سهام برای همهٔ کودکان کشور؟ آخرین‌بار که چنین وعدهٔ توخالی‌ای داده شد، خصوصی‌سازی روسیه بود
نویسنده: ژو دی‌یو (周德宇)
دکترای علوم سیاسی از دانشگاه پیتسبورگ و پسادکترا در دانشکدهٔ تاریخ دانشگاه خلق چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
ایلان ماسک وعده داده است که به هر کودک آمریکایی یک سهم از اسپیس‌ایکس برسد، و دونالد ترامپ بلافاصله افزوده که این سهام نه به خود افراد، بلکه به «حساب‌های ترامپ» واریز می‌شود. ژو دی‌یو این طرح را کمک مالی سیاسی در لباس وعده‌ای توخالی می‌خواند و می‌پرسد وقتی ۹۰ درصد پایین جامعهٔ آمریکا تنها ۱۳ درصد از ثروت بازار سهام و نیمهٔ پایین آن فقط یک درصد را در اختیار دارد، توزیع سهام چه چیزی را تغییر می‌دهد. او با اتکا به تجربهٔ اوراق خصوصی‌سازی در روسیه، قانون هوم‌استد و پول‌پاشی دوران کرونا استدلال می‌کند که سرمایه ذاتاً به تمرکز میل دارد، تورم هر درآمد اضافی را می‌بلعد و بدون پشتوانهٔ تولید مادی، نه سهام و نه چک نقدی چیزی جز بدهی و نابرابری بیشتر به بار نمی‌آورد. نتیجهٔ او این است که سرمایه‌داری، وقتی انسان ارزشی ندارد، انگیزه‌ای برای خرج کردن بر او ندارد، و باور به اینکه سرمایه‌داران آمریکا خودخواسته سهام میان مردم تقسیم کنند، از باور به وقوع انقلاب سوسیالیستی نیز سست‌بنیادتر است.
همزمان با نزدیک شدن انتخابات میان‌دوره‌ای، می‌بینید که محافل گوناگون آمریکا هر یک به شکلی وعدهٔ توخالی می‌دهند.
چند روز پیش ماسک وعده‌ای داد: به هر کودک آمریکایی یک سهم از اسپیس‌ایکس. ماسک نگفت این سهم را دقیقاً چگونه می‌دهد، اما «شاهِ همه‌چیزدان» (ترامپ) خیلی زود زیر همان پست نوشت که این سهام مستقیماً به افراد داده نمی‌شود، بلکه «از طریق TRUMPP ACCOUNTS» است؛ یعنی پول به حسابی واریز می‌شود که ترامپ تأسیس کرده است.
این کمک مالی سیاسی و این وعدهٔ توخالی تا این حد آشکار است و من گمان می‌کردم همه می‌توانند آن را ببینند، اما دیدم بسیاری جدی و موقر به تحلیل آن پرداخته‌اند و آن را «رشک‌برانگیز و دورگسترنده» می‌خوانند.
به بیان ساده، برخی چنین می‌پندارند که این وعدهٔ سهام از سوی ماسک نمایندهٔ یک جهت‌گیری سیاستی درخور توجه است: با دادن سهام به مردم عادی می‌توان آنان را صاحب سرمایهٔ مولد کرد و شیوهٔ توزیع ثروت اجتماعی را بهبود بخشید…
گاهی واقعاً به اشتهای اهل مالی غبطه می‌خورم؛ آنان هر وعدهٔ توخالی‌ای را می‌بلعند و باز هم باور دارند که سیر و سرخوش شده‌اند. اما بزرگ‌ترین گلهٔ من از آنان این است که وعدهٔ توخالی خوردن کار خودتان؛ دیگران را به همراهی با خودتان دعوت نکنید. همه نمی‌توانند با وعدهٔ توخالی زنده بمانند.
با توجه به سابقهٔ اعتباری ترامپ و ماسک در یاوه‌گویی و با توجه به صورت‌بندی سیاسی کنونی آمریکا، احتمال اینکه این به‌اصطلاح حساب ترامپ ابزار پول‌اندوزی سیاسی خود ترامپ نباشد و پس از کنار رفتن او نیز به کار خود ادامه دهد، بی‌نهایت به صفر نزدیک است.
در همین چند روز، افزون بر وعدهٔ توخالیِ تقسیم سود همگانی از راه حساب ترامپ از سوی جمهوری‌خواهان، خبر دیگری هم در آمریکا بود: کالیفرنیا به‌زودی دربارهٔ وعدهٔ توخالیِ طرف دموکرات رأی می‌دهد، یعنی دریافت مالیاتی یک‌باره از دارایی ثروتمندان برای تأمین خدماتی عمومی مانند بیمهٔ درمانی؛ همان به‌اصطلاح «مالیات بر ثروتمندان» (Billionaire Tax).
زاکربرگ مستقیماً وارد صحنه شد و تهدید کرد که اگر این مالیات تصویب شود، از کالیفرنیا می‌رود. جز زاکربرگ، ثروتمندان سیلیکون‌ولی مانند پیتر تیل و لری پیج نیز تهدید به ترک کردند. بنابراین حتی اگر کالیفرنیا واقعاً مالیات بر ثروتمندان را تصویب کند و از دیگر موانع رویه‌ای هم بگذرد، اثر این مالیات بسیار مشکوک است.
البته وعده‌های توخالی هر دو حزب، جمهوری‌خواه و دموکرات، به یک تضاد اصلی اشاره دارد: رشد سرمایهٔ آمریکا در برابر رکود زندگی مردم عادی آمریکا.
همه می‌دانند که سرعت انباشت ثروت در بازار سهام آمریکا در سال‌های اخیر در تاریخ نیز کم‌نظیر بوده است.
پس پرسش این است: از نمودار می‌بینیم که ده سال اخیر سریع‌ترین ده سال رشد بازار سهام آمریکا بوده است. آیا با رشد چنین درخشان بازار سهام، این ده سال بهترین ده سال اقتصاد آمریکا و بهترین ده سال زندگی مردم عادی آمریکا هم بوده است؟
شاید برخی کارشناسان مالیِ کم‌فهم واقعاً پاسخ دهند «بله»، اما افسوس که جهان به دور بازار سهام نمی‌چرخد.
وقتی آدم‌ها پیوندهای پیچیدهٔ میان پدیده‌ها را نمی‌بینند، به‌آسانی به نوعی «فتیشیسم» دچار می‌شوند: آشکارترین چیزِ پیش‌روی صحنه را همچون خدا می‌پرستند و کاوش نمی‌کنند که پشت این چیزها واقعاً چه می‌گذرد.
اگر اقتصاد آمریکا و مردم عادی آن در این ده سال همه خوب زیسته بودند، ما نه دو بار روی کار آمدن ترامپ را می‌دیدیم، نه خشم آمریکایی‌ها نسبت به هوش مصنوعی و سرمایه‌داران را که در این سال‌ها به فعالیت خشونت‌آمیز بدل شده است، و به‌ویژه نمی‌دیدیم که هر دو حزب دموکرات و جمهوری‌خواه بکوشند با وعدهٔ توخالیِ سود سرمایه مردم را آرام کنند.
بنابراین همان کارشناسان مالیِ کم‌فهم شاید حیران شوند که بازار سهام تا این حد خوب است، پس فقیر از کجا می‌آید؛ مگر با سهام‌بازی آدم ثروتمند نمی‌شود؟
این حیرانی به «چرا آش گوشت نمی‌خورند» یا «چرا کیک نمی‌خورند» می‌ماند، زیرا مردم عادی آمریکا پس از پرداخت اجاره و هزینهٔ سوخت و بیمه و دیگر هزینه‌های زندگی، واقعاً پولی برای سهام‌بازی ندارند.
می‌بینیم که ۹۰ درصد پایین جامعه فقط ۱۳ درصد ثروت بازار سهام را در اختیار دارند و ۵۰ درصد پایین فقط ۱ درصد. بنابراین هرچه بازار سرمایه پررونق‌تر شود، شکاف ثروت طبیعتاً شدیدتر می‌شود و فاصلهٔ میان احساس مردم عادی آمریکا و داده‌های زیبای بازار سرمایه بیشتر.
پس در برابر نابرابری ثروت در این سطح، به هر نفر چند سهم باید داد تا معنایی داشته باشد؟ این را در حالی می‌پرسیم که ابتدا فرض کرده‌ایم سرمایه‌داران واقعاً مایل‌اند به مردم سهام بدهند.
در واقع کشورهایی بوده‌اند که توزیع همگانی سهام را واقعاً آزموده‌اند. مثلاً در قرن بیستم، پس از فروپاشی شوروی، روش خصوصی‌سازی این بود که به همهٔ مردم نوعی اوراق خصوصی‌سازی داده شد تا بتوانند با آن سهام بنگاه‌های دولتی پیشین را بخرند.
پس مردم عادی روسیه «بلیت ورود به بازار سرمایه» را گرفتند، و بعد چه؟ بعد، مردم عادی روسیه نخستین‌بار قدرت بازار سرمایه را حس کردند و به‌دست الیگارش‌های آیندهٔ روسیه تا آخرین ذره بلعیده شدند. زیرا بسیاری برای گذران زندگی به پول نقد نیاز داشتند و نمی‌توانستند مدت درازی سهام را نگه دارند و ناچار بودند راهی بیابند تا آن را به ثروتمندان بفروشند.
شاید برخی بگویند این مشکلِ روسیه است و در دولت و اقتصادی که خوب کار کند، چنین مشکلی پیش نمی‌آید. اما اینکه دولت و اقتصاد کنونی آمریکا چقدر خوب کار می‌کند، به نظر هر کس بستگی دارد.
در تاریخ آمریکا نیز واگذاری سرمایه به افراد سابقه دارد؛ مثلاً قانون هوم‌استد (Homestead Act) در ۱۸۶۲ زمین‌های توسعه‌نیافته (که از بومیان آمریکای شمالی غصب شده بود) را میان مردم عادی تقسیم کرد و در مواد آن، سوداگری و خرید و فروش به قصد سود ممنوع شد.
فقط می‌توان گفت اثر قانون هوم‌استد از سهام‌دهی پس از فروپاشی شوروی بهتر بود، اما باز هم مانع نشد که سرمایه‌داران با شگردهای گوناگون زمین‌ها را به‌ناحق به نام خود بزنند یا ضمیمه کنند. و حتی کشاورزان خردی که توانستند موقتاً قطعه‌ای زمین را نگه دارند، در رقابت با زمین‌داران بزرگ در موقعیتی کاملاً نابرابر بودند و سرانجام باز ناگزیر شدند زمین خود را بفروشند.
سرشت سرمایه تجمع است و در نظام سرمایه‌داری هیچ دولت و هیچ مقرراتی نمی‌تواند این سرشت را مهار کند. بنابراین هر توهمی که گمان کند با دادن یک «سرمایه» به مردم عادی می‌توان نظام توزیع را بهبود بخشید، از ناآگاهی نسبت به جامعهٔ بشری و سرمایه‌داری برمی‌خیزد.
البته ممکن است کسانی به همین وعده‌های توخالیِ کنونی استناد کنند و ادعا کنند که آمدن هوش مصنوعی همه‌چیز را تغییر خواهد داد: نظام اقتصادی آمریکای آینده، رابطهٔ دولت و شرکت‌ها و شیوهٔ کارکرد جامعه دگرگون خواهد شد و مردم عادی آمریکا واقعاً خواهند توانست به رشد پایدار و بادوام ثروت دست یابند.
فقط می‌توانم بگویم وعده‌های مشابه پخش پول همگانی را آمریکایی‌ها نمی‌دانم چند سال است زمزمه می‌کنند و حتی یک بار هم واقعاً قابل اتکا نبوده است. زیرا مسئله هرگز فنی و اقتصادی نبوده، بلکه سیاسی بوده است.
پخش پول میان همه هرگز دشوار نبوده؛ دشوار این است که به ساکنان پولی بدهی که قدرت خرید واقعی داشته باشد، نه اسکناس «گولد یوان» (金圆券).
در واقع در دوران همه‌گیری کرونا، آمریکا پخش پول همگانی را آزمود. پس برای مدتی می‌دیدید آمریکایی‌ها در خانه می‌نشینند، کار نمی‌کنند و درآمدی دریافت می‌کنند؛ و اگر سهام خریده بودند، حتی راحت‌تر بود و از صعود بازار نیز بهره می‌بردند، گویی اتوپیا زودتر از موعد رسیده است.
اما اتوپیا نرسید؛ آنچه رسید بالاترین تورم ۴۱ سال اخیر آمریکا بود. و پیامد سیاسی و آشوب اجتماعی این تورم تا امروز ادامه یافته است.
آمریکایی‌ها از درد تورم، دموکرات‌ها را از قدرت راندند تا ترامپ با زور بازو معجزه کند. اکنون باز از درد تورم می‌خواهند دموکرات‌ها را برگردانند.
آمریکا که از مزیت پول جهانی برخوردار است و می‌تواند بی‌محابا پول چاپ کند و جهان را به پرداخت هزینه‌اش وادارد، با این حال چنین وضعی دارد؛ پس دیگر کشورهایی که باید هزینه‌های اجتماعی گوناگون را فقط با بودجهٔ داخلی تاب بیاورند، چه حالی خواهند داشت؟
به فرانسهٔ گرفتار آشوب امروز نگاه کنید تا بفهمید.
از آسمان هیچ‌چیز مفت نمی‌بارد. درآمد اضافیِ اندکی که مردم عادی از پول‌پاشی دولت به دست می‌آورند، سرانجام حتماً در مقیاسی چندبرابر به‌دست تورم بلعیده می‌شود و ثروتمندانی را که از تورم کمتر آسیب می‌بینند قادر می‌سازد فقرا را بیشتر غارت کنند تا ثروتمندان را بپرورانند.
سرانجام باز همان مسئلهٔ قدیمی: انسان با خوردن ارقام سرمایه زنده نمی‌ماند، بلکه باید کالاهای گوناگون جهان واقعی را مصرف کند. و کالا از قفسه «تازه» نمی‌شود؛ باید نیروی مولد واقعی پشتوانهٔ آن باشد.
برخی خواهند پرسید: مگر هوش مصنوعی نیست؟
هوش مصنوعی البته بخشی از بهره‌وری را بالا برده است، اما نیروی مولدی که هوش مصنوعی نمی‌تواند جایگزینش شود هنوز بسیار است. آیا هوش مصنوعی می‌تواند جای انرژی و زیرساختی را بگیرد که خودش مصرف می‌کند؟ جای محصولات صنعتی را که آمریکا دیگر تولید نمی‌کند؟ جای نیروی کار ارزان مهاجر را که در مزارع کار می‌کند؟
اگر بهره‌وری ناشی از هوش مصنوعی حتی یک‌دهمِ آنچه وعده‌دهندگان ادعا می‌کنند بود، نباید آمریکا را در تورم می‌دیدید. باید می‌دیدید که نیروی مولدِ مازاد بر نیاز قیمت‌ها را در آمریکا پایین آورده و آنچه روزی آمریکایی‌ها تبلیغ می‌کردند، یعنی مرغ سوخاری یک‌دلاری و «خانهٔ بزرگ» یک‌دلاری، تحقق یافته است. اما واقعیت این است که هوش مصنوعی زمین و برق آمریکایی‌ها را بلعیده و قیمت کالاهای مربوط را بالا برده است، بی‌آنکه کالا و منابع بیشتری به آمریکایی‌ها بازگرداند که بتواند این مصرف را جبران کند.
البته برخی خواهند گفت آمریکا فقط کافی است هژمونی مالی و نوآوری فناورانه را حفظ کند؛ صنعت تولیدی اهمیتی ندارد، چون می‌شود از خارج وارد کرد.
آمریکایی‌ها سال‌ها پیش هم همین‌طور می‌اندیشیدند، اما نتیجه‌اش افول صنعت و «مرثیهٔ یک روستایی» (Hillbilly Elegy) بود: طبقهٔ کارگر و جوامعی که پیرامون صنعت شکل گرفته بودند ویران شدند، تضادهای اجتماعی حاد شد و سرانجام ترامپ به قدرت رسید.
به همین دلیل پیش‌تر نوشته بودم: چرا ترامپ نظام دلاریِ پیشین را نمی‌خواهد، نظامی که با چاپ تکه‌کاغذهای کوچک می‌شد از سراسر جهان آیفون خرید، و می‌خواهد خودش آیفون بسازد؟ زیرا آسیب توخالی‌شدن صنعت تولیدی به آمریکا را نمی‌توان با اعداد نشان داد.
البته اکنون که آمریکایی‌ها حتی برای جنگ با کمبود مهمات روبه‌رو هستند، آسیب نبود صنعت تولیدی را واقعاً می‌توان با اعداد نشان داد.
جهان مادی است؛ تصور ما از کارکرد اقتصاد باید بر تولید مادی واقعی بنا شود، نه اینکه صرفاً حول ارقام سرمایه بچرخد. البته حتی ارقام سرمایهٔ آمریکا نیز اگر به سمت بدهی نگاه کنید، چندان زیبا نیست.
دو حزب آمریکا سال‌هاست «درآمد پایهٔ همگانی (UBI)» و انواع گوناگون آن را فریاد می‌زنند و هیچ‌کس هرگز نتوانسته واقعاً اجرایش کند، زیرا پول دادن به مردم عادی آمریکا، از هر نظر، تنها می‌تواند همان نتیجهٔ پول‌پاشی دوران کرونا را داشته باشد. تولید مادی از سرعت پول‌پاشی عقب می‌ماند و فقط فشار تورم و بدهی را بر آمریکا شدیدتر می‌کند، و این مسئله‌ای نیست که با سود سهام بازار سرمایه یا با مالیات‌ستانی از سرمایه‌داران حل شود.
درست همان‌طور که پیش‌تر طعنه زده بودم کارخانه‌های گلوله‌توپ آمریکا بدون تولید گلوله هم می‌توانند بازی سرمایه کنند، سرمایه‌داران و سیاستمداران هرچه بتوانند از مالی و فناوری، لم‌داده، پول درآورند، انگیزهٔ کمتری دارند که نیروی انسانی و مادی را به صنعت تولیدی‌ای که کالای واقعی می‌سازد اختصاص دهند.
البته این مانع نیست که دولت و سرمایه‌داران آمریکا همواره آیندهٔ زیبایی را وعدهٔ توخالی بدهند؛ آیندهٔ آمریکایی که چیزی کم ندارد، هم پول دارد هم نیروی مولد، و فقط باید راهی اندیشید که به مردم پول بدهند.
حتی اگر یک گام عقب بنشینیم و فرض کنیم همهٔ این وعده‌ها راست است، و هوش مصنوعی واقعاً می‌تواند نیروی مولد را به همان سطح حباب بازار سهام جهش دهد… پس به پرسش آغاز بازمی‌گردیم: چرا سرمایه‌داران آمریکا مایل‌اند به همه سهام بدهند؟
خوب است درست بیندیشیم: چرا ثروتمندان آمریکا در برابر مالیات تا می‌توانند می‌گریزند، اما در برابر حساب ترامپ حاضرند پول اهدا کنند؟
زیرا سرمایه‌داران بیهوده به کار خیر پول نمی‌دهند؛ پولی که به سیاستمداران می‌دهند با کارآمدی بیشتری آنچه را می‌خواهند برایشان می‌خرد. بنابراین حتی اگر ترامپ واقعاً از اهدای سیاسی ثروتمندان خرده‌ریزی برای مردم کنار بگذارد، حتماً به این دلیل است که ثروتمندان با معاملهٔ سیاسی پیش‌تر چیزهای بسیار بیشتری از مردم گرفته‌اند، مثلاً مقررات کمتر، مالیات پایین‌تر و تخریب بیشتر محیط زیست محلی…
همان‌گونه که در مقالهٔ پیشین خود با عنوان «از گوسفندِ آدم‌خوار تا هوش مصنوعیِ آدم‌خوار» گفتم، در نظام سرمایه‌داری رشد صنعت همیشه بر غارت و حتی کشتار مردم محلی بنا شده است. اکنون آمریکایی‌ها در برابر تجاوز مراکز داده به منابع محلی و تخریب محیط زیست، همان وضعی را دارند که ساکنان پیشین در فرایند «اعیانی‌سازی» (gentrification) مالی و فناوری اطلاعات داشتند و رانده و حتی کشته شدند. وعده‌های گرم و زیبای جبران و پیشرفت بسیار خواهید شنید، اما نتیجهٔ نهایی حتماً سرد است.
نظام سرمایه‌داری کسانی را که در فرایند توسعه دیگر به آنان نیازی نیست، حتماً به حال خود رها می‌کند تا نابود شوند و حتی فعالانه نابودشان می‌کند؛ چه بومیان قتل‌عام‌شدهٔ آمریکای شمالی باشند، چه مستاجران طبقهٔ پایین که در «آتش‌سوزی‌های اعیانی‌سازی» جان باختند، چه بی‌خانمان‌هایی که امروز خیابان‌ها را پر کرده‌اند.
از یک سو ادعا می‌شود که نیروی مولد آینده چنان پیشرفته خواهد بود که انسان دیگر مورد نیاز نیست، و از سوی دیگر ادعا می‌شود که انسانِ آینده می‌تواند از آن نیروی مولد پیشرفته سهمی ببرد؛ این کاملاً با قانون‌مندی‌های رشد سرمایه‌داری در تضاد است.
سرانجام، وقتی انسان ارزشی ندارد، سرمایه چرا باید برای انسان پول خرج کند؟
اگر در آمریکا واقعاً سازوکاری وجود داشت که سرمایه را وادار کند به مرگ و زندگی انسان‌ها اهمیت دهد، سرمایه‌داران آمریکا را مجبور کند صادقانه به همه سهام بدهند، به کشور دیگری نگریزند، به دنبال خلأهای قانونی نروند و بار دیگر با شگردهای گوناگون دارایی همگان را ضمیمه نکنند… پس آمریکا نمی‌توانست همین آمریکای امروز باشد.
به‌جای باور به اینکه سرمایه‌داران آمریکا چنین وجدانی بیابند، بهتر است باور کنید که در آمریکا انقلاب سوسیالیستی رخ می‌دهد؛ هر دو که ناممکن است، پس بهتر است به چیزی پیشروتر بیندیشیم.
(نویسنده این مقاله را برای انتشار در گوانچاژه‌وانگ ارسال کرده است.)
منابع و مآخذ
گوانچاژه‌وانگ (观察者网)، ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶