جنوب جهانی، احزاب سیاسی و راه‌های نوسازی: تاریخ، نظریه و عمل
سولی مپایلا
ترجمه مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
سولی مپایلا، دبیرکل حزب کمونیست آفریقای جنوبی، در سخنرانی کلیدی خود در مجمع آکادمیک جنوب جهانی در شانگهای (۱۷ و ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶) استدلال می‌کند که چندقطبی‌گرایی به‌تنهایی سوسیالیسم نیست و نوسازی نیز مترادف نوسازی سرمایه‌داری نیست؛ پرسش تعیین‌کننده این است که نیروهای مولد در مالکیت چه کسی قرار دارند و برای چه هدف اجتماعی‌ای توسعه می‌یابند. او با نقد نظریهٔ نوسازی دوران جنگ سرد و با تکیه بر تاریخ استعمار، توسعهٔ ناموزون و وابستگی به صادرات مواد خام، نوسازی در جنوب جهانی را دگرگونی ملی-انقلابی و دموکراتیک می‌داند و تجربهٔ چین را آموزنده، اما غیرقابل انتقال مکانیکی به کشورهای دیگر می‌شمارد. به باور او ضعف مرکزی، پراکندگی نیروهای چپ است و برای غلبه بر آن، پلتفرم دائمی همکاری سیاسی، شبکهٔ آموزش سیاسی، نوسازی سازمانی احزاب بر پایهٔ اصل خوداصلاحی انقلابی، مالکیت اجتماعی بر هوش مصنوعی، جنبش فعال صلح و شبکه‌های فراملی کارگری را پیشنهاد می‌کند و در پایان هفت ابزار عملی برمی‌شمارد. نتیجهٔ سخنرانی این است: جنوب جهانی باید سازمان بیابد.
این‌جا سخنرانی کلیدی سولی مپایلا، دبیرکل حزب کمونیست آفریقای جنوبی، در مجمع آکادمیک جنوب جهانی در شانگهای، جمهوری خلق چین، ۱۷ و ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ را ارائه می‌کنیم. در برابر بحران جهانی، فراخوان به سازمان‌یابی سیاسی جنوب جهانی گامی بزرگ به‌سوی پاسخی معنادار در مقیاس جهانی است. درس اخیر برزیل این است که بسیج سیاسی‌ای که به‌شدت به آن نیاز داریم، باید از فرمان‌های از بالا به پایین، فراخوان به انضباط خشک و مانند آن دست بکشد. «خط توده‌ای» امروز مستلزم اعتماد به دانش و ابتکار پایه است؛ پایه‌ای که پرولتاریای جوان زیست‌محیطی جهانی آن را تشکیل می‌دهد و روزبه‌روز بیشتر به دشمن حیات در سیاره‌مان و آنچه باید کرد آگاه می‌شود. — سردبیران
رفقا، دانشوران برجسته، نمایندگان گرامی احزاب و جنبش‌های سیاسی، همکاران و دوستان،
درودهای انقلابیِ رزمندهٔ خود را از آفریقای جنوبی و از مبارزات طبقهٔ کارگر آفریقا به شما تقدیم می‌کنیم. ما در شانگهای در لحظه‌ای تاریخیِ فوق‌العاده گرد آمده‌ایم. نظم کهن جهانی در بحران است، نظمی نو برای زاده‌شدن تقلا می‌کند، و پرسش تعیین‌کننده این است که آیا مردمان جنوب جهانی صرفاً شاهد این گذار خواهند بود یا خود را سازمان می‌دهند تا به آن شکل دهند.
مرکز ثقل اقتصاد جهان در حال جابه‌جایی است. هوش مصنوعی، خودکارسازی، محاسبات پیشرفته، زیست‌فناوری و نظام‌های نوین انرژی، توان‌های مولد بشریت را گسترش می‌دهند. با این همه، این دستاوردها در کنار جنگ، تخریب زیست‌محیطی، نابرابری هولناک، انحصار فناورانه و رقابت تسلیحاتیِ دوباره‌شعله‌ورشده وجود دارند. تضاد آشکار است: تولید روزبه‌روز اجتماعی‌تر و جهانی‌تر می‌شود، در حالی که مالکیت، تصاحب و قدرت سیاسی همچنان متمرکز مانده است.
این پیش از آنکه پرسشی فناورانه باشد، پرسشی مارکسیستی است. چندقطبی‌گرایی پیشرفتی مهم در برابر سلطهٔ یک‌جانبه است، اما چندقطبی‌گرایی به‌خودی‌خود سوسیالیسم نیست. یک سرمایه‌داریِ چندقطبی می‌تواند همچنان استثمارگر بماند. حاکمیت بدون دگرگونی می‌تواند با استثمار نیروی کار همزیستی کند. نوسازی بدون قدرت طبقهٔ کارگر می‌تواند سرمایه‌داری را نوسازی کند. بنابراین وظیفهٔ ما باید فراتر برود: تبدیل گشایشی که تغییر توازن جهانی پدید آورده است به قدرت مردمیِ سازمان‌یافته، توسعهٔ مستقل، صلح و پیشروی سوسیالیستی.
نوسازی مترادف نوسازی سرمایه‌داری نیست
نوسازی، در معنای تاریخی گستردهٔ آن، می‌تواند به توسعهٔ ظرفیت‌های تولیدی، علمی، فناورانه، نهادی و اجتماعی اشاره کند. می‌تواند به معنای صنعتی‌شدن، زیرساخت‌های مدرن، پژوهش علمی، تولید پیشرفته، آموزش همگانی، بهداشت و درمان مدرن، فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی و شکل‌های روزافزون پیچیده‌ای از سازمان اجتماعی و توان تولیدی باشد. هیچ‌یک از این پیشرفت‌ها ذاتاً سرمایه‌دارانه نیست.
با این حال، نظریهٔ نوسازیِ سرمایه‌داری، به‌ویژه در شکل جنگ سردی‌اش، تجربهٔ تاریخی کشورهای سرمایه‌داری غرب را همچون راهی جهان‌شمول عرضه کرد که جوامع دیگر قرار بود آن را بپیمایند. برای نمونه، «مراحل رشد اقتصادی» اثر والت ویتمن روستو، که زیرعنوانش «مانیفستی غیرکمونیستی» است، یکی از تأثیرگذارترین بیان‌های این تصور بود. از منظر مارکسیستی، این رویکرد ناکافی است، زیرا تجربه‌ای تاریخاً خاص را به الگویی جهان‌شمول بدل می‌کند و روابط قدرت و طبقه‌ای را که توسعه از خلال آن‌ها رخ می‌دهد پنهان می‌سازد.
نوسازی، نیروهای مولد و رهایی اجتماعی
مارکس و انگلس نه مدرنیته را رد کردند، نه صنعتی‌شدن را، نه پیشرفت فناورانه را. برعکس، مانیفست حزب کمونیست دگرگونی انقلابیِ تولید، از جمله صنعت مدرن، ماشین‌آلات، ارتباطات و تجارت جهانی را به رسمیت شناخت. یکی از وظایف تاریخی کلیدی که مانیفست برای پرولتاریا، پس از پیروزی در نبرد دموکراسی، برمی‌شمارد این است که «مجموع نیروهای مولد را با بیشترین سرعت ممکن افزایش دهد».
بنابراین پرسش این نیست که آیا نیروهای مولد باید رشد کنند یا نه. پرسش این است: مالک آن‌ها کیست؟ کنترل آن‌ها با کیست؟ سود آن‌ها به چه کسی می‌رسد؟ و برای چه هدف اجتماعی‌ای توسعه می‌یابند؟
توسعهٔ نیروهای مولد برای پیشرفت انسان ضروری است، اما توسعهٔ نیروهای مولد به‌تنهایی رهایی اجتماعی نیست. چنان‌که در تجربهٔ امروز جهان می‌بینیم، فناوری پیشرفته می‌تواند با فقر، نابرابری و استثمار همزیستی کند. بخش بزرگی از جنوب جهانی، که تاریخ نابرابری‌های جهانی از جمله روابط قدرت آن را شکل داده است، نمونهٔ بارز این وضعیت است. این تمایز برای جنوب جهانی اهمیت ویژه‌ای دارد.
ملت‌های ما در شرایط برابری وارد اقتصاد جهانی نشدند. استعمار آفریقا، آسیا، آمریکای مرکزی و جنوبی و کارائیب را در نظامی بین‌المللی ادغام کرد که بر سلطهٔ سیاسی و نظامی و استثمار اقتصادی بنا شده بود. در بسیاری موارد ظرفیت‌های تولیدی در جنوب جهانی عمدتاً حول استخراج، صادرات کالاهای اولیه و تأمین نیروی کار سازمان یافتند.
از این رو باید در توصیف کشورهای جنوب جهانی به‌عنوان ملت‌هایی که «در نوسازی ناکام ماندند» احتیاط کنیم.
تحلیل ما در عوض می‌پرسد:
چه روابط تاریخی‌ای توسعهٔ ناموزون جهانی را پدید آورد؟ استعمار، امپریالیسم، تجارت نابرابر، قدرت مالی و تقسیم بین‌المللی کاری که حاکم شد، همگی بخشی از پاسخ‌اند.
بنابراین مسئله این نیست که جنوب جهانی در تقلید از هستهٔ سرمایه‌داری ناکام مانده است؛ ما نیازی به این تقلید نداریم. مسئلهٔ ژرف‌تر این است که کشورهای جنوب جهانی از دیرباز در موقعیت‌هایی فرودست در اقتصاد بین‌المللیِ حاکم ادغام شده‌اند؛ تحت سلطه و استثمار بوده‌اند و هم از کاوش مسیرها و انتخاب‌های مستقل توسعهٔ خود و هم از اِعمال حق بنیادین خودمختاری و حاکمیت دموکراتیکشان بازداشته شده‌اند. این دیکتاتوریِ امپریالیستیِ خارجی تا امروز ادامه دارد. این همان چیزی است که مردم کوبا در برابر محاصرهٔ اقتصادی، مالی، سرمایه‌گذاری، تجاری و سیاسیِ رژیم امپریالیستی ایالات متحده با آن روبه‌رو هستند. این یکی از بدترین سناریوهاست.
مرکز امپریالیستی می‌کوشد هژمونی جهانی خود را حفظ کند و بر امور کشورهای دیگر سلطه یابد؛ از جمله با تلاش برای دیکته کردن اینکه کدام قوانین را بپذیرند و کدام را نه. این همان چیزی است که آفریقای جنوبی از سوی رژیم امپریالیستی ایالات متحده با آن مواجه است.
نوسازی به‌مثابهٔ دگرگونی ملی-انقلابی
به همین دلیل نوسازی در جنوب جهانی باید به معنای پیشبرد، تعمیق و دفاع از دگرگونی و توسعهٔ ملی-انقلابی و دموکراتیک باشد. باید به معنای غلبه بر میراث استعمار و نیمه‌استعمار و برچیدن آن باشد؛ در کشورهایی چون آفریقای جنوبی و فلسطین، میراث آپارتاید؛ و در سطح جهانی، سلطه و استثمار امپریالیستی.
باید به معنای توسعهٔ نیروهای مولد ملی باشد، از جمله از راه صنعتی‌شدن، تقویت علم و فناوری، ساختن زیرساخت، دگرگونی کشاورزی، تأمین انرژی، گسترش تولید صنعتی، افزایش ارزش‌آفرینی داخلی و دستیابی به استقلال فناورانه و اقتصادی بیشتر؛ همه این‌ها در عین یکپارچه‌کردن نیازها و حفاظت زیست‌محیطی.
مسیرهای نوسازی ما به منفعت متقابل نیاز دارند، نه به سطوح بالاتر استثمار از سوی سرمایهٔ خارجی. پرسش حیاتی این است که آیا ادغام در اقتصاد جهانی ظرفیت‌های تولیدی ملی را تقویت می‌کند یا تضعیف. الگوی حاکم که نیروهای امپریالیستی، از جمله سرمایهٔ انحصاری-مالی، بر آن مسلط‌اند، خلاف این را نشان می‌دهد.
ما نمی‌توانیم با ماندن دائمی در وضعیت صادرکنندهٔ مواد خام و واردکنندهٔ کالاهای ساخته‌شدهٔ باارزش و فناوری، رهایی ملی را کامل کنیم و به رهایی اجتماعی دست یابیم. هدف راهبردی باید تبدیل منابع طبیعی به ظرفیت‌های مولدِ رو‌به‌گسترش باشد. تفاوت میان صادرات سنگ آهن و توسعهٔ ظرفیت‌های یکپارچه در فرآوری مواد معدنی، فلزکاری، مهندسی، تولید پیشرفته و پژوهش، صرفاً تفاوت در کالا نیست؛ تفاوت در سطح توسعهٔ تولیدی است.
هنگامی که مجموع نیروهای مولد خود را توسعه می‌دهیم، باید این کار را برای رهایی ملی و رهایی اجتماعی انجام دهیم، نه برای انباشت سرمایهٔ خصوصی-انحصاری.
چین و پرسش نوسازی سوسیالیستی
این یکی از دلایلی است که تجربهٔ چین در این بحث اهمیتی ویژه دارد.
برداشت چین از نوسازی، نوسازی را صراحتاً با توسعهٔ نیروهای مولد با بیشترین سرعت ممکن، نوآوری علمی و فناورانه، ارتقای صنعتی، زیرساخت، آموزش، استعداد و بهبود زندگی مردم پیوند می‌دهد. از این منظر، موفقیت چین که دولتش به رهبری حزب کمونیست چین در فوریهٔ ۲۰۲۱ رسماً اعلام کرد فقر مطلق در سراسر کشور ریشه‌کن شده است، منبع الهامی بزرگ است.
تجربهٔ چین نشان می‌دهد که نوسازی لزوماً به معنای غربی‌شدن نیست. لزوماً به معنای بازتولید مسیر تاریخی سرمایه‌داری غرب هم نیست. تجربهٔ چین تاریخاً خاص و متناسب با شرایط ویژهٔ چین است و نمی‌توان آن را به‌سادگی جای دیگری پیاده کرد. با این حال برای جنوب جهانی درس‌های مهمی دارد. در کانون این درس‌ها حقوق بنیادین خودمختاری و حاکمیت ملی دموکراتیک قرار دارد، در بستری که مردم چین خود محتوای دموکراسی را تعیین می‌کنند، نه آنکه قدرتی خارجی بر پایهٔ تصورات و برنامه‌های خود، از جمله برنامه‌های تغییر رژیم، آن را تعیین و تحمیل کند.
بنابراین پرسش مرتبط برای جنوب جهانی این نیست که چگونه چین شویم، بلکه این است که از اصول، تجربه‌ها و درس‌های توسعه و دگرگونی چین چه می‌توان آموخت، در حالی که هر کشور با اِعمال و دفاع مؤثر از خودمختاری و حاکمیت ملی دموکراتیک، مسیری متناسب با شرایط تاریخی خود را دنبال می‌کند.
پراکندگی نیروهای چپ: ضعف مرکزی در نظامی جهانیِ سرمایه‌داریِ سازمان‌یافته
جنوب جهانی نهادهای مهمی برای همکاری میان دولت‌ها پدید آورده است. اما احزاب کمونیست، احزاب کارگری، جنبش‌های رهایی‌بخش و تشکل‌های سیاسی مترقی همچنان به‌اندازهٔ کافی هماهنگ نیستند. ما گرد هم می‌آییم، اعلامیه می‌پذیریم، همبستگی ابراز می‌کنیم و به خانه برمی‌گردیم. اغلب سازوکاری که لازم است تا توافق به کنش مشترک تبدیل شود وجود ندارد.
«حزب از میان نرفته است، فقط به درون خود فرو رفته است تا نیرو گرد آورد و وحدت همهٔ سوسیال‌دموکرات‌های روسیه را بر پایه‌ای استوار بنا کند.» — و. ای. لنین، «وظیفهٔ بلافصل ما» (۱۸۹۹)
لنین با «کارکرد منزوی سازمان‌های محلیِ جداگانه» روبه‌رو بود. شکل امروز متفاوت است، اما درس سازمانی ماندگار است: پراکندگی، قدرتِ پراکنده می‌آفریند. سرمایهٔ مالی بین‌المللی پیوسته هماهنگ عمل می‌کند. شرکت‌های فراملی در سطح جهان برنامه‌ریزی می‌کنند. انحصارهای فناوری فراتر از مرزها فعالیت دارند. اتحادهای نظامی ساختارهای فرماندهی دائمی دارند. سرمایه مؤسسات پژوهشی، نظام‌های رسانه‌ای، دانشگاه‌ها، نهادهای مالی و زیرساخت دیجیتال را در اختیار دارد. با این همه، نیروهایی که نمایندهٔ میلیاردها کارگر و ملت ستمدیده‌اند، هنوز اغلب این قدرت سازمان‌یافته را با کنفرانس‌های مقطعی مقابله می‌کنند.
بنابراین باید از شبکه‌ای از نشست‌ها به شبکه‌ای از کنش گذر کنیم: نه یک انترناسیونال تشریفاتیِ جدید، نه فرمان از یک مرکز، نه صدور یک الگوی ملی، بلکه معماریِ منضبطِ همکاری که بتواند توافق سیاسی را به ظرفیت مادی تبدیل کند.
از اعلامیه تا معماری پایدار کنش
پیشنهاد می‌کنیم جدی بررسی کنیم که «پلتفرم همکاری سیاسی احزاب مترقی و کارگریِ جنوب جهانی» برپا شود. هدف آن باید هماهنگی با محتوای نهادی باشد: یک دبیرخانهٔ دائمی کوچک؛ یک مجمع سالانه؛ سازوکارهای منطقه‌ای که آفریقا، آسیا، آمریکای لاتین و کارائیب را پیوند دهند؛ و کمیسیون‌های دائمی برای اقتصاد سیاسی، آموزش ایدئولوژیک، فناوری و هوش مصنوعی، صلح و ضدامپریالیسم، اقلیم و بوم‌شناسی، رهایی زنان و توسعهٔ سازمانی.
هر نشست مهم باید به چیزی بیش از یک بیانیه بینجامد. باید برنامه‌ای توافق‌شده، مسئولیت‌های تعیین‌شده، مهلت‌ها، منابع، سازوکارهای گزارش‌دهی و بازنگری تولید کند. توالی انقلابی باید چنین شود: تحلیل، تصمیم، اجرا، سنجش، نقد، اصلاح و کنش دوباره. جنبشی که نتواند مصوبات خود را اجرا کند، نمی‌تواند جامعه را دگرگون کند.
این همچنین پرسشی از حکمرانی سیاسی است. حکمرانی صرفاً کاری نیست که حزب پس از کسب قدرت دولتی انجام می‌دهد. حکمرانی از این‌جا آغاز می‌شود که آیا حزب می‌تواند برنامه، کادرها، امور مالی، نهادها و رفتار خود را اداره کند.
ظرفیت ایدئولوژیک: نیرویی مادی
سازمان بدون نظریه به اداره بدل می‌شود؛ نظریه بدون سازمان به تفسیر. مارکسیسم-لنینیسم بر وحدت این دو تأکید دارد. امروز نبرد اندیشه‌ها با دگرگونی دیجیتالِ تولید ایدئولوژیک تشدید شده است. میلیون‌ها جوان آموزش سیاسی خود را نه از احزاب، اتحادیه‌ها یا ادبیات انقلابی، بلکه از الگوریتم‌های تجاری می‌گیرند که برای جلب توجه، پیش‌بینی و سود طراحی شده‌اند.
«بدون تحقیق، حق سخن گفتن نیست.» — مائو تسه‌دون، «علیه کتاب‌پرستی» (مه ۱۹۳۰)
تأکید مائو برای حزب انقلابی مدرن تعیین‌کننده است. ما نمی‌توانیم شعار را جایگزین تحقیق کنیم یا فرمول‌های موروثی را جایگزین تحلیل مشخص. به کادرهایی نیاز داریم که بتوانند حرکت واقعی سرمایه، ترکیب متغیر طبقهٔ کارگر، فناوری‌های نو، شرایط ملی و آگاهی توده‌ها را تحلیل کنند.
باید «شبکهٔ آموزش سیاسی جنوب جهانی» را بسازیم که مدارس حزبی، مؤسسات مارکسیستی، دانشگاه‌ها، مراکز آموزشی اتحادیه‌های کارگری و نهادهای پژوهشی مترقی را به هم پیوند دهد. این شبکه باید برنامه‌های چندزبانهٔ مقدماتی و پیشرفته در این موضوعات تدوین کند: مارکسیسم-لنینیسم، اندیشهٔ مائو تسه‌دون، امپریالیسم، اقتصاد سیاسی، رهایی ملی، ساختمان سوسیالیسم، تجربهٔ انقلابی آفریقا و آمریکای لاتین، فمینیسم مارکسیستی، مسائل بوم‌شناختی، سرمایه‌داری دیجیتال، هوش مصنوعی، سازمان و حکمرانی.
کادر قرن بیست‌ویکمی باید از نظر نظری استوار، از نظر فناوری آگاه، از نظر اخلاقی منضبط، توانا در تحقیق و ریشه‌دار در میان مردم باشد. نظریهٔ انقلابی باید از خلال سازمان بار دیگر به نیرویی مادی بدل شود.
نوسازی سازمان انقلابی
سازمان‌های سیاسی نمی‌توانند جامعهٔ قرن بیست‌ویکم را با روش‌های منجمدشده در قرن بیستم دگرگون کنند. اما نوسازی هرگز نباید به انحلال ایدئولوژیک بینجامد. نوسازی به معنای تبدیل احزاب کمونیست و کارگری به آژانس‌های بازاریابی انتخاباتی نیست. به معنای افزایش توان آن‌ها در فهم جامعه، سازمان‌دادن مردم، پرورش کادر، ارتباط، حکمرانی، حافظه، ارزیابی و اصلاح است.
احزاب مدرن به این‌ها نیاز دارند: نظام‌های امن عضویت؛ پلتفرم‌های آموزش سیاسی؛ ظرفیت پژوهش و داده؛ نظام‌های مالی شفاف؛ ارتباط سریع میان ساختارهای ملی و پایه‌ای؛ آرشیوهای دیجیتال و حافظهٔ نهادی؛ برنامه‌های کاری قابل‌سنجش؛ و نظام‌های هشدار زودهنگام که بتوانند زوال سازمانی را پیش از آنکه به بحران بدل شود شناسایی کنند.
فناوری باید تمرکز دموکراتیک را تقویت کند، نه آنکه دموکراسی را با بوروکراسی دیجیتال جایگزین سازد. داده باید داوری سیاسی را آگاه کند، نه جانشین سیاست شود. هوش مصنوعی باید به کادر کمک کند؛ هرگز نباید خودش کادر شود. حزب انقلابی باید ابزارهای مدرن را در اختیار گیرد، بی‌آنکه خود تحت سلطهٔ آن‌ها درآید.
حکمرانی، انضباط و خوداصلاحی انقلابی
حزبی که می‌خواهد بر جامعه حکم براند، نخست باید نشان دهد که می‌تواند بر خود حکم براند: انضباط، پاسخگویی، رهبری اخلاقی، یکپارچگی مالی، پرورش کادر، رهبری جمعی و آموزش سیاسی مستمر. جیانگ زمین این اصل سازمانی را با وضوح بیان کرد.
«سازمان‌های حزبی در همهٔ سطوح و همهٔ اعضای حزب، به‌ویژه کادرهای رهبری، باید به‌دقت انضباط حزبی را رعایت کنند. به هیچ وجه نباید اجازه داده شود که با بی‌اعتنایی به دستورها و ممنوعیت‌ها راه خود را بروند.» — جیانگ زمین، گزارش به شانزدهمین کنگرهٔ ملی حزب کمونیست چین، ۸ نوامبر ۲۰۰۲
حزبی که نتواند تصمیمات جمعی را اجرا کند به فدراسیونی از شخصیت‌ها بدل می‌شود. حزبی که فساد را تحمل کند اعتبار اخلاقی خود را از دست می‌دهد. حزبی که آموزش کادرهایش را متوقف کند از نظر ایدئولوژیک به مخالفانش وابسته می‌شود. حزبی که از توده‌ها جدا شود، بوروکراتیک می‌شود.
از این رو «خوداصلاحی انقلابی» را به‌عنوان اصل سازمانی محوری زمانهٔ ما پیشنهاد می‌کنم. سازمان‌ها به‌ندرت به سبب یک خطا رو به زوال می‌روند. زوال هنگامی عمیق می‌شود که رهبری منزوی شود، نقد خیانت به شمار آید، اطلاعاتی که به بالا می‌رسد تحریف شود، امتیازات کادرها را از مردم جدا کند و روش‌های منسوخ دفاع شود چون اصلاح، منافع تثبیت‌شده را تهدید می‌کند.
«وحدت—نقد—وحدت.» — مائو تسه‌دون، «دربارهٔ حل صحیح تضادها در میان خلق» (۲۷ فوریهٔ ۱۹۵۷)
مائو این را چنین توضیح داد: آغاز از آرزوی وحدت، حل تضادها از راه نقد یا مبارزه، و رسیدن به وحدتی نو بر پایه‌ای نو. این نه تحقیر آیینی است، بلکه روشی انقلابی برای آموختن است. خوداصلاحی یعنی توان سازمان‌یافته در تشخیص تضاد، اجازهٔ جریان اطلاعات صادقانه، نقد خطا، اصلاح عمل، ارزیابی نتایج و نوسازی رهبری و روش‌ها بدون چشم‌پوشی از هدف راهبردی.
هوش مصنوعی: ماشین و نظام از آنِ کیست؟
هوش مصنوعی یکی از مسائل بزرگ طبقاتی این قرن است. باید هم رمانتیسیسم فناورانه، یعنی باور به اینکه فناوری خودبه‌خود پیشرفت می‌آفریند، و هم ارتجاع فناورانه، یعنی باور به اینکه کارگران باید با خود توسعهٔ فناوری مخالفت کنند، را رد کنیم. پرسش‌های مارکسیستی این‌هاست: مالک آن کیست؟ کنترل آن با کیست؟ سود آن به چه کسی می‌رسد؟ برای چه هدف اجتماعی‌ای به کار گرفته می‌شود؟
هوش مصنوعی می‌تواند بهداشت و درمان، آموزش، اکتشاف علمی، کشاورزی، مدل‌سازی اقلیمی، اداره عمومی و تولید اجتماعاً مفید را گسترش دهد. اما تحت سرمایه‌داری انحصاری می‌تواند نظارت را تشدید کند، نیروی کار را بدون حمایت بیرون براند، ثروت را متمرکز کند، رفتار سیاسی را دست‌کاری کند، اطلاعات نادرست را صنعتی سازد و جنگ را خودکار کند.
انتخاب میان بشریت و هوش مصنوعی نیست. انتخاب میان تصاحب انحصاری و مالکیت اجتماعی و کنترل دموکراتیک است. جنوب جهانی باید در برابر استعمار فناورانه ایستادگی کند؛ استعماری که در آن مردم ما مواد معدنی، داده، نیروی کار و بازار فراهم می‌کنند، در حالی که حاکمیت فناورانه در جای دیگری متمرکز می‌شود. به زیرساخت دیجیتال عمومیِ مستقل، ظرفیت پژوهشی مشترک، همکاری علمی باز، مقررات در خدمت منافع عمومی و مشارکت کارگران در بازسازی فناورانه نیاز داریم. دستاوردهای بهره‌وری باید به دستاورد برای تمدن بدل شوند: ساعات کار کوتاه‌تر، تأمین اجتماعی قوی‌تر، دسترسی همگانی به دانش و توسعهٔ غنی‌تر انسانی، نه بیکاری برای میلیون‌ها و ثروتی وصف‌ناپذیر برای اندکی.
ابرامپریالیسم، مسابقهٔ تسلیحاتی و مبارزه برای صلح
فناوری جنگ را نیز دگرگون می‌کند. سلاح‌های خودمختار، پهپادها، جنگ سایبری، سامانه‌های مافوق‌صوت، نظامی‌سازی فضا و نوسازی هسته‌ای، مسابقهٔ تسلیحاتیِ نوینِ خطرناکی پدید می‌آورند. بشریت توان‌های فوق‌العادهٔ نابودی به دست آورده است، در حالی که نظام سرمایه‌داری همچنان بر سر بازارها، منابع، قلمرو راهبردی و سلطهٔ ژئوپلیتیک ستیز می‌آفریند.
تحلیل لنین همچنان ضروری است، زیرا امپریالیسم صرفاً یک سیاست خارجی تهاجمی نیست. از انحصار، سرمایهٔ مالی، صدور سرمایه و مبارزه برای تقسیم و تقسیم مجدد جهان برمی‌خیزد. شکل‌هایش تکامل یافته‌اند: زور نظامی اکنون در کنار تحریم، اجبار مالی، انحصار فناورانه، جنگ اطلاعاتی، بی‌ثبات‌سازی سیاسی و کنترل زنجیره‌های تأمین راهبردی عمل می‌کند.
فیدل کاسترو بارها میان سلطهٔ امپریالیستی، توسعه‌نیافتگی و خطر جنگ نابودگر پیوند برقرار کرد. او در ۱۹۸۹، در بحث دربارهٔ خلع سلاح هسته‌ای و جهان سوم، هشدار داد که قدرت امپریالیستی برای سلطه بر ملت‌های فقیرتر به سلاح هسته‌ای نیاز ندارد، زیرا ناوگان‌ها، پایگاه‌ها و سلاح‌های متعارفِ روزافزون مرگبار از پیش این نقش را ایفا می‌کنند. بنابراین فیدلیسم به ما می‌آموزد که صلح را نمی‌توان از عدالت، حاکمیت و ضدامپریالیسم جدا کرد.
جنوب جهانی باید به نیرویی سازمان‌یافته برای صلح بدل شود: نه بی‌طرفی منفعل، بلکه صلح فعال و اصولی؛ نه تسلیم، بلکه همزیستی مسالمت‌آمیز بر پایهٔ برابری حاکمیتی؛ نه توازن وحشت، بلکه جنبشی از مردمان که بتواند نظامی‌گری را مهار کند و از بشریت دفاع نماید.
طبقهٔ کارگر را به نیرویی سیاسی در مقیاس جهانی بدل کنیم
سرمایه جهانی است. مالیه جهانی است. زنجیره‌های تولید جهانی‌اند. پلتفرم‌های دیجیتال جهانی‌اند. فاجعهٔ اقلیمی و جنگ جهانی‌اند. با این حال سازمان‌یابی طبقهٔ کارگر همچنان عمدتاً ملی است و حتی درون مرزهای ملی نیز اغلب پراکنده. این تضاد باید برطرف شود.
کارگرانی که در آفریقا مواد معدنی حیاتی استخراج می‌کنند، در آسیا لوازم الکترونیکی می‌سازند، در آمریکای لاتین کالاهای کشاورزی تولید می‌کنند، کالا را از بنادر و شبکه‌های لجستیک می‌گذرانند و خدمات دیجیتال را در سراسر قاره‌ها عرضه می‌کنند، همگی شرکت‌کنندگان در یک نظام تولید یکپارچه‌اند. سازمان‌یابی آن‌ها باید بازتاب این واقعیت مادی را آغاز کند.
باید شبکه‌های فراملیِ کارگری را در زنجیره‌های ارزش راهبردی توسعه دهیم، یعنی مواد معدنی حیاتی، انرژی، لجستیک و بنادر، نظام‌های غذایی، پلتفرم‌های دیجیتال، تولید صنعتی، داروسازی و خدمات عمومی، با ترکیب پژوهش، آموزش سیاسی، سازمان‌دهی و کارزارهای هماهنگ.
«کارگران همهٔ کشورها، متحد شوید!» — کارل مارکس و فریدریش انگلس، مانیفست حزب کمونیست (۱۸۴۸)
وظیفهٔ ما این است که این فراخوان تاریخی را به عمل سازمانیِ قرن بیست‌ویکمی بدل کنیم: انترناسیونالیسم نه به‌مثابهٔ احساس، بلکه به‌مثابهٔ هماهنگی مادی قدرت طبقهٔ کارگر.
رهایی ملی، حاکمیت مردمی و سوسیالیسم
برای جنوب جهانی، مسئلهٔ ملی همچنان از مسئلهٔ طبقاتی جدایی‌ناپذیر است. استقلال سیاسی بدون حاکمیت اقتصادی ناقص است. پرچم بدون ظرفیت تولیدی، حاکمیتی ناکافی است. دموکراسی بدون کنترل بر منابع اقتصادی راهبردی همچنان آسیب‌پذیر می‌ماند.
اما باید ناسیونالیسم تنگ‌نظرانه را نیز رد کنیم. هدف ما نمی‌تواند بازتولید استثمار سرمایه‌داری با مالکیت ملیِ متفاوت باشد. طبقهٔ کارگر باید مبارزه برای حاکمیت را رهبری کند، دقیقاً به این دلیل که می‌تواند رهایی ملی را با رهایی اجتماعی پیوند دهد.
«غلبه بر فقر ژستی از سر خیرخواهی نیست. عملی از سر عدالت است.» — نلسون ماندلا، سخنرانی در کارزار «فقر را تاریخ کنید»، میدان ترافالگار، لندن، ۳ فوریهٔ ۲۰۰۵
گفتهٔ ماندلا باید بین‌المللی شود. تا زمانی که میلیاردها انسان در کنار ثروتی خارق‌العاده با محرومیت دست‌وپنجه نرم می‌کنند، صلح پایدار جهانی ممکن نیست. نوسازی واقعی که اکثریت را پشت سر بگذارد وجود ندارد. توسعه را باید با این معیار سنجید که آیا قدرت مادی، دموکراتیک و فرهنگی مردم را گسترش می‌دهد یا نه.
هفت ابزار برای همکاری سیاسی جنوب جهانی
پس بیایید از تشخیص به ساختن گذر کنیم. هفت ابزار عملی پیشنهاد می‌کنم.
- سازوکار دائمی هماهنگی: یک دبیرخانهٔ حرفه‌ای که احزاب کمونیست، کارگری، جنبش‌های رهایی‌بخش و احزاب مترقی شرکت‌کننده را به‌طور پیوسته، نه مقطعی، به هم متصل کند.
- برنامهٔ سیاسی حداقلیِ مشترک: حاکمیت، صلح، توسعه، حقوق کارگران، برابری، عدالت فناورانه، مسئولیت زیست‌محیطی و مخالفت با سلطهٔ امپریالیستی، بدون مطالبهٔ یکسانی ایدئولوژیک.
- مدرسهٔ سیاسی جنوب جهانی: نهادی چندزبانه، هم فیزیکی و هم دیجیتال، برای آموزش کادر، تبادل و مطالعهٔ نظام‌مند تجربهٔ انقلابی.
- شبکهٔ مشترک پژوهش و تحلیل راهبردی: قادر به کار سریع دربارهٔ اقتصاد سیاسی، تحریم‌ها، تغییر فناورانه، تحولات ژئوپلیتیک، شرایط طبقهٔ کارگر و بحران‌های نوظهور.
- برنامهٔ نوسازی سازمانی: تبادل دربارهٔ نظام‌های عضویت، آموزش سیاسی، سازمان‌دهی دیجیتال، حکمرانی، پاسخگویی مالی، کارزار، ارتباط توده‌ای و پرورش کادر.
- دیدبان طبقهٔ کارگر جنوب جهانی: که پیوسته دستمزدها، اشتغال، خودکارسازی، مهاجرت، نابرابری، سازمان‌یابی کارگری و ترکیب متغیر طبقهٔ کارگر را ترسیم کند.
- سازوکار سالانهٔ پاسخگویی و خوداصلاحی: بازبینی اینکه چه توافق شد، چه کسی مسئولیت پذیرفت، چه اجرا شد، چه شکست خورد، چرا شکست خورد و چه باید تغییر کند.
خط توده‌ای در عصر دیجیتال
خط توده‌ای مائو همچنان ضروری است: از توده‌ها، به توده‌ها. شرایط و اندیشه‌های مردم را بررسی کن؛ آن‌ها را از خلال نظریهٔ انقلابی جمع‌بندی کن؛ به‌صورت برنامه‌ای منسجم بازگردان؛ آن برنامه را در مبارزه بیازمای؛ و دوباره از عمل بیاموز. فناوری دیجیتال می‌تواند این فرایند را تقویت کند، اما می‌تواند آن را فاسد هم بکند.
حزبی که آگاهی مردم را فقط با میزان تعامل در شبکه‌های اجتماعی بسنجد، سرانجام الگوریتم‌ها را با توده‌ها اشتباه خواهد گرفت. مردم مخاطبان آنلاین نیستند. آنان کنشگران تاریخی‌اند. بنابراین سازمان‌یابی سیاسی به ریشه‌های فیزیکی در کارگاه‌ها، روستاها، محله‌ها، دانشگاه‌ها، کارخانه‌ها و همسایگی‌ها نیاز دارد، در کنار ظرفیت دیجیتال پیشرفته.
این همان ترکیب انقلابیِ مدرنی است که به آن نیاز داریم: فناوری مدرن به‌علاوهٔ سازمان توده‌ای؛ تحلیل علمی به‌علاوهٔ نظریهٔ انقلابی؛ انضباط سیاسی به‌علاوهٔ دموکراسی مردمی؛ استواری راهبردی به‌علاوهٔ انعطاف تاکتیکی؛ تداوم سازمانی به‌علاوهٔ خوداصلاحی مستمر.
نتیجه‌گیری: جهان نو را سازمان دهیم یا نابود شویم
رفقا، پرسش پیش روی ما بزرگ‌تر از آیندهٔ هر حزب منفرد است. پرسش، آیندهٔ بشریت است. نیروهای مولدی که تمدن بشری آفریده است می‌توانند گرسنگی را ریشه‌کن کنند، کار غیرضروری را کاهش دهند، بهداشت و آموزش را همگانی کنند، اکوسیستم‌ها را بازسازی کنند و شکوفایی بی‌سابقهٔ علمی و فرهنگی را آزاد سازند. همین توان‌های مولد، هنگامی که انباشت و سلطهٔ ژئوپلیتیک بر آن‌ها حکم براند، می‌توانند بیکاری گسترده، فروپاشی زیست‌محیطی، نظارت دائمی و جنگ خودکار پدید آورند.
انتخاب پیش روی بشریت روزبه‌روز تیزتر می‌شود: سوسیالیسم یا بربریت. پاسخ ما نمی‌تواند نوستالژی باشد. نمی‌تواند انترناسیونالیسم تشریفاتی باشد. نمی‌تواند واژگان انقلابی بدون سازمان انقلابی باشد. جنوب جهانی باید سازمان یابد. طبقات کارگرش باید سازمان یابند. احزاب مترقی و انقلابی‌اش باید سازمان یابند. روشنفکرانش باید دانش را دوباره با مبارزه پیوند دهند. جوانانش باید به سازندگان تاریخ بدل شوند، نه مصرف‌کنندگان الگوریتم‌ها. زنان باید در کانون دگرگونی بایستند. سازمان‌های ما باید انضباط، وضوح ایدئولوژیک، پاسخگویی، خط توده‌ای و شجاعت اصلاح خود را بازیابند.
انترناسیونالیسم انقلابیِ فیدل به ما یادآوری می‌کند که افق ما نمی‌تواند در مرزهای ملی متوقف شود، آنگاه که خود بشریت در خطر است. لنین به ما یادآوری می‌کند که امپریالیسم را باید به‌مثابهٔ یک نظام فهمید، نه آنکه صرفاً به‌عنوان رفتار محکوم کرد. مائو به ما می‌آموزد که اندیشه‌های درست از عمل اجتماعی برمی‌خیزند و باید به‌صورت عمل سازمان‌یافته به توده‌ها بازگردند. تأکید جیانگ زمین بر انضباط سخت‌گیرانهٔ حزبی به ما یادآوری می‌کند که سازمان سیاسی‌ای که می‌خواهد جامعه را دگرگون کند باید توان اجرای تصمیمات جمعی را داشته باشد. ماندلا به ما یادآوری می‌کند که عدالت، نه خیرات، باید مبارزه علیه فقر را تعریف کند.
پاسخ ما به ابرامپریالیسم باید انترناسیونالیسم باشد. پاسخ ما به جنگ باید قدرت سازمان‌یافتهٔ مردمان برای صلح باشد. پاسخ ما به هوش مصنوعیِ انحصاری باید حاکمیت فناورانه و مالکیت اجتماعی باشد. پاسخ ما به زوال سازمانی باید انضباط، نقد، نقد از خود و خوداصلاحی انقلابی باشد. پاسخ ما به پراکندگی باید سازمان باشد. و پاسخ ما به بربریت سرمایه‌داری باید سوسیالیسم باشد.
آینده را نباید به سرمایهٔ انحصاری، الگوریتم‌ها، نظام‌های تسلیحاتی یا قدرت امپریالیستی واگذار کرد. آینده از آنِ مردمان است، اما فقط اگر مردمان برای پذیرفتن مسئولیت آن سازمان یافته باشند.
منابع و مآخذ
فیدل کاسترو روس دربارهٔ اندیشه‌ها به‌مثابهٔ سلاح انقلابی (چارچوب فیدل در سراسر سخنرانی به کار رفته است). فیدل کاسترو روس، سخنرانی در هفتمین کنگرهٔ اتحادیهٔ جوانان کمونیست (UJC)، هاوانا، ۱۰ دسامبر ۱۹۹۸، که بعدها در سخنرانی‌های مربوط به «نبرد اندیشه‌ها» یادآوری شد. کاسترو در مبارزهٔ ایدئولوژیک تأکید کرد که «اندیشه‌ها سلاح‌های بنیادین ما هستند» و کادرها باید به اندیشه‌ها مسلح شوند. این نکته مبنای تأکید سخنرانی بر ظرفیت ایدئولوژیک، آموزش سیاسی و انترناسیونالیسم است.
فیدل کاسترو روس دربارهٔ امپریالیسم، نظامی‌گری و جهان سوم. فیدل کاسترو روس، سخنرانی ۷ دسامبر ۱۹۸۹، که در انگلیسی معمولاً با عنوان «سوسیالیسم یا مرگ» منتشر شده است. کاسترو در بحث دربارهٔ خلع سلاح هسته‌ای استدلال کرد که الغای سلاح هسته‌ای به‌تنهایی برای جهان سوم امنیت نمی‌آورد، زیرا امپریالیسم به ناوگان‌ها، پایگاه‌های نظامی و سلاح‌های متعارف پیچیده‌تر نیز متکی بود. این سخنرانی این استدلال را به‌عنوان چارچوبی فیدلی به کار می‌گیرد، نه آنکه آن را به‌صورت نقل‌قول مستقیم و مفصل ارائه کند.
جیانگ زمین دربارهٔ انضباط حزبی. جیانگ زمین، «جامعه‌ای مرفه را از همهٔ جهات بسازیم و وضعیتی نو در ساختمان سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی پدید آوریم»، گزارش به شانزدهمین کنگرهٔ ملی حزب کمونیست چین، ۸ نوامبر ۲۰۰۲. بخش مربوط به بهبود سبک کار حزب و اجرای انضباط. سازمان‌های حزبی و اعضا، به‌ویژه کادرهای رهبری، باید انضباط حزبی را به‌دقت رعایت کنند و نباید «با بی‌اعتنایی به دستورها و ممنوعیت‌ها راه خود را بروند».
کارل مارکس و فریدریش انگلس دربارهٔ انترناسیونالیسم پرولتری. کارل مارکس و فریدریش انگلس، مانیفست حزب کمونیست، نخستین‌بار در فوریهٔ ۱۸۴۸ در لندن منتشر شد. سطر پایانی فصل چهارم، «مردان کارگر همهٔ کشورها، متحد شوید!»، که در انگلیسی مدرن معمولاً به‌صورت «کارگران همهٔ کشورها، متحد شوید!» یا «کارگران جهان، متحد شوید!» برگردانده می‌شود.
مائو تسه‌دون دربارهٔ تحقیق. مائو تسه‌دون، «علیه کتاب‌پرستی»، مه ۱۹۳۰، منتخب آثار مائو تسه‌تونگ، جلد ۶ در مجموعه‌های انگلیسیِ متأخر؛ بخش مربوطه با عنوان «بدون تحقیق، حق سخن گفتن نیست» آمده است. این عبارت در «پیشگفتار و پس‌گفتار تحقیقات روستایی» مائو (مارس–آوریل ۱۹۴۱)، منتخب آثار، جلد ۳، نیز دیده می‌شود.
مائو تسه‌دون دربارهٔ وحدت، نقد، وحدت. مائو تسه‌دون، «دربارهٔ حل صحیح تضادها در میان خلق»، سخنرانی ایراد‌شده در ۲۷ فوریهٔ ۱۹۵۷، بازنگری‌شده برای انتشار در ۱۹ ژوئن ۱۹۵۷؛ منتخب آثار مائو تسه‌تونگ، جلد ۵. مائو روش دموکراتیک حل تضادها در میان خلق را «وحدت—نقد—وحدت» توصیف می‌کند: آغاز از آرزوی وحدت، حل تضادها از راه نقد یا مبارزه، و رسیدن به وحدتی نو بر پایه‌ای نو.
نلسون ماندلا دربارهٔ فقر و عدالت. نلسون رولیهلاهلا ماندلا، سخنرانی در گردهمایی کارزار «فقر را تاریخ کنید»، میدان ترافالگار، لندن، ۳ فوریهٔ ۲۰۰۵: «غلبه بر فقر ژستی از سر خیرخواهی نیست. عملی از سر عدالت است.» ماندلا این عبارت را در اظهارات عمومی بعدی، از جمله هنگام پذیرش جایزهٔ سفیر وجدان عفو بین‌الملل در اول نوامبر ۲۰۰۶، تکرار کرد.
و. ای. لنین دربارهٔ امپریالیسم. و. ای. لنین، امپریالیسم، بالاترین مرحلهٔ سرمایه‌داری: طرحی عامه‌فهم، نگاشته‌شده در ژانویه–ژوئن ۱۹۱۶ و نخستین‌بار در ۱۹۱۷ منتشر‌شده؛ چاپ انگلیسی در لنین، منتخب آثار، انتشارات پروگرس (مسکو، ۱۹۶۳)، جلد ۱، صص ۶۶۷–۷۶۶. به‌ویژه فصل هفتم، «امپریالیسم به‌مثابهٔ مرحلهٔ ویژهٔ سرمایه‌داری»، دربارهٔ انحصار، سرمایهٔ مالی، صدور سرمایه، اتحادیه‌های انحصاری بین‌المللی و تقسیم جهان میان قدرت‌های بزرگ.
و. ای. لنین دربارهٔ پراکندگی سازمانی. و. ای. لنین، «وظیفهٔ بلافصل ما»، نگاشته‌شده در ۱۸۹۹ و نخستین‌بار در «رابوچایا گازتا» شمارهٔ ۱، ژانویهٔ ۱۸۹۹ منتشر‌شده. متن انگلیسی در لنین، مجموعه آثار (مسکو: انتشارات پروگرس). این بخش به «کارکرد منزوی سازمان‌های محلی جداگانه» و ضرورت قرار دادن وحدت بر پایه‌ای استوار اشاره دارد.