عامل روسیه در ثبات راهبردی سازنده میان چین و آمریکا
پانگ داپِنگ (庞大鹏)
ترجمه مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
نویسنده، پژوهشگر مؤسسهٔ مطالعات روسیه، اروپای شرقی و آسیای مرکزی در آکادمی علوم اجتماعی چین، می‌پرسد روسیه از چه راه‌هایی بر شکل‌گیری «ثبات راهبردی سازنده» میان چین و آمریکا اثر می‌گذارد؛ چارچوبی که پس از دیدار بوسان در اکتبر ۲۰۲۵ و سفر ترامپ به چین در مه ۲۰۲۶ به‌عنوان تعریف تازهٔ روابط دو کشور مطرح شده است. او ابتدا چهار ویژگی ساختاری روسیه (فاصلهٔ توان و جاه‌طلبی، رابطهٔ استخراجی دولت و جامعه، دوگانگی میان بقا و توسعه، و دولت بسیجیِ برآمده از جنگ طولانی) را ریشهٔ کش‌آمدن بحران اوکراین می‌داند. سپس نشان می‌دهد «طرح صلح» ترامپ این منطق ذاتی را در روابط آمریکا و روسیه، آمریکا و اروپا و روسیه و اروپا فعال می‌کند و از این سه مسیر، یعنی تعمیق شکاف فراآتلانتیکی، انتقال اضطراب امنیتی به روابط چین و اروپا و پیچیده‌ترشدن روابط چین و آمریکا، بر ثبات راهبردی چین و آمریکا اثر می‌گذارد. نتیجهٔ او این است که چین باید ضمن حفظ سیاست عدم اتحاد، عدم رویارویی و عدم هدف‌گیری طرف سوم در قبال روسیه، دستورکار را فعالانه شکل دهد و ابتکار راهبردی را حفظ کند.
چکیده
در زمینهٔ ورود روابط چین و آمریکا به جایگاه تازهٔ «ثبات راهبردی سازنده»، روسیه به‌عنوان متغیر راهبردی نامتقارن، از رهگذر کنش‌متقابل ویژگی‌های ساختاری درونی خود با شوک «ترامپ ۲٫۰»، از طریق سازوکارهای انتقال چندگانه بر مسیر عملی ثبات راهبردی چین و آمریکا اثر ژرف می‌گذارد. این مقاله با چارچوب تحلیلی «ثابت‌ها و متغیرها» به واکاوی تنش تاریخی میان توان و جاه‌طلبی درونی روسیه، تعامل استخراجیِ دولت و جامعه، دوگانگی ادراک راهبردی میان بقا و توسعه، و شکل دولت بسیجی‌ای می‌پردازد که طولانی‌شدن جنگ پدید آورده است، و نشان می‌دهد این چهار ویژگی ساختاری چگونه ریشهٔ ژرف کش‌آمدن بحران اوکراین را می‌سازند. با «طرح صلح» ترامپ ۲٫۰ به‌عنوان متغیر کلیدی، تحلیل می‌شود که این طرح چگونه منطق رفتار راهبردیِ ذاتی روسیه را برمی‌انگیزد و در سه رابطهٔ آمریکا و روسیه، آمریکا و اروپا و روسیه و اروپا وضعیتی پیچیده از آمیختگیِ تنش‌زدایی تاکتیکی و رویارویی راهبردی پدید می‌آورد. بر این پایه، مقاله سه مسیر انتقال عامل روسیه به ثبات راهبردی چین و آمریکا را برمی‌شمارد: در سطح روابط آمریکا و اروپا، شکاف فراآتلانتیکی را بزرگ می‌کند و میان این شکاف و امنیت اروپا پیوند می‌آفریند؛ در سطح روابط چین و اروپا، اضطراب امنیتی را منتقل می‌کند و ادراک اروپا از چین را بازسازی می‌کند؛ و در سطح روابط چین و آمریکا، پیچیدگی راهبردی چندبُعدی می‌آفریند. مقاله بر آن است که انتقال نامتوازنِ روسیه به‌عنوان نقش نامتقارن در روابط سه‌جانبه، تعامل چین، آمریکا و اروپا را که از پیش نامتوازن بود از دستیابی به تعادلی پایدار بازمی‌دارد و محدودیتی ساختاری برای ساختن ثبات راهبردی سازنده میان چین و آمریکا است. مسیر عملی ثبات راهبردی سازنده باید در میان تنش‌های چندگانهٔ اختلال عوامل طرف سوم، شکاف اتحادها و مدیریت بحران به‌طور پویا تنظیم شود، و معنای جهانی این چارچوب نیز همین است. چین باید ضمن پایبندی به عدم اتحاد، عدم رویارویی و عدم هدف‌گیری طرف سوم در قبال روسیه، به‌طور فعال موضوعات را شکل دهد، اختلاف‌ها را مدیریت کند و در ساختار پیچیدهٔ بین‌المللی ابتکار راهبردی را حفظ نماید.
واژگان کلیدی: روابط چین و آمریکا؛ ثبات راهبردی سازنده؛ عامل روسیه؛ بحران اوکراین
۱. درآمد
در ژانویهٔ ۲۰۲۵ ترامپ دومین دورهٔ ریاست‌جمهوری خود را آغاز کرد. باور «اول آمریکا»، گرایش به تمرکز قدرت اجرایی و سبک یک‌جانبه‌گرایی افراطیِ او ویژگی‌های ملی آمریکا، یعنی دموکراسی در داخل و هژمونی در خارج، را به‌طور محسوس دگرگون کرده و در پی آن روابط قدرت‌های بزرگ و نظم بین‌المللی دستخوش تغییری شدید شده است. در اکتبر ۲۰۲۵، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در دیدار با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در بوسان گفت دو طرف باید «حساب کلان» بکنند، به منافع بلندمدتِ ناشی از همکاری بیشتر بنگرند و در چرخهٔ معیوب تلافی متقابل گرفتار نشوند. از آن پس روابط چین و آمریکا گام‌به‌گام به جایگاه تازهٔ «ثبات راهبردی سازنده» رسید و اصول همزیستی، یعنی رقابت کنترل‌پذیر، مدیریت اختلاف‌ها و همزیستی مسالمت‌آمیز، را مستقر کرد. در مه ۲۰۲۶ ترامپ به چین سفر کرد و دو طرف توافق کردند روابط ثبات راهبردی سازنده میان چین و آمریکا را بسازند و روابط دو کشور را به‌سوی توسعهٔ باثبات، سالم و پایدار پیش ببرند تا صلح، شکوفایی و پیشرفت بیشتری برای جهان به ارمغان آورند. این سفر بازگشایی کامل مبادلات دوجانبه را رقم زد و دو کشور در حوزه‌های عملی گوناگون، از جمله تجارت و اقتصاد، حکمرانی اقلیمی و همکاری در مبارزه با مواد مخدر، به توافق رسیدند و ثبات و قطعیتی را که جهان به‌شدت به آن نیاز دارد به آن بخشیدند.
ساختن ثبات راهبردی صرفاً امری دوجانبه نیست. در محیط بیرونیِ تعامل چین و آمریکا، روسیه به‌عنوان متغیری راهبردی و نامتقارن از رهگذر تغییرات ساختاری درونی و منطق رفتار خارجی خود بر ساختن ثبات راهبردی چین و آمریکا اثری عمیق و پیچیده می‌گذارد. بحران اوکراین که در ۲۰۲۲ درگرفت، تنها مسئلهٔ دو کشور روسیه و اوکراین نیست، بلکه برآمدهٔ تحول تضاد بنیادین جهان پس از پایان جنگ سرد است. این درگیریِ بیش از چهار سال کشیده از یک مناقشهٔ نظامی منطقه‌ای به اهرمی ساختاری برای جابه‌جایی روابط قدرت‌های بزرگ بدل شده و نظم اوراسیا و ساختار جهان را ژرف دگرگون کرده است. اکنون ساختاری تازه که خط اصلی آن رقابت راهبردی چین و آمریکا است و در آن بازگشت سیاست قدرت و بازآرایی نیروهای چندقطبی در هم تنیده‌اند، به‌سرعت در حال شکل‌گیری است. موج شوک ترامپ بر روابط قدرت‌های بزرگ، اثر هم‌پیوندی مثلث راهبردی چین، آمریکا و روسیه را به‌روشنی نشان می‌دهد و منطق دیپلماسی قدرت‌های بزرگ را از بنیاد دگرگون کرده است.
در این زمینه، فهم اینکه عامل روسیه چگونه بر ثبات راهبردی سازندهٔ چین و آمریکا اثر می‌گذارد، به موضوعی هم‌زمان با ارزش نظری و فوریت عملی بدل شده است. پرسش اصلی این مقاله این است: دگرگونی‌های ژرف درونی روسیه از رهگذر چه سازوکارهای انتقالی بر ساختن ثبات راهبردی سازندهٔ چین و آمریکا اثر می‌گذارند؟ مقاله نخست ویژگی‌های ساختاری درونی روسیه و پیوند ذاتی آن‌ها با مناقشهٔ روسیه و اوکراین را واکاوی می‌کند، سپس منطق سیاست خارجی‌ای را که این ویژگی‌ها شکل داده‌اند جمع‌بندی می‌کند، آن‌گاه وضعیت ساختاری تعامل سه‌جانبهٔ آمریکا، روسیه و اروپا را در سایهٔ شوک ترامپ ۲٫۰ و مسیرهای انتقال آن را به‌طور نظام‌مند مرور می‌کند و در پایان داوری‌های اساسی و دلالت‌های سیاستی را ارائه می‌دهد. پژوهش این پرسش در ذات خود بررسی شرایط مرزی مسیر عملی ثبات راهبردی سازندهٔ چین و آمریکا است؛ یعنی اینکه این چارچوب در چه محیط بیرونی‌ای می‌تواند کارآمد عمل کند و زیر چه فشارهایی ممکن است منحرف شود.
۲. ویژگی‌های ساختاری درونی روسیه: ریشهٔ ژرف طولانی‌شدن مناقشه
برای فهم نقش روسیه در ثبات راهبردی چین و آمریکا باید به درون آن بازگشت. چهار ویژگی زیر هم ریشهٔ درونیِ رفتار دولت روسیه‌اند و هم رمز ساختاریِ گذار مناقشهٔ روسیه و اوکراین از آغاز به طولانی‌شدن.
نخست، تنش تاریخی میان توان و جاه‌طلبی. کلیوچفسکی، تاریخ‌نگار روس، بر آن بود که تاریخ روسیه تاریخ گسترش سرزمین است. مهاجرت و گسترش قلمرو مهم‌ترین رویداد تاریخ روسیه بوده و همهٔ امور دیگر با آن‌ها پیوندی نزدیک یا دور دارند. در عین حال، مسیر گسترش روسیه با قدرت‌های دریاییِ چون بریتانیا و فرانسه متفاوت است: گسترش آنان با تجارت و سرمایه رانده می‌شد و روندش تقریباً هم‌گام با رشد توان اقتصادی کشور مادر بود؛ اما گسترش روسیه بیشتر بر ملاحظات امنیتی استوار بوده و بر تصاحب مناطق حائل تکیه داشته، حال آنکه همراهی آن از نظر یکپارچگی اقتصادی و توان حکمرانی نسبتاً عقب مانده است، و از اینجا میان پهناوریِ قلمرو و بُرد تأثیر اقتصادی ناهمخوانی پدید آمده است. این فاصلهٔ میان توان و هدف در مناقشهٔ روسیه و اوکراین نیز نمود یافته است: میان انتظار راهبردی و منابع اقتصادی و فناورانهٔ قابل‌تصرف فاصله‌ای چشمگیر وجود داشت و تصور پیروزی سریع محقق نشد و جنگ به‌تدریج از عملیات پرشدت نخستین به مرحلهٔ فرسایشی طولانی گذر کرد. تا ژوئن ۲۰۲۶ سهم خاک اوکراین تحت کنترل روسیه تقریباً در حدود ۱۸ درصد مانده است و هرچند ابتکار میدان تا حدی به سود روسیه متمایل شده، وضعیت کلی همچنان بن‌بست و تعادل بدون شکست است. این ناهمخوانی میان توان و هدف پیروزی سریع را ناممکن کرده و ملاحظات مربوط به منافع بنیادین امنیتی نیز فضای عقب‌نشینی راهبردی را به‌شدت محدود کرده است.
دوم، تعامل استخراجی دولت و جامعه. برد‌یایف در «اندیشهٔ روسی» دیدگاه کلیوچفسکی را نقل می‌کند: هرچه دولت نیرومندتر می‌شود، مردم ناتوان‌تر می‌شوند. دلیل آن است که قدرت روسیه همواره با توان نظامی پیوند خورده و حفظ نیروی نظامی قدرتمند ناگزیر مستلزم تمرکز و تخصیص بالای منابع اجتماعی از سوی دولت است؛ این سوگیریِ جریان منابع، به‌طور عینی ممکن است بر رشد هم‌گام رفاه مردم اثر گذاشته باشد. نیروی انسانی و مادیِ لازم برای جنگ و گسترش سرانجام از توده‌های مردم تأمین می‌شود. مناقشهٔ روسیه و اوکراین تا حد زیادی این منطق تاریخی را تأیید کرده است: نظام بسیج زمان جنگ شدت تمرکز و تخصیص منابع از سوی دولت را افزایش داده و اقتصاد جنگی نیز دامنهٔ مداخلهٔ دولت در حوزه‌های گوناگون اقتصاد را گسترش داده است. این شیوهٔ عملکردِ منابع‌متمرکز به‌طور عینی پایگاهی اجتماعی برای تداوم درگیری طولانی فراهم کرده است. توانِ سازگاریِ جامعهٔ روسیه در برابر تحریم‌های مداوم و فرسایش جنگ ریشهٔ نهادی خود را در همین‌جا دارد. در عین حال، جنگ روسیه را در حکمرانی داخلی با رشته‌ای چالش‌های واقعی روبه‌رو کرده است و مسائلی مانند روابط مرکز و محلات، تفاوت‌های قومی و طبقه‌بندیِ اجتماعی به‌تدریج نمایان می‌شود؛ این فشارهای درونی می‌تواند بر ثبات سیاست خارجی آن اثر بگذارد و عدم قطعیت رفتارش را بیفزاید.
سوم، دوگانگی ادراک راهبردی میان بقا و توسعه. ترنین (特列宁) مطرح کرده است که در روند چندقطبی‌شدن ساختار بین‌المللی، اصلی‌ترین خواست روسیه حفظ بقا و فضای حاکمیت خود است و گسترش ژئوپلیتیک و اقتصادی هدف نخست آن نیست. همین چیرگیِ منطق بقا سبب شده است روسیه گسترش ناتو به شرق را فشاری مرگبار بر فضای حیات ملی خود بداند و اوکراین از این رو به‌عنوان مرز امنیتیِ عقب‌نشینی‌ناپذیر تعریف شود. این ادراک چون شکل گرفت، سازش تقریباً ناممکن می‌شود. ریشهٔ مناقشه در رویدادی مشخص نیست، بلکه در این پافشاریِ مطلق بر فضای حیات است. داوری روسیه آن است که مناقشه مدت‌هاست به اختلاف دو کشور روسیه و اوکراین محدود نیست و در ذات خود رویارویی نظام‌مند و همه‌جانبهٔ روسیه با کل اردوگاه غرب است. در چنین ادراکی هرگونه عقب‌نشینی ارضی یا راهبردی به‌دشواری می‌تواند وارد دستورکار سیاست داخلی شود.
چهارم، طولانی‌شدن جنگ شکلی از دولت بسیجی را پدید می‌آورد. روسیه به‌تدریج وارد حالت بسیج شده است و پیش‌بینی می‌شود هزینه‌های دفاعی و امنیتی در ۲۰۲۶ نزدیک به ۴۰ درصد کل هزینه‌های دولت باشد؛ اقتصاد به‌شدت به سفارش‌های دفاعی وابسته است و جامعه از رهگذر کنترل‌های چندلایه به‌تدریج با زندگی عادیِ زیر محاصرهٔ بیرونی سازگار شده است. حکمرانی پوتین ثبات وضعیت کنونی را تضمین کرده است و این ثبات از نظام ریاست‌جمهوریِ بسیار متمرکز و پشتوانهٔ قانون اساسی آن، از کنترل اجتماعی سخت‌گیرانه و از وضعیت نظامی‌شدگی درازمدت ناشی می‌شود. با این حال ثبات به معنای ایستاشدن فرایند سیاسی نیز هست. اثر متقابل طولانی‌شدن جنگ و ایستایی سیاسی به‌آسانی حلقه‌ای می‌سازد که شکستنش دشوار است. این شکل پس از تثبیت، جنگ را دیگر صرفاً ابزار سیاست نمی‌گذارد، بلکه آن را عمیقاً در کارکرد روزمرهٔ دولت می‌نشاند.
این چهار ویژگی ساختاری مستقیماً منطق بنیادین سیاست خارجی کنونی روسیه را شکل داده‌اند.
نخست، عقلانیت امنیتی اولویت مطلق دارد و فضای راه‌حل سیاسی را تنگ می‌کند. منطق بقا سبب می‌شود موضع روسیه در مسائل اوکراین و امنیت اروپا بسیار سخت و انعطاف‌ناپذیر باشد. ملاحظات امنیتی در ترتیب اولویت‌های سیاستی روسیه جایگاهی برجسته دارند و این به‌طور عینی بر راه‌های حل سیاسی قیدی می‌زند. در مسائل اوکراین و امنیت اروپا، روسیه بر پایهٔ نگرانی‌های بقای خود موضعی استوار دارد و به‌آسانی تغییر نمی‌کند. خواست مرزهای امنیتی منفعتی بنیادین انگاشته می‌شود و در برابر این هدف نخست، عقلانیت اقتصادی و نفوذ افکار عمومی بین‌المللی کم‌اثر است؛ از این رو مناقشه بیشتر در سطح نظامی ادامه می‌یابد.
دوم، مجتمع صنعتی-دفاعی بر اقتصاد مسلط است. این بازگشتِ مدرنِ ماهرانه‌ترین سنت حکمرانی روسیه است. از کارخانه‌های نظامی که پتر کبیر راه انداخت تا نظامی‌سازی صنعتی همه‌جانبه در دورهٔ استالین و سپس مجتمع عظیم نظامی-صنعتی دوران جنگ سرد، روسیه یک ژن نهادی دارد: سازمان‌دادن جامعه و راندن نوسازی حول محور صنعت دفاعی. این الگو در انزوا به‌سرعت توان رزمی می‌سازد، اما عیب مهلکش آن است که چرخهٔ اقتصادی از بحران امنیتی مداوم و سفارش‌های دفاعی جدا نمی‌شود. با پایان مناقشه، لرزش‌های اقتصادی زنجیره‌ای و بازتوزیع منافع اجتماعی آغاز خواهد شد. بنابراین طولانی‌شدن مناقشهٔ روسیه و اوکراین نه‌فقط از رویارویی بیرونی، بلکه از لختیِ الگوی درونی نیز برمی‌خیزد. در ۲۹ فوریهٔ ۲۰۲۴ پوتین در پیام سالانه به مجلس به‌صراحت گفت وظیفهٔ روسیه توسعهٔ مجتمع صنعتی-دفاعی، ارتقای توان علمی، فناورانه و صنعتی و ساختن اقتصادی کارآمد برای نیروهای مسلح است.
سوم، بن‌بست راهبردی خود را قفل می‌کند. تنش میان توان و جاه‌طلبی تعیین می‌کند که روسیه نتواند به پیروزی سریع برسد، و منطق بقا امکان عقب‌نشینی راهبردی را منتفی می‌سازد. تنها راه ممکن آن است که مناقشه به مسیر بلندمدت منتقل شود و با تاب‌آوری حریف فرسوده گردد. بحران اوکراین در مجموع الگویی طولانی و پایا یافته و ویژگی «هم جنگیدن و هم مذاکره» میان روسیه و اوکراین آشکار است. ترامپ پیش و پس از بازگشت به کاخ سفید بارها ادعا کرد جنگ را به‌سرعت پایان می‌دهد، اما دو طرف همچنان بر سر مسائل کلیدی اختلاف عظیم دارند و مناقشه به احتمال زیاد به هنجار تازه‌ای از آمیختگی انجماد، تشدید‌های متناوب و رویارویی درازمدت می‌رود.
این ویژگی‌های ساختاری و منطق رفتار خارجیِ برآمده از آن‌ها «ثابت»های فهم رفتار بین‌المللی روسیه را می‌سازند. در همان حال ثابت‌ها باید از رهگذر متغیرهای مشخص برانگیخته شوند تا به نیرویی مشخص برای ضربه به نظم بین‌المللی بدل گردند. ظهور ترامپ ۲٫۰ دقیقاً چنین متغیر کلیدی‌ای است. گرایش سیاستیِ دولت ترامپ به اینکه شتابان از بحران اوکراین بیرون بکشد و منابع راهبردی را به هند-اقیانوسیه متمرکز کند، با خواست راهبردی روسیه برای شکستن محاصرهٔ غرب و بازسازی معماری امنیتی اروپا تلاقیِ مرحله‌ای یافته است. این تلاقی به معنای رفع تضادهای ساختاری آمریکا و روسیه نیست، بلکه به‌صورت انطباقی تاکتیکی نمود می‌یابد: آمریکا برای کاهش هزینهٔ راهبردی به همکاری روسیه در انجماد مناقشه نیاز دارد و روسیه برای تثبیت دستاوردهای خود به سست‌شدن تحریم و محاصره از سوی آمریکا. در بستر همین انطباق تاکتیکی است که منطق رفتار شکل‌گرفته از ویژگی‌های درونی روسیه، یعنی اولویت مطلق عقلانیت امنیتی، تسلط مجتمع صنعتی-دفاعی و قفل‌شدن خودکار بن‌بست راهبردی، از مجرای تعامل سه‌جانبهٔ آمریکا، روسیه و اروپا بزرگ و به بیرون منتقل می‌شود و بر محیط ساختن ثبات راهبردی چین و آمریکا نیز تأثیر می‌گذارد. به دیگر سخن، شوک سیاست خارجی ترامپ ۲٫۰ به‌راستی دگرگونی‌هایی در روابط آمریکا، روسیه و اروپا پدید آورده است، اما از سوی دیگر می‌توان گفت انرژی انتقالی را که از پیش در درون این متغیر نامتقارن، یعنی روسیه، نهفته بود برانگیخته است؛ و این فرایند برانگیختن از رهگذر سه رابطهٔ دوجانبهٔ آمریکا و روسیه، آمریکا و اروپا و روسیه و اروپا مشخص می‌شود.
۳. تعامل سه‌جانبهٔ آمریکا، روسیه و اروپا در سایهٔ شوک ترامپ ۲٫۰: تنش‌زدایی تاکتیکی و رویارویی راهبردی
پس از پایان جنگ سرد، محافل راهبردی آمریکا بر آن شدند که دورهٔ ژئوپلیتیک در سیاست خارجی به پایان رسیده و دورهٔ سیاست جهانی آغاز شده است. آمریکا از آن پس سیاست خارجیِ تلفیق قدرت سخت و نرم برای حفظ هژمونی جهانی را پیش برد تا ضمن بهره‌گیری کامل از توان خود برای کسب منافع جهانی‌شدن، خطرهای احتمالی آن را مؤثر بکاهد. در آن دوره آمریکا با همکاری متحدان هژمونی جهانی خود را پاس می‌داشت. اما در دورهٔ نخست ریاست‌جمهوری ترامپ، آمریکا با نشان «اول آمریکا» انزواگرایی تازه‌ای را پیش گرفت و راهبرد خارجی‌اش به‌روشنی با سنت پس از جنگ سرد متفاوت شد. دورهٔ دوم ترامپ همچنان «اول آمریکا» را هسته قرار می‌دهد و تقویت تمرکز قدرت اجرایی، ارتقای یک‌جانبه‌گرایی و عقب‌نشینی راهبردی ویژگی‌های برجستهٔ سیاست خارجی آن است. به‌هم‌پیوستن پوپولیسم اجتماعی و ملی‌گرایی اقتصادی در آمریکا پایگاه افکار عمومی برای سیاست‌های ضدنهادینهٔ او فراهم کرده است. بحران اوکراین از این رو به نقطهٔ گشایش ترامپ برای بازسازی نظم بین‌المللی بدل شد؛ «طرح صلح» او می‌کوشد تنش‌زدایی تاکتیکی میان آمریکا و روسیه را محقق کند، اما به بهای قربانی‌کردن یکپارچگی فراآتلانتیکی، و منبع مستقیم ضربه به روابط آمریکا، روسیه و اروپا شده است. گفت‌وگوی تلفنی ترامپ و پوتین در ۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۵ و مشاجرهٔ او با زلنسکی در کاخ سفید در ۲۸ فوریه رویدادهایی نمادین از فروپاشی «غرب جمعی» دانسته شده‌اند. تعامل سه‌جانبه از این رو وضعیتی پیچیده از آمیختگی هم‌پوشانیِ راهبردی و سازش تاکتیکی یافته است.
الف) روابط آمریکا و روسیه: همزیستی تنش‌زدایی تاکتیکی و تضادهای ساختاری
محافل راهبردی روسیه پیش از آغاز کار ترامپ پیش‌بینی کرده بودند که پیروزی ترامپ در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا برای روابط آمریکا و روسیه که در پایین‌ترین نقطهٔ تاریخی خود است «پنجرهٔ فرصت» است؛ پس از آغاز به کار او وضعیت کلی کشمکش شدید آمریکا و روسیه چندان تغییر نمی‌کند، اما نسبتاً انتظار می‌رود وضعیت آشفتهٔ تضاد و رویارویی روشن‌تر شود. پس از بازگشت ترامپ، روابط آمریکا و روسیه در ظاهر آرام گرفت، اما ریشهٔ رویارویی تغییر نکرد. آمریکا بر پایهٔ نیاز به عقب‌نشینی راهبردی در مسئلهٔ اوکراین به روسیه امتیازهای ملموس داد و پنجرهٔ همکاری دو طرف در حوزه‌هایی مانند انرژی و کنترل تسلیحات کوتاه‌زمانی گشوده شد. اما آمریکا و روسیه در نفوذ ژئوپلیتیک در کشورهای مشترک‌المنافع (CIS)، نظام ارزشی و تصور از نظم بین‌المللی همچنان تضادهای ساختاری دارند. روسیه از فرصت برای پیشبرد معماری امنیتی اوراسیا بهره می‌برد و آمریکا می‌کوشد منابع راهبردی را به هند-اقیانوسیه منتقل کند؛ این سازش تاکتیکی در واقع شکل تازه‌ای از رقابت راهبردی است.
از نظر شرایط واقعی، عامل شخصیِ ترامپ دلیل مهمی برای گرم‌شدن روابط آمریکا و روسیه است. برخلاف بایدن، ترامپ به‌صراحت گفته است به پوتین اعتماد دارد و باور دارد روسیه به آمریکا احترام می‌گذارد؛ این ادراک بنیادین زمینهٔ بهبود روابط دو طرف را فراهم کرد. تسلط هم‌زمان جمهوری‌خواهان بر مجلس نمایندگان و سنا نیز برای او فضای نسبتاً بیشتری در پیشبرد سیاست روسیه فراهم کرده است.
از نظر پیشینهٔ تاریخی، روابط آمریکا و روسیه پس از پایان جنگ سرد بارها از نو آغاز شد اما همه بی‌نتیجه ماند. پس از رویداد «۱۱ سپتامبر» ۲۰۰۱ روسیه از فرصت راهبردی بهره برد و روابط روسیه و آمریکا را که به‌سبب جنگ کوزوو تیره شده بود بهبود بخشید، اما با پدیدآمدن انقلاب‌های رنگی در گرجستان، اوکراین و جاهای دیگر، روابط دو طرف دوباره بدتر شد. تجربهٔ تاریخی نشان می‌دهد آمریکا و غرب نه می‌خواهند و نه خواهند گذاشت روسیه برخیزد؛ همین که روسیه بکوشد نفوذ خود را در کشورهای مشترک‌المنافع گسترش دهد، احیای شوونیسم قدرت بزرگ انگاشته می‌شود و تضادهای ژئوپلیتیک تازه برمی‌انگیزد. وقوع و کش‌آمدن بحران اوکراین همین تضاد ساختاری را به اوج رساند.
از نظر چشم‌انداز راهبردی کلی، سیاست داخلی سیاست خارجی را تعیین می‌کند و تنش‌زدایی تاکتیکی با بهبود کلی یکسان نیست. راهبرد قدرت‌سازیِ روسیه هم توسعهٔ اقتصاد و گسترش تسلیحات را می‌طلبد و هم حفظ نفوذ در کشورهای مشترک‌المنافع را؛ سیاست خارجی از این رو میان جمع‌کردن و رهاکردن در تنشی درونی است. هرچند گرایش انزواگرایانهٔ ترامپ راهبرد آمریکا را تا حدی به عقب‌نشینی کشانده، ماهیت هژمونیک آن تغییر نکرده و روسیه همچنان با سرکوب و مهار روبه‌رو خواهد بود. میان روسیه و آمریکا نه‌فقط تضادهای موجود حل نشده، بلکه ممکن است بر سر مواد معدنی حیاتی و گذرگاه‌های راهبردی نیز رقابت‌های تازه پدید آید؛ این ریشهٔ ناممکن‌بودن آرامش کامل روابط دو طرف است.
از نظر رقابت تاکتیکی، روسیه ابزارهای مبارزهٔ واقع‌بینانه به کار می‌برد. روسیه در برابر «طرح صلح» از یک سو استقبال می‌کند اما آن را یکسره نمی‌پذیرد و با ریتم خود پیش می‌رود؛ از سوی دیگر فعالانه در مذاکرات آتش‌بس شرکت می‌کند اما قاطعانه از منافع راهبردی خود دفاع می‌نماید. به همین دلیل روابط آمریکا و روسیه نوسان کرد و آمریکا نیز به‌ندرت از اقدامات روسیه در مسئلهٔ اوکراین انتقاد کرد. در ۲ مارس ۲۰۲۵ لاوروف، وزیر خارجهٔ روسیه، اظهار داشت: «روسیه و آمریکا نمی‌توانند در هر مسئلهٔ بین‌المللی هم‌رأی باشند، اما وقتی منافع مشترک وجود دارد، اقدام عملی نکردن حماقت است؛ وقتی اختلاف وجود دارد، قدرت‌های بزرگ مسئول موظفند تضمین کنند که اختلاف به جنگ نینجامد.» این اظهار هم حمایت سیاسی از ترامپ بود و هم انتظار روسیه را برای رسیدن به توافقی سودمند از رهگذر مذاکرهٔ صلح بازتاب می‌داد.
علت آن است که روسیه پس از بحران اوکراین دریافته است نمی‌تواند در آمریکا و غرب ادغام شود، اما برای پیشبرد توسعهٔ اقتصادی خود به فناوری و سرمایهٔ آمریکا و غرب نیاز دارد؛ و تهدید از سوی آمریکا و غرب، به‌ویژه گسترش ناتو به شرق، چالش اصلی ژئوپلیتیکی آن است. در عین حال، کشورهای مشترک‌المنافع هر یک بر پایهٔ منافع خود، با تحریک آمریکا و غرب، گرایش به روسیه‌زدایی نشان داده‌اند و نفوذ روسیه در آنان کاهش یافته و در نتیجه فضای ژئواستراتژیک روسیه بیشتر تنگ شده است؛ و همین که روسیه بخواهد نفوذ خود را در این کشورها گسترش دهد با چالش آمریکا و غرب روبه‌رو می‌شود؛ تضاد در منافع بنیادین به دوری درازمدت روسیه از غرب انجامیده است. افزون بر این، از نظر روسیه، با پایان جنگ سرد، مرحلهٔ چیرگی تمدن غرب بر تکامل جامعهٔ انسانی پایان یافته و رقابت ارزش‌ها و الگوهای توسعه کانون تازه شده است، و رویهٔ آمریکا در تحمیل الگوی توسعهٔ غربی با تکیه بر جایگاه هژمونیک خود تنش‌های سیاسی جهانی و منطقه‌ای را پیوسته تشدید کرده است.
ب) روابط آمریکا و اروپا: کاهش اعتماد راهبردی و گذار الگوی اتحاد
کاهش اعتماد راهبردی آمریکا و اروپا نشانهٔ مرحله‌ایِ حادشدن تضادهای ساختاری اتحاد فراآتلانتیکی است. سیاست «اول آمریکا»ی ترامپ ۲٫۰ با روند بیداری راهبردی اروپا در تقابل است و دو طرف در سه بُعد تقسیم مسئولیت امنیتی، تسلط بر قواعد و سازوکار مدیریت بحران وضعیتی از جدایی محدود نشان می‌دهند؛ روابط فراآتلانتیکی از وابستگی نهادی به الگوی همکاریِ رقابتی در حال گذار است.
از نظر علت مستقیم، آمریکا و اروپا در راه‌حل بحران اوکراین تصوراتی متضاد دارند. اروپا با گفت‌وگوهای صلح یک‌جانبهٔ آمریکا و روسیه به‌صراحت مخالفت کرد، اوکراین برای مدتی توافق معادن با آمریکا را لغو کرد و هیچ توافقی را که آمریکا و روسیه به‌طور یک‌جانبه به آن برسند به رسمیت نمی‌شناسد. اروپا در واقع از این تصمیم اوکراین پشتیبانی می‌کند، زیرا دو طرف در جلوگیری از پیروزی روسیه، نگه‌داشتن آمریکا در کمک به اوکراین و ساختن چارچوب امنیتی اروپایی علیه روسیه منافع مشترک دارند. کنارگذاشتن اروپا از مذاکرات صلح از سوی آمریکا در نظر اروپا «دیپلماسی دورزدن» تلقی شد.
از نظر علت بنیادین، آمریکا و اروپا در نگرش راهبردی بین‌المللی تفاوتی آشکار دارند. در امنیت، اروپا که دیرزمانی زیر حمایت نظامی آمریکا بوده بیشتر گرایش دارد امنیت را از رهگذر گفت‌وگو و توسعه تضمین کند و از اینجا هویت «قدرت هنجاری» پدید آمده است. در حاکمیت، آمریکا حاکمیت را ابزار مداخلهٔ خارجی می‌داند و ادعاهای ترامپ دربارهٔ حاکمیت بر گرینلند، کانادا و کانال پاناما ماهیت پاسداری از هژمونی را آشکار کرد؛ اما اروپا از منظر جامعهٔ بین‌المللی به مسئله می‌نگرد و نیاز درونی به حقوق بین‌الملل الزام‌آور دارد. سخنرانی «اندرزگویانه»ٔ جِی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در کنفرانس امنیتی مونیخ پایگاه ارزشی اتحاد فراآتلانتیکی را بیشتر تکان داد.
از نظر چشم‌انداز آینده، تضاد میان بیداری اروپا و «اول آمریکا» ممکن است درازمدت بماند. فراخوان برای مسلح‌سازی دوبارهٔ اروپا از خودمختاری راهبردی اروپا نیروی بسیج‌کننده‌تری یافته است. بریتانیا و فرانسه «ائتلاف داوطلبان» برای پشتیبانی از اوکراین را تشکیل دادند و تصمیم گرفتند حتی اگر آمریکا حمایت را متوقف کند به کمک کامل ادامه دهند و پس از آتش‌بس نیروهای حافظ صلح اروپایی مستقر کنند. اتحادیهٔ اروپا به اتفاق آرا ۸۰۰ میلیارد یورو برای مسلح‌سازی دوبارهٔ اروپا تخصیص داد که ۱۵۰ میلیارد یورو از آن ویژهٔ هزینه‌های دفاعی کشورهای عضو است. این اقدام روند اصلاح «پیمان ثبات و رشد» را نیز برانگیخت و تعدیل سازوکار «ترمز بدهی» در آلمان این را نشان می‌دهد.
با این همه، رشته‌های پیونددهندهٔ روابط آمریکا و اروپا همچنان برجا است. بنیان ایده‌ای جوامع دو طرف نزدیک است و تا زمانی که آمریکا از ناتو بیرون نرود، سنگ‌بنای امنیت مشترک و دفاع جمعی همچنان کار خواهد کرد. هم‌زمان سازوکار موازنهٔ نظام مشروطهٔ آمریکا نیز اندیشه‌های افراطی ترامپ را مهار می‌کند و قاعدهٔ بنیادین نوسان آمریکا میان ترقی‌خواهی و انزواگرایی تغییر نکرده است.
ج) روابط روسیه و اروپا: رویارویی پایدار در بستر معضل امنیتی
تعامل روسیه و اروپا در تناقضی دوگانه از معضل امنیتی و وابستگی انرژی گرفتار است. اروپا از رهگذر تنوع‌بخشی به انرژی وابستگی به روسیه را کاهش می‌دهد اما از اضطراب امنیتیِ ناشی از مجاورت جغرافیایی رها نمی‌شود؛ روسیه راهبرد «چرخش به شرق» را پیش می‌برد اما بازار اروپا همچنان برای دگرگونی اقتصادی آن نقشی کلیدی دارد. رقابت دو طرف بر سر نظم پس از جنگ اوکراین، توافق‌های ترانزیت انرژی و مرزهای حاکمیت دیجیتال در ذات خود مبارزه بر سر حق قاعده‌گذاری در قارهٔ اوراسیا است. تثبیت ادراک اروپا از «تهدید ترکیبی» روسیه سبب می‌شود هر بهبود روابط ناگزیر مشروط به بازسازی نظام‌مند معماری امنیتی باشد.
از نظر روند تاریخی، روابط روسیه و اروپا درهم‌تنیده و بسیار پیچیده است. ادغام در اروپا همواره رؤیای روسیه بوده است؛ در ۲۰۰۳ پوتین نخستین بار ایدهٔ «اروپای بزرگ» را مطرح کرد و ادغام در اروپا را انتخابی تاریخی دانست. حتی پس از بحران کریمه در ۲۰۱۴، روسیه همچنان اروپا را نخستین جهت سیاست خارجی و همکاری اقتصادی می‌دانست و در اوج، ۴۵ درصد گاز طبیعی اروپا به عرضهٔ روسیه وابسته بود. پس از ۲۰۲۲ ساختار اقتصادی روسیه و اروپا آشکارا تغییر کرد، اما درون اتحادیهٔ اروپا همچنان نتوانستند بر سر قطع وابستگی انرژی به روسیه توافق کنند و در ۲۰۲۴ حجم واردات گاز اتحادیه از روسیه حتی بازگشت کرد.
از نظر واقعیت امروز، مسیر بحران اوکراین مستقیماً مسیر روابط روسیه و اروپا را تعیین می‌کند. پیش از بحران، روسیه در بهره‌گیری از تضادهای آمریکا و اروپا برای شکاف‌انداختن در اردوگاه غرب ماهر بود و با ترکیب گرفتارسازی انرژی و ارعاب امنیتی روابط روسیه و اروپا را به تصویر «اقتصاد پویا، سیاست دور، نظامی متخاصم» درآورده بود. پس از تشدید همه‌جانبهٔ بحران، روابط روسیه و اروپا یکسره بدتر شد. در فوریهٔ ۲۰۲۳ نبنزیا، نمایندهٔ دائم روسیه در سازمان ملل، گفت روابط روسیه و اروپا در ماهیت دیگر وجود ندارد. «طرح صلح» آمریکا هرچند با واکنش مثبت روسیه روبه‌رو شد، اما واکنش شدید اروپا را برانگیخت و اروپا قاطعانه خواست در مذاکرات صلح شرکت کند و با هدایت آمریکا و روسیه مخالفت کرد.
از نظر علت بنیادین، بدگمانی راهبردی متقابل و معضل امنیتی سبب شده است روابط روسیه و اروپا به‌دشواری بهبود یابد. برای روسیه، بحران اوکراین نقطهٔ عطف سیاست خارجی است؛ دشمنی اروپا با روسیه به حدی بی‌سابقه رسیده و برخی کشورهای بی‌طرفِ سنتی نیز به ائتلاف ضدروسی پیوسته‌اند. نه‌فقط کشورهای سنتاً ضدروسی مانند بریتانیا، لهستان و کشورهای بالتیک، بلکه حتی آلمان، فرانسه، ایتالیا و اسپانیا که نسبت به روسیه ملایم‌تر بودند نیز موضعی شدیداً ضدروسی گرفته‌اند. روسیه برای نخستین بار در تاریخ در غرب نه‌تنها متحدی ندارد، بلکه حتی گفت‌وگوکننده‌ای هم که بتواند نقش میانجی بازی کند ندارد. بی‌طرفی سنتی برخی کشورهای اروپایی یکسره از میان رفته است. جز فنلاند و سوئد که تصمیم به پیوستن به ناتو گرفتند، اتریش، ایرلند و حتی سوئیس نیز به ائتلاف ضدروسی پیوسته‌اند. هشدار پوتین دربارهٔ اینکه مداخلهٔ غرب، به‌ویژه کشورهای اروپایی، در مناقشهٔ اوکراین پیامدهای جدی خواهد داشت، نتوانست مانع مشارکت فعال و مؤثر کشورهایی مانند بریتانیا، فرانسه و آلمان در مسلح‌سازی و آموزش ارتش اوکراین شود، و نیز مانع ارائهٔ اطلاعات لحظه‌ای و کمک‌های گستردهٔ نظامی، مالی، اقتصادی و فناورانه به اوکراین نشد؛ و روسیه این‌ها را فعال‌ترین مداخله در بحران اوکراین می‌داند.
روسیه و اوکراین هر دو در بن‌بست‌اند و هر دو خواهان پایان مناقشه‌اند، اما رویارویی نظامی ادامه دارد. روسیه با تمام توان الگوی توسعهٔ تازه‌ای را با هستهٔ مجتمع دفاعی می‌سازد؛ بودجهٔ دفاعی ۲۰۲۵ آن ۶٫۳ درصد تولید ناخالص داخلی است و برنامه‌ریزی و بودجه‌بندی ملی نشان از آماده‌شدن برای طولانی‌شدن دارد. اروپا بر این پایه داوری می‌کند که روسیه دیگر به‌دشواری می‌تواند در مسئلهٔ اوکراین دست بکشد. آنچه اروپا را ناآرام‌تر می‌کند این است که روسیه معماری امنیتی اوراسیا را مطرح و سیاست بازدارندگی هسته‌ای را بازنگری کرده، معیار کاربرد سلاح هسته‌ای را پایین آورده و ابتکار ضربهٔ پیشدستانه را به خود داده است؛ این امر کنترل‌ناپذیری میدان نبرد را به‌طور چشمگیر تشدید کرده و اروپا از آن سخت نگران است.
تغییرات یادشده در سه رابطهٔ آمریکا و روسیه، آمریکا و اروپا و روسیه و اروپا در ظاهر مستقل می‌نمایند، اما در واقع از رهگذر گره مشترکی به نام روسیه اثر هم‌پیوندی می‌سازند. تنش‌زدایی تاکتیکی آمریکا و روسیه بدگمانی راهبردی آمریکا و اروپا را تشدید کرده، شکاف آمریکا و اروپا نیز به‌نوبهٔ خود فضای سازش آمریکا با روسیه را محدود می‌کند و تثبیت رویارویی روسیه و اروپا پیوسته برای تماس آمریکا و روسیه استدلال ضرورت فراهم می‌آورد. تعامل سه‌جانبه از این رو ویژگی‌ای غیرخطی دارد که در آن طرف‌ها یکدیگر را می‌کشند و هم‌زمان باز می‌دارند. مهم‌تر آنکه در این ساختار مثلثی، نقش روسیه نقطه‌ای متقارن در مثلثی متساوی‌الاضلاع نیست، بلکه به‌صورت منبع فشار راهبردی در جهت‌های مختلف تأثیری نامتوازن می‌گذارد: بر اروپا فشار امنیتی قوی وارد می‌کند، برای آمریکا تنش در تخصیص منابع راهبردی می‌آفریند و از رهگذر تغییر در روابط آمریکا و اروپا به‌طور غیرمستقیم ساختار قدرت جهانی را که تعامل راهبردی چین و آمریکا بر آن تکیه دارد بازسازی می‌کند. همین نقش نامتقارن و انتقال نامتوازن است که عامل روسیه را فراتر از قلمرو امنیت اروپا می‌برد و آن را به پنجرهٔ کلیدی برای مشاهدهٔ شرایط مرزی مسیر عملی ثبات راهبردی سازندهٔ چین و آمریکا بدل می‌کند.
۴. سازوکار انتقال عامل روسیه به ثبات راهبردی چین و آمریکا: از متغیر منطقه‌ای تا ساختار جهانی
وجود روسیه به‌عنوان منبع فشار راهبردی درازمدت، تأثیری بسیار فراتر از قلمرو امنیت اروپا دارد و از رهگذر سازوکارهای انتقال چندگانه محیط ساختن ثبات راهبردی چین و آمریکا را ژرف بازسازی می‌کند.
نخست، بزرگ‌کردن شکاف آمریکا و اروپا و تشدید سست‌شدن ساختاری روابط فراآتلانتیکی. عامل روسیه ابتدا در روابط آمریکا و اروپا عمل می‌کند و تغییر در روابط آمریکا و اروپا نیز خود متغیر بیرونیِ مهم ثبات راهبردی چین و آمریکا را می‌سازد. پس از بازگشت ترامپ به قدرت، گرایش آمریکا به اولویت‌دادن به امنیت اروپا و تفکر معامله‌ای آشکار است. گزارش «راهبرد امنیت ملی» تازهٔ آمریکا که در دسامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، دستیابی به آتش‌بس سریع روسیه و اوکراین و جلوگیری از تشدید جنگ را نگرانی اصلی در قبال اروپا دانست و روابط فراآتلانتیکی دیگر نخستین موضوع توجه نیست. آمریکا ارائهٔ حمایت نظامی همه‌جانبه به اوکراین را متوقف کرد و از اروپا خواست هزینه بپردازد؛ این امر مستقیماً اعتماد راهبردی آمریکا و اروپا را تضعیف کرد و دو طرف از متحدانی ارزش‌محور به اتحادی کارکردی و منفعت‌محور در حال گذارند.
معنای تعمیق شکاف آمریکا و اروپا برای ثبات راهبردی چین و آمریکا این است: اروپایی که دیگر نمی‌تواند بی‌قیدوشرط به تعهد امنیتی آمریکا تکیه کند، شتابان خودمختاری راهبردی و مسلح‌سازی دوبارهٔ خود را پیش می‌برد. داده‌های مؤسسهٔ بین‌المللی مطالعات راهبردی (IISS) نشان می‌دهد در ۲۰۲۵ هزینه‌های دفاعی اروپا همچنان با سرعتی رکوردشکن رشد کرد و بیش از ۲۱ درصد کل جهان را تشکیل داد. این تحول هم ممکن است مصرف منابع راهبردی آمریکا در اروپا را بکاهد و آن را بیشتر به جهت هند-اقیانوسیه متمرکز کند و از این رو فشار راهبردی بر چین را افزایش دهد؛ و هم ممکن است آمریکا را با تنش تخصیص منابع میان امنیت اروپا و رقابت هند-اقیانوسیه روبه‌رو کند و برای چین فضای مانور راهبردی فراهم آورد. عامل روسیه با بزرگ‌کردن شکاف آمریکا و اروپا به‌طور عینی عدم قطعیت ساختن ثبات راهبردی چین و آمریکا را افزایش داده است. ژرف‌تر آنکه وقتی اتحاد فراآتلانتیکی از وابستگی نهادی به همکاری رقابتی می‌گراید، توان نهادی آمریکا برای بسیج متحدان در مقابله با چین ضعیف می‌شود، در حالی که گرایش اروپا به امنیتی‌کردن سیاست اقتصادی خارجی زیر فشار اضطراب امنیتی در حال تقویت است؛ این دو درهم می‌آمیزند و محیط بیرونی را پیچیده‌تر می‌کنند. وقتی منابع راهبردی آمریکا بیشتر به هند-اقیانوسیه متمرکز می‌شود، بازسازی معماری امنیتی اروپا و فشار ژئوپلیتیک پیرامون چین در واقع دو روی یک سکه‌اند و مسیر عملی ثبات راهبردی سازنده چین و آمریکا از این رو باید هم‌زمان نگاه جهانی و توجه منطقه‌ای داشته باشد.
دوم، انتقال اضطراب امنیتی و بازسازی ادراک روابط چین و اروپا. روسیه منبع مستقیم اضطراب امنیتی اروپا است و این اضطراب به روابط چین و اروپا سرریز می‌کند و به‌طور غیرمستقیم بر محیط بیرونی تعامل راهبردی چین و آمریکا اثر می‌گذارد. زنجیرهٔ انتقال به‌روشنی قابل‌تشخیص است: فشار مداوم روسیه سبب می‌شود وضعیت میدان نبرد سیاست اروپا را بکشاند، افزایش هزینهٔ کمک به اوکراین پوپولیسم و حمایت‌گرایی برمی‌انگیزد و در نتیجه انگیزهٔ فشار بر چین در موضوعات تجاری و اقتصادی افزایش می‌یابد. در چارچوب ادراک اروپا، اگر آمریکا کورکورانه در پی آتش‌بس سریع باشد و در منافع کلیدی به روسیه امتیاز دهد، پیروزی روسیه اثر دومینوی مسائل امنیتی را به راه خواهد انداخت؛ از این رو هر عاملی که بتواند عمق راهبردی روسیه را بیفزاید با هشیاری بسیار دیده می‌شود. برخی تحلیل‌های رسانه‌ای و گرایش‌های سیاستی چین و روسیه را دو روی یک سکه می‌بینند و این گرایش ادراکی به ارزش مستقل روابط چین و اروپا آسیب می‌زند.
مسئلهٔ ژرف‌تر آن است که اضطراب امنیتیِ ناشی از تهدید روسیه، امنیتی‌شدن سیاست اقتصادی خارجی اروپا را پیش می‌راند. وقتی اضطراب امنیتی دستورکار را در اختیار می‌گیرد، منطق همکاری وابستگی متقابل اقتصادی ممکن است زیر منطق رقابت امنیتی پوشیده شود. اروپا در پیشبرد سیاست «کاهش ریسک» در تجارت با چین اغلب درس‌ها و تجربه‌های روسیه را بر روابط با چین فرافکنی می‌کند و به‌اصطلاح خطر وابستگی را بزرگ‌نمایی می‌کند. اثر این امر بر ثبات راهبردی چین و آمریکا غیرمستقیم اما عمیق است: بدترشدن روابط چین و اروپا فضای چین در حکمرانی اقتصاد بین‌المللی را فشرده می‌کند، و روابط چین و اروپا دقیقاً تکیهگاه مهم چین برای حفظ فضای مانور در رقابت راهبردی با آمریکا است. در اوت ۲۰۲۵ رهبران فرانسه، آلمان، بریتانیا و اتحادیهٔ اروپا بیانیه‌ای مشترک منتشر کردند و گفتند نشست سه‌جانبهٔ رهبران را برای بحث دربارهٔ مسائل اصلی مانند تضمین‌های امنیتی اوکراین پیش خواهند برد. این نشان می‌دهد اروپا از واکنش منفعلانه به شکل‌دهی فعالانهٔ دستورکار امنیتی می‌گراید و ادراک آن از روابط چین و روسیه در این فرایند مستقیماً مسیر روابط چین و اروپا را شکل خواهد داد.
سوم، آفرینش پیچیدگی راهبردی و تبدیل روابط چین و آمریکا به متغیری چندبُعدی. مستقیم‌ترین اثر عامل روسیه بر ثبات راهبردی چین و آمریکا آن است که تعامل چین و آمریکا را از ابعاد گوناگون پیچیدهٔ راهبردی می‌کند. اکنون روابط چین و روسیه «پشت‌به‌پشت» است و روابط چین و آمریکا در پی پیش‌بینی‌پذیری؛ این دو هم‌زمان پیش می‌روند اما عمیقاً درهم تنیده‌اند. این وضعیت در خواست‌های راهبردی بسیار متفاوت روسیه و آمریکا ریشه دارد: هستهٔ روسیه بقا، تحکیم عقبه و مقاومت در برابر غرب است و پیوند راهبردی با چین تکیهگاه اصلی آن برای مقابله با فشار غرب؛ هستهٔ آمریکا ثبات، مدیریت رقابت و پرهیز از خروج از کنترل است و بر مدیریت بحران در قبال چین تمرکز دارد. این دو خواست در تعامل سه‌جانبهٔ چین، آمریکا و روسیه تنشی پیچیده می‌سازند.
از دید آمریکا، روسیه متغیر طرف سوم در برخورد با روابط چین است. از یک سو آمریکا می‌خواهد از شکل‌گیری اتحاد نظامی واقعی چین و روسیه جلوگیری کند و این او را در سیاست چین ناگزیر به اعتدال می‌کشاند؛ از سوی دیگر نگران است چین پشتیبانی عقبه به روسیه بدهد و تاب‌آوری آن را در اوکراین بیفزاید و از این رو در دوراهی احتیاط گرفتار شود. از دید روسیه، محافل راهبردی آن شور شدید همکاری با چین نشان می‌دهند و روابط چین و روسیه را انتخابی راهبردی با نگاه بلندمدت تعریف می‌کنند؛ این انتظار پیوند ناگزیر به سطوح بالاتر هماهنگی راهبردی می‌رسد. از دید چین، عامل روسیه ساختن ثبات راهبردی چین و آمریکا را با قید دوگانه روبه‌رو می‌کند: هم باید جلو آن را گرفت که روابط چین و روسیه از سوی آمریکا اتحادی ضدآمریکایی تعبیر شود و واکنش مفرط برانگیزد، و هم باید جلو آن را گرفت که نوسان روابط چین و آمریکا به روابط چین و روسیه منتقل شود و به عقبهٔ راهبردی آسیب بزند. در اوت ۲۰۲۵ ترامپ پیاپی با پوتین و زلنسکی دیدار کرد و تعامل قدرت‌های بزرگ الگوی پیچیدهٔ چرخش مثلثی یافت. در بررسی هر رابطهٔ دوجانبه در مثلث راهبردی چین، آمریکا و روسیه، حضور نامرئی طرف سوم احساس می‌شود.
در مجموع، وجود روسیه به‌عنوان منبع فشار راهبردی درازمدت، تأثیری بسیار فراتر از امور امنیتی اروپا دارد و از رهگذر سازوکارهای انتقال چندگانه محیط بیرونی ساختن ثبات راهبردی چین و آمریکا را ژرف بازسازی می‌کند. در سطح مستقیم، توان نظامی و رفتار ژئوپلیتیکی روسیه توزیع منابع راهبردی آمریکا را می‌کشد و توجه و سرمایه‌گذاری آمریکا در جهت آسیا-اقیانوسیه را با کشاکش مداوم پراکندگی و تمرکز روبه‌رو می‌کند و از این راه به‌طور غیرمستقیم بر موازنهٔ قوا و شدت رقابت میان چین و آمریکا اثر می‌گذارد. در سطح غیرمستقیم، رویارویی امنیتی روسیه و اروپا پیوند راهبردی دو سوی آتلانتیک را تثبیت می‌کند، اما واگرایی منافع آمریکا و اروپا استواریِ این پیوند را پیوسته می‌آزماید؛ این تنش هم ممکن است آمریکا را به سرمایه‌گذاری بیشتر در جهت اروپا وادارد و هم ممکن است آمریکا را به جست‌وجوی سازش با چین در جهت آسیا-اقیانوسیه برای گشودن فضای مانور سوق دهد، و نوسان میان این دو احتمال خود متغیری نامعلوم در تعامل چین و آمریکا است. در سطح کلان‌تر، روسیه به‌عنوان عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل و قدرت هسته‌ای، نگرش آن به قواعد بین‌المللی، شیوهٔ مداخله در مناقشات منطقه‌ای و انتخاب موضع در سازوکارهای چندجانبه، همگی ناملموس بر بنیان نهادی و محیط هنجاریِ ثبات راهبردی جهانی اثر می‌گذارد. این تأثیرها درهم‌تنیده و لایه‌به‌لایه پیش می‌روند و عامل روسیه را به قید بیرونیِ ساختاری‌ای بدل می‌کنند که در فرایند ساختن ثبات راهبردی چین و آمریکا نشانده شده است؛ مسیر روابط چین و آمریکا را مستقیماً تعیین نمی‌کند، اما پیوسته و به‌گونه‌ای که نمی‌توان نادیده‌اش گرفت پیش‌شرط‌ها و دامنهٔ گزینه‌هایی را که تعامل دو طرف با آن روبه‌روست تغییر می‌دهد.
۵. نتیجه‌گیری: متغیر نامتقارن و قید ساختاری ثبات راهبردی
ساختن ثبات راهبردی سازندهٔ چین و آمریکا نه‌فقط به آیندهٔ روابط دو کشور مربوط است، بلکه معنای جهانیِ بازشکل‌دادن جهت نظم بین‌المللی سدهٔ بیست‌ویکم را نیز دارد. از نظر مسیر عملی، اینکه این چارچوب ثبات بتواند به‌طور مؤثر کار کند به آن بستگی دارد که چین و آمریکا بر پایهٔ مدیریت اختلاف‌های دوجانبه بتوانند اختلال‌های ساختاری ناشی از عوامل طرف سوم را به‌درستی هدایت کنند. فهم نقش روسیه نشان می‌دهد مسیر عملی ثبات راهبردی سازنده جادهٔ هموار و خطیِ پیش‌روندهای نیست، بلکه فرایندی پیچیده است که باید در میان تنش‌های چندگانه به‌طور پویا تنظیم شود: هم باید جلو آن را گرفت که مناقشات منطقه‌ای از رهگذر قدرت‌های بزرگ به رویارویی نظام‌مند بدل شوند، هم باید در شکاف اتحادهای برآمده از عوامل طرف سوم فضای مانور راهبردی را یافت، و مهم‌تر آنکه باید در موضوعات امنیتی تازه مانند بازدارندگی هسته‌ای و امنیتی‌شدن اقتصاد سازوکار مدیریت بحران ساخت. در همین معنا، وجود روسیه به‌عنوان متغیر نامتقارن هم آزمون فشار برای ثبات راهبردی چین و آمریکا است و هم نمونهٔ کلیدی برای مشاهدهٔ دگرگونی منطق روابط قدرت‌های بزرگ در چارچوب تازه.
نخست، روسیه در ثبات راهبردی چین و آمریکا نقش متغیر راهبردی نامتقارن را بازی می‌کند. در روابط آمریکا و اروپا منبع فشار راهبردی است و پیوسته شکاف ساختاری فراآتلانتیکی را بزرگ می‌کند؛ در روابط چین و اروپا واسطهٔ انتقال اضطراب امنیتی است و امنیتی‌شدن سیاست تجاری اروپا در قبال چین را می‌راند؛ در روابط چین و آمریکا متغیری راهبردی و چندبُعدی است که تعامل را با پیچیدگی بی‌سابقه روبه‌رو می‌کند. یک کنشگر واحد بر سه ضلع به‌ترتیب تهدید مشترک، منبع اضطراب غیرمستقیم و متغیر راهبردی انگاشته می‌شود و این نامتقارنی نقش آن را به اهرمی ساختاری بدل می‌کند: تعدیل سیاست هر طرف در قبال روسیه، پس از شکست از نقش‌های گوناگون، ممکن است در دو رابطهٔ دیگر واکنش زنجیره‌ای به بار آورد. «طرح صلح» ترامپ ۲٫۰ نمونه‌ای عینی است. سازش تاکتیکی آمریکا با روسیه در روابط آمریکا و اروپا بحران اعتماد برانگیخت، در روابط چین و اروپا اضطراب امنیتی را تشدید کرد و در روابط چین و آمریکا عدم قطعیت راهبردی تازه آفرید.
دوم، عامل روسیه ساختن ثبات راهبردی سازندهٔ چین و آمریکا را با قید ساختاری روبه‌رو می‌کند. زمینهٔ روابط سه‌جانبهٔ چین، آمریکا و اروپا ساختاری غیرنمونه‌وار است با عدم تقارن قدرت، گسست موضوعات و تعامل نامتوازن، و نقش نامتقارن روسیه عدم قطعیت نظام را بیشتر بزرگ می‌کند. تا زمانی که بحران اوکراین ادامه دارد، روسیه به‌عنوان منبع فشار راهبردی درازمدت پیوسته شکاف آمریکا و اروپا را بزرگ می‌کند، اضطراب امنیتی را به روابط چین و اروپا منتقل می‌کند و روابط چین و آمریکا را چندبُعدی و پیچیدهٔ راهبردی نگه می‌دارد؛ از این رو برقراری هر تعادل مثلثیِ پایدار دشوار است. نظم بین‌المللی کنونی عمیق‌ترین گذار پارادایمی از پایان جنگ سرد تا امروز را می‌گذراند. آمریکا از رهگذر «جداشدگی گزینشی» نظام هژمونیک را بازسازی می‌کند، روسیه با بهره‌گیری از فرصت معماری امنیتی اوراسیا را پیش می‌برد و اروپا در بیداری دفاعی خودمختاری راهبردی را می‌آزماید؛ جهت‌گیری راهبردی هر سه متفاوت است و محیط بیرونی ثبات راهبردی سازندهٔ چین و آمریکا از این رو پر از پیش‌بینی‌ناپذیری است.
سوم، چین باید در ساختار پیچیده ابتکار راهبردی را حفظ کند. مسئلهٔ اصلی این است که چگونه بر هر سه خط رابطه هم‌زمان همکاری راهبردی و انعطاف سیاستی را حفظ کند: در قبال روسیه بر عدم اتحاد، عدم رویارویی و عدم هدف‌گیری طرف سوم پایبند بماند، همکاری راهبردی را ژرف کند اما از خطر گرفتار شدن در بند بپرهیزد؛ در قبال اروپا فعالانه اعتماد بیفزاید و تردیدها را بزداید و ارزش مستقل روابط چین و اروپا را پاس بدارد، به‌ویژه در شرایطی که شکاف فراآتلانتیکی ژرف‌تر و اضطراب امنیتی اروپا بیشتر می‌شود و این بسیار حیاتی است؛ در قبال آمریکا مجرای گفت‌وگوی ثبات راهبردی را حفظ کند تا عامل روسیه کاتالیزور خطای محاسبه میان چین و آمریکا نشود. در برابر مثلث تازهٔ چین، آمریکا و روسیه در دگرگونی بزرگ، باید بر چارچوب روابط قدرت‌های بزرگ مبتنی بر صلح و همزیستی، ثبات کلی و توسعهٔ متوازن پافشاری کرد، استواری راهبردی را نگه داشت و با سنجش اوضاع همه‌جانبه تدبیر کرد.
چهارم، آنچه چین مؤثرترین کنترل را بر آن دارد، انسجام راهبرد توسعهٔ خودش و ثبات انتظارات سیاستی است. پافشاری بر همکاری چندجانبهٔ باز و فراگیر، پایبندی به خط قرمز عدم اتحاد و شکل‌دادن فعالانهٔ موضوعات به‌جای واکنش منفعلانه به فشار، تضمین بنیادین حفظ ابتکار راهبردی در رقابت قدرت‌های بزرگ است. عامل روسیه به‌عنوان متغیر بیرونی البته مهم است، اما آنچه سرانجام جهت ثبات راهبردی چین و آمریکا را تعیین می‌کند، گزینش‌های راهبردی و تعامل سیاستی خود دو کشور است.
در مجموع، ترامپ ۲٫۰ نشانهٔ ورود نظم بین‌المللی و روابط قدرت‌های بزرگ به مرحلهٔ تازه‌ای پر از عدم قطعیت است. روابط آمریکا و روسیه هرچند از نقطهٔ پایین بالا آمده، تضادهای ساختاری‌اش را نمی‌توان تغییر داد؛ روابط آمریکا و اروپا از وابستگی نهادی به همکاری رقابتی در حال گذار است؛ بدگمانی راهبردی و معضل امنیتی نیز تعیین می‌کند که روابط روسیه و اروپا به‌دشواری از بنیاد بهبود یابد. بحران اوکراین به‌عنوان کانون بازی سه‌جانبه هم افول اصول منشور سازمان ملل را آشکار کرد و هم شکل تازهٔ مناقشهٔ ترکیبی را نمایان ساخت. در نگاه به آینده، توازن پویای مثلث آمریکا، روسیه و اروپا به آن بستگی دارد که مسیر حل بحران اوکراین بتواند با منافع هستهٔ همهٔ طرف‌ها سازگار شود و نیز به میزان هم‌افزایی یکپارچگی دفاعی اروپا و کاهش ریسک اقتصادی. اگر آمریکا و روسیه به سازش تاکتیکی برسند، ممکن است روند حاکمیت دفاعی اروپا شتاب بگیرد؛ اگر رویارویی روسیه و اروپا طولانی شود، ممکن است آمریکا را وادارد اثربخشی راهبرد «موازنهٔ فراساحلی» را دوباره ارزیابی کند. در فرایند ساختن ثبات راهبردی سازندهٔ چین و آمریکا، اینکه چگونه می‌توان متغیر نامتقارنی چون روسیه را به‌درستی هدایت کرد، محک خرد راهبردی و توان دیپلماتیک چین خواهد بود.
پانگ داپِنگ، معاون مؤسسهٔ مطالعات روسیه، اروپای شرقی و آسیای مرکزی آکادمی علوم اجتماعی چین و پژوهشگر ارشد