چه کسی به‌جای مردم ایران سخن می‌گوید؟
محمد حقیقت
چهاردهم فوریۀ ۲۰۲۶، رضا پهلوی در گفت‌وگو با رویترز از مداخلۀ نظامی آمریکا در ایران دفاع کرد. دو هفته بعد، آمریکا و اسرائیل به ایران حمله کردند و او همان روز از دونالد ترامپ تمجید کرد و او را «رئیس‌جمهور صلح» خواند. هفتم نوامبر، در کلیسای تاریخی پاولس‌کیرشۀ فرانکفورت، بنیاد فریدریش ناومان «جایزۀ آزادی» خود را به نام مردم ایران به همین شخص سپرد. بیژن جیرسرایی، عضو هیأت اجرایی فدرال حزب دموکرات آزاد آلمان (FDP)، سخنران تجلیل در مراسم بود. این سه صحنه را باید کنار هم دید. حزبی که چهره‌ای از رهبری آن در چنین مراسمی سخن می‌گوید، باید پاسخ دهد که دعوت از یک قدرت خارجی برای حمله به ایران چه نسبتی با آزادی مردم ایران دارد. (۱، ۲)
مراسم هفتم نوامبر در فضایی برگزار شد که موقعیت سیاسی بانیان حمله به ایران تضعیف شده بود. در آمریکا، دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای اکثریت هر دو مجلس کنگرۀ آینده را به دست آوردند و نارضایتی از جنگ با ایران یکی از عوامل روی‌گردانی رأی‌دهندگان از جمهوری‌خواهان بود. در اسرائیل نیز ائتلاف نتانیاهو اکثریت پارلمانی خود را از دست داد و در همان روز برگزاری مراسم فرانکفورت، رئیس‌جمهور اسرائیل گادی آیزنکوت را مأمور تلاش برای تشکیل دولت کرد. (۹، ۱۰)
بنیاد ناومان انتخاب رضا پهلوی و تاریخ مراسم را در ۱۴ سپتامبر، پیش از هر دو انتخابات، اعلام کرده بود. اهمیت سیاسی ماجرا در این است که مراسم در چنان فضایی چه پیامی فرستاد. در روزهایی که بانیان حمله در واشنگتن و تل‌آویو با عقب‌گرد انتخاباتی روبه‌رو شده بودند، در فرانکفورت تریبون «جایزۀ آزادی» را به چهره‌ای سپردند که از مداخلۀ نظامی آمریکا دفاع کرده بود. چنین تریبونی کمک می‌کند توسل به فشار و جنگ، حتی پس از تضعیف بانیان آن، همچنان به‌عنوان راهی برای تعیین آیندۀ ایران از بیرون عرضه شود. (۱، ۲، ۱۱)
چه کسی امانت‌دار را برگزید؟
بنیاد ناومان می‌گوید جایزه به مردم ایران تعلق دارد و رضا پهلوی آن را تا زمان واگذاری به نمایندگان منتخب آنان به امانت نگه می‌دارد. خود بنیاد، به این ترتیب، میان امانت‌دار و نمایندۀ منتخب فرق می‌گذارد. پرسش درست از همین‌جا آغاز می‌شود. اگر رأی مردم ملاک نمایندگی است، چرا پیش از آنکه مردم ایران در این انتخاب نقشی داشته باشند، یک بنیاد آلمانی شخص معینی را برای ایستادن به نام آنان بر صحنه برمی‌گزیند؟ بنیاد صاحب جایزه است و گیرندۀ آن را تعیین می‌کند. مردم ایران صاحب نام خویش‌اند و اختیار سخن‌گفتن به نامشان با خود آنان است. (۲)
بیژن جیرسرایی در تهران به دنیا آمده و به گفتۀ خودش در یازده‌سالگی به آلمان آمده است. او در سخنرانی فرانکفورت به تبار ایرانی‌اش اشاره کرد و آزادی را ارزشی جهان‌شمول خواند. در همان سخنرانی گفت جایزه از آنِ کسانی است که علیه جمهوری اسلامی اعتراض می‌کنند و خواستار برخورد سیاسی و تحریم قاطع‌تر شد. او حق دارد موضع خود را بیان کند. زادگاهش به او اختیار نمی‌دهد که از جانب یک ملت سخن بگوید. مسئولیت سیاسی‌اش از آنجا آغاز می‌شود که در مقام عضو رهبری حزبی مدعی آزادی، از تریبون مراسمی استفاده می‌کند که بر آن نام «مردم ایران» را گذاشته‌اند، اما دریافت جایزه را به چهره‌ای سپرده‌اند که مداخلۀ نظامی آمریکا را راهی برای تغییر حکومت می‌دانست. کجای این انتخاب صدای ایرانیانی شنیده می‌شود که با جنگ و تحریم مخالف‌اند و پس از تجاوز آمریکا و اسرائیل برای دفاع از استقلال کشورشان در کنار جمهوری اسلامی ایستاده‌اند؟ (۷، ۸)
پاولس‌کیرشه برای آلمانی‌ها یادآور مجلس ملی سال ۱۸۴۸ و کوشش برای به‌دست‌آوردن حق نمایندگی سیاسی است. از همین رو، اعتراض نمایندگان حزب چپ در شورای شهر فرانکفورت به انتخاب بنیاد معنای ویژه‌ای داشت. آنان در نامۀ سرگشادۀ خود از مبارزۀ ایرانیان برای آزادی و حق تعیین سرنوشت پشتیبانی کردند و اختیار رضا پهلوی برای نمایندگی مردم ایران را به پرسش گرفتند. روز مراسم هم هواداران او در فرانکفورت تجمع کردند و هم مخالفان. هر دو حق داشتند صدایشان را به گوش دیگران برسانند. همین اختلافِ آشکار، نشان می‌دهد چرا یک بنیاد خارجی حق ندارد ترجیح خود را در پوشش ارادۀ یک ملت عرضه کند. (۳)
بهای جنگ را چه کسی می‌پردازد؟
در مصاحبۀ فوریه، رضا پهلوی از احتمال تضعیف یا سقوط حکومت بر اثر حملۀ آمریکا سخن گفت. برای خانواده‌های میناب، آن جنگ از همان روز نخست معنای دیگری داشت. فرزندانی را به مدرسه فرستاده بودند که دیگر به خانه بازنگشتند. همین فاصله میان محاسبۀ سیاسیِ کسی که از بیرون خواهان مداخله است و تجربۀ مردمِ زیر آتش، در داوری دربارۀ انتخاب بنیاد ناومان اهمیت دارد. وقتی سیاستمدارِ خواهان حمله در جایگاه دریافت‌کنندۀ «جایزۀ آزادی» به نام مردم ایران می‌ایستد، چه کسی رنج خانواده‌هایی را نمایندگی می‌کند که بهای همان حمله را پرداخته‌اند؟ (۱، ۴)
اختلاف‌نظر دربارۀ حکومت و آیندۀ سیاسی کشور مانع آن نشده است که ایرانیان با دیدگاه‌های گوناگون، از جمله شماری از منتقدان نظام، در برابر جنگ بایستند و از نیروهای مسلح در دفاع از استقلال کشور پشتیبانی کنند. همبستگی با مردم ایران یعنی احترام به این ایستادگی و به حق آنان برای تعیین آیندۀ خود. بنیاد ناومان با برجسته‌کردن کسی که برای تغییر حکومت به قدرت نظامی آمریکا امید بسته بود، به یک طرف این اختلاف اعتبار خارجی داد. چنین اقدامی به شکاف‌های موجود دامن می‌زند و گفت‌وگو را میان مردمی دشوارتر می‌کند که باید بتوانند با وجود اختلاف‌هایشان، برای حفظ جان و استقلال کشورشان کنار هم بایستند. حزب دموکرات آزاد با حضور یکی از اعضای رهبری‌اش در جایگاه سخنران تجلیل، در اعتباربخشیدن به این انتخاب سهم داشت. (۲)
حق تعیین سرنوشت را گزینشی نکنید
دولت آلمان در اعلامیۀ مشترک آوریل ۲۰۲۶ با اوکراین تصریح کرد که مردم آن کشور حق دارند آیندۀ خود را آزاد از مداخلۀ خارجی تعیین کنند. مردم ایران نیز از همین حق برخوردارند. حزب دموکرات آزاد باید با همین معیار توضیح دهد چرا در تجلیل از چهره‌ای نقش گرفت که از واشنگتن برای تغییر آیندۀ ایران مداخلۀ نظامی می‌خواست. بمب‌های آمریکا و اسرائیل همان اختیاری را از مردم ایران سلب می‌کنند که در بیانیه‌های رسمی برای مردم اوکراین به رسمیت شناخته می‌شود. (۵)
این رفتار نمونه‌ای از نگاه قیم‌مآبانه‌ای است که هنوز در برخورد شماری از قدرت‌های غربی با ملت‌های جنوب جهانی دیده می‌شود. برای خود حق تعیین سرنوشت قائل‌اند و برای دیگران حاضرند تعیین کنند چه کسی صدای مردم است و کدام خواست شایستۀ نام «آزادی». برتری رسانه‌ای به این داوری بُرد می‌دهد. در بیانیه، نام «مردم ایران» بر جایزه است و در عکس رسمی بنیاد، مدال در دست رضا پهلوی. همین تصویر می‌تواند انتخاب یک بنیاد را به صورت انتخاب یک ملت در ذهن مخاطب جا بیندازد. وقتی اعتراض به جنگ و دفاع از استقلال در چنین تصویری جایی ندارد، واژۀ آزادی به پوششی برای اعمال نفوذ بدل می‌شود. (۲)
در خود اروپا نیز آزادی بیان در روزهای جنگ آزموده می‌شود. اتحادیۀ اروپا در سال ۲۰۲۲ پخش «آرتی» و «اسپوتنیک» را با استناد به مقابله با تبلیغات جنگی تعلیق کرد. در آلمان باید بتوان دربارۀ این محدودیت، نقش ناتو و ادامۀ سیاست تسلیحاتی بحث کرد و با دشمنی علیه مردم روسیه نیز مخالفت ورزید. اعتبار ادعای دفاع از آزادی در فرانکفورت به این هم بستگی دارد که سیاست جنگی در همان کشور تا چه اندازه در معرض نقد آزاد قرار می‌گیرد. (۶)
ایران به همۀ مردم آن تعلق دارد. کسی که از سرکوب و بی‌عدالتی زخم خورده و کسی که از جمهوری اسلامی دفاع می‌کند، هر دو در تعیین آیندۀ کشور حق دارند. هر دو حق دارند در برابر حملۀ آمریکا و اسرائیل بایستند و برای فردای ایران نظر و برنامۀ خود را پیش ببرند. اگر حزب دموکرات آزاد آلمان و بنیاد ناومان به آزادی ایرانیان احترام می‌گذارند، از حق آنان برای دفاع از کشورشان و تصمیم‌گیری دربارۀ آینده‌شان دفاع کنند. مردم ایران خود تعیین می‌کنند چه کسی از جانب آنان سخن بگوید. این اختیار را هیچ مراسمی در فرانکفورت به کسی واگذار نمی‌کند.
منابع
۱. مصاحبۀ رویترز با رضا پهلوی، بیانیۀ دبیرکل سازمان ملل دربارۀ حملۀ آمریکا و اسرائیل، و گزارش واشنگتن‌پست از واکنش رضا پهلوی به حمله.
https://www.reuters.com/world/middle-east/son-irans-last-shah-urges-us-military-intervention-iran-2026-02-14/
https://www.un.org/sg/en/content/sg/statements/2026-02-28/statement-the-secretary-general-iran
https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/
۲. بیانیۀ بنیاد فریدریش ناومان در روز اهدای جایزه.
https://www.freiheit.org/de/pressemitteilung/ein-preis-fuer-ein-ganzes-volk
۳. نامۀ سرگشادۀ نمایندگان حزب چپ در شورای شهر فرانکفورت و گزارش تاگس‌شاو از مراسم و تجمع‌ها.
https://frankfurter-info.org/news/offener-brief-freiheit-fuer-das-iranische-volk
https://www.tagesschau.de/inland/regional/hessen/pahlavi-friedenspreis-frankfurt-100.html
۴. گزارش رویترز دربارۀ حمله به مدرسۀ دخترانۀ میناب.
۵. اعلامیۀ مشارکت راهبردی آلمان و اوکراین، ۱۴ آوریل ۲۰۲۶.
۶. بیانیۀ شورای اتحادیۀ اروپا دربارۀ تعلیق پخش آرتی و اسپوتنیک، ۲ مارس ۲۰۲۲.
۷. زندگی‌نامۀ بیژن جیرسرایی در بایگانی مجلس آلمان و مصاحبۀ او دربارۀ آمدن به آلمان در یازده‌سالگی.
https://www.bundestag.de/webarchiv/abgeordnete/biografien20/D/djir_sarai_bijan-857262
https://fdp-aktiv.de/blog/2022/01/24/djir-sarai-interview-es-muss-moeglich-sein-sich-nach-oben-zu-arbeiten/
۸. متن سخنرانی بیژن جیرسرایی در مراسم هفتم نوامبر ۲۰۲۶، منتشرشده از سوی بنیاد فریدریش ناومان.
۹. گزارش رویترز از نتیجۀ انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و نقش نارضایتی از جنگ با ایران، ۴ نوامبر ۲۰۲۶.
۱۰. گزارش رویترز از واگذاری مأموریت تلاش برای تشکیل دولت به گادی آیزنکوت، ۷ نوامبر ۲۰۲۶.
۱۱. اعلام رسمی بنیاد فریدریش ناومان دربارۀ انتخاب رضا پهلوی و تاریخ مراسم، ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶.