرائیل همچنان قابل مشاهده است.
نتانیاهو دستاوردها را برشمرد، اما «۷ اکتبر» را «فراموش کرد»
دادههای رسمی اداره مرکزی آمار اسرائیل نیز تصویری از آسیب گسترده اقتصادی ارائه میکنند. در سهماهه نخست سال ۲۰۲۶، تولید ناخالص داخلی کاهش یافت و این وضعیت به معنای کاهش ۳.۳ درصدی در رشد سالانه بود. این کاهش تا حد زیادی ناشی از جنگ با ایران و حزبالله بود و بر تمامی بخشهای اقتصاد اسرائیل تأثیر گذاشت.
توصیف جنگ بهعنوان «نجات قطعی اسرائیل از نابودی»، یک روایت سیاسی قدرتمند است، اما لزوماً روایتی منطبق با واقعیتهای موجود نیست. در حالی که دستاوردهای عملیاتی علیه زیرساخت موشکی و هستهای ایران ثبت شده و درباره اصل آنها اختلافی وجود ندارد، تبدیل این واقعیت به ادعای «بمبهای اتمی که از قبل در اختیار آنها بوده» با تصویری که مقامهای حرفهای و امنیتی و حتی خود نتانیاهو در گذشته ارائه کرده بودند، تفاوت دارد.
همزمان، تمرکز بر دستاوردهای نظامی، هزینه سنگین انسانی و اقتصادی جنگ را از تصویر کلی خارج میکند؛ هزینهای که حتی ماهها پس از پایان جنگ با ایران هنوز بهطور کامل جبران نشده است، در حالی که جبهههای متعدد دیگر همچنان باز هستند.
اظهار نظر نتانیاهو درباره اینکه بمبهای اتمی از قبل در اختیار ایرانیها بوده است، یادآور اغراق دیگری نیز هست؛ ادعای دونالد ترامپ که تقریباً در هر سخنرانی خود میگوید اگر او نبود، اسرائیل دیگر «وجود نداشت». از این رو، برای نتانیاهو مهم است روایتی را ترویج کند که بر اساس آن ایران از قبل بمب اتم در اختیار داشته است تا خود را بهعنوان فردی معرفی کند که مردم اسرائیل را از نابودی نجات داده است.
علاوه بر این، نتانیاهو در سخنرانی خود عملاً اعتراف کرد که اهداف جنگ طولانیمدت هنوز محقق نشدهاند. او هنگام برشمردن تمام جبهههای جنگ، که نزدیک به سه سال است ادامه دارند، گفت: «ما باید مأموریت را تا پایان تکمیل کنیم؛ باید حکومت ایران را سرنگون کنیم. این دستور من و مأموریت اصلی ماست. همچنین باید حزبالله و حماس را نابود کنیم.»
نخستین انتشار: ساعت ۲۳:۲۱، ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶