اندیشه اجتماع در نگاه مارکس و تحول فلسفه سیاسی مارکسیسم در سده بیست‌ویکم
نویسنده: ین کوانگ‌مینگ (Yan Kuangming)
ترجمه مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
اندیشه «اجتماع» (Community / Gemeinschaft) در منظومه فکری کارل مارکس، نه‌تنها بازتابی از تأمل در باب مدرنیته، بلکه تبیین‌کننده نحوه شکل‌گیری همبستگی واقعی انسان‌ها و برگذشتن از بیگانگی است. با فرا رسیدن سده بیست‌ویکم و بروز بحران‌های ساختاری در دموکراسی‌های لیبرال، اتمیزه‌شدن فرد در عصر سرمایه‌داری دیجیتال و گسست در مناسبات عمومی، فلسفه سیاسی مارکسیسم از تمرکز محض بر نقد دولت و مباحث انتزاعی عدالت، به‌سوی بازسازی مفهوم «اجتماع» و سازوکارهای ادغام اجتماعی چرخش کرده است. این مقاله با واکاوی مفاهیم کلیدی «ذات نوعی» (Species-being)، کار اجتماعی و اتحاد آزادانه، نشان می‌دهد که چگونه اندیشه اجتماع در مارکسیسم اصیل—به‌ویژه در پرتو تجربه و سنت فکری چین در قالب «دو پیوند» (پیوند اصول بنیادی مارکسیسم با واقعیت‌های عینی و فرهنگ والای سنتی)—چارچوبی نو برای برگذشتن از فردگرایی انتزاعی، تعمیق ادغام اجتماعی و ترسیم افق «جامعه‌ای با سرنوشت مشترک برای بشریت» فراهم می‌آورد.
چکیده: اندیشه اجتماع در فکر مارکس نه‌تنها با بازاندیشی در باب مدرنیته پیوند خورده، بلکه پرسشی بنیادی درباره نحوه شکل‌گیری روابط یگانگی واقعی در جامعه مطرح می‌سازد. مفاهیم کلیدی نظیر «ذات نوعی»، «کار اجتماعی» و «اتحاد آزادانه»، بافتار اصلی اندیشه اجتماع نزد مارکس را شکل می‌دهند. مفهوم «اجتماع» در نزد مارکس به نام‌گذاری‌های گروهی در معنای هویت، تعلق یا فرهنگ محدود نمی‌شود و صرفاً به نوعی همبستگی اخلاقی پیش‌فرضی نیز متوسل نمی‌گردد؛ بلکه به نحوه شکل‌گیری یک ساختار وجودی مشترک در جامعه و صورتی از مناسبات غیربیگانه میان انسان‌ها در شرایط تاریخی مشخص اشاره دارد. این امر همان مسئله حیاتی است که فلسفه سیاسی همواره در کشاکش میان آزادی و نظم به دنبال آن بوده است. با تحول فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم، مفهوم اجتماع دلالت‌های نظری تازه‌ای یافته است. به‌ویژه پژوهش‌های مارکسیستی در چین معاصر، با بهره‌گیری از روش «دو پیوند» به‌عنوان الگوی نظری، به‌تدریج مفهوم اجتماع را به‌عنوان مفهومی بنیادی برای درک گذار نهادی، ادغام اجتماعی و منطق یگانگی آینده بازسازی کرده‌اند. توجه به اندیشه اجتماع نه‌تنها دغدغه نظری مارکسیسم نسبت به مسائل ساختار اجتماعی را دگربار مؤکد می‌سازد، بلکه سرنخ‌های نظری مهمی برای تحولات معاصر فلسفه سیاسی مارکسیستی فراهم می‌آورد.
واژگان کلیدی: فلسفه سیاسی | اجتماع | ساختار اجتماعی | اتحاد آزادانه
«اجتماع» (Community) یکی از اصطلاحات بس پرکاربرد و در عین حال مبهم در نظریه سیاسی است. بررسی اجتماع به‌عنوان یک ساختار سیاسی، نخستین‌بار به دوران یونان باستان بازمی‌گردد. دولت‌شهر (Polis) به‌عنوان صورت اجتماع در یونان باستان، غایت و مشروعیت زیست عمومی را به موضوعی محوری در فلسفه سیاسی کلاسیک بدل ساخت و تاثیری ژرف بر فلسفه سیاسی دوران‌های بعد بر جای گذاشت. چنان‌که جورج سابین (George Sabine) یادآور می‌شود: «اکثر آرمان‌های سیاسی مدرن—مانند عدالت، آزادی، حکومت قانون‌مدار و احترام به قانون—یا دست‌کم تعاریف این آرمان‌ها، از تأملات اندیشمندان یونان باستان درباره نهادهای گوناگون دولت‌شهر سرچشمه گرفته‌اند.»
در دوران مدرن، معنا و دامنه مفهوم اجتماع دستخوش تحولاتی بنیادین شد. شکل‌گیری نظام جهانی سرمایه‌داری و برآمدن دولت‌های مدرن، به فروپاشی اجتماع سیاسی سنتی—که بر مناسبات اخلاقی و فضیلت عمومی استوار بود—انجامید و جامعه مدرنی را جایگزین آن ساخت که محور آن بر قرارداد عقلانی و نهادهای حقوقی قرار داشت. اجتماع از یک کل انضمامی و اخلاقی، به ساختاری کارکردی متشکل از قرارداد، حاکمیت و بازار بدل گردید. توجه فلسفه سیاسی مدرن به اجتماع نیز غالباً به اثبات مشروعیت قرارداد اجتماعی، دولت و حقوق فردی فروکاسته شد.
در سده بیست‌ویکم، زیست سیاسی بشر با دگرگونی‌ها و چالش‌های به‌مراتب پیچیده‌تری روبرو است. مشروعیت نهادهای حقوقی-سیاسی در دولت‌های مدرن دیگر صرفاً به طراحی هنجارهای عدالت بستگی ندارد و ثبات مناسبات اجتماعی نیز نمی‌تواند با اتکا به حاکمیت دولتی یا کارکرد خودجوش سازوکار بازار به صورت طبیعی پایدار بماند. پایه‌های زیست مشترک در درون جامعه مدرن پیوسته فرسوده می‌شود، فضاهای عمومی عقب‌نشینی می‌کنند و مناسبات همبستگی میان انسان‌ها جای خود را به ساختارهای کارکردی و نهادهای انتزاعی می‌دهند. علل این بحران مدرنیته در همزیستیِ زوال اجتماع واقعی و بازتولید کاذب آن نهفته است. چنان‌که ژان-لوک نانسی (Jean-Luc Nancy) آشکار می‌سازد: «مهم‌ترین و دردناک‌ترین گواهی جهان مدرن—گواهی‌ای که شاید تمامی شهادت‌های دیگری را که این عصر بنا به فرمانی ناپیدا یا ضرورتی ناگزیر باید بار آن را بر دوش کشد، در خود گرد آورده است (چراکه ما شاهد فرسایش اندیشه تاریخی نیز بوده‌ایم)—همانا شهادت بر گسست، ازجا‌دررفتگی یا تلاطم در مفهوم اجتماع (Communauté) است.» زیست سیاسی در جامعه مدرن امروزه در پی ارزش‌های همبستگیِ فراگیرتری است و از این‌رو فلسفه سیاسی باید دگربار در معنای همزیستی بشری به تأمل بپردازد. زیگموند باومن (Zygmunt Bauman) خاطرنشان می‌سازد که مدرنیته سیال سبب شده است انسان‌ها در جهانی ناپایدار پیوسته در جستجوی پیوندهای اجتماعی پایدار باشند: «آزادی و اجتماع ممکن است دچار اصطکاک و تعارض شوند، اما بدون یکی از این دو، زندگی رضایت‌بخشی تحقق نخواهد یافت.» بدین‌سان، پرسش‌های مربوط به یگانگی بشری، سازماندهی اجتماعی و شیوه‌های زیست عمومی، با محوریت مفهوم اجتماع، بار دیگر اهمیت نظری یافته‌اند.
۱. دغدغه‌های محوری اندیشه اجتماع نزد مارکس
در علوم اجتماعی، اجتماع غالباً به‌عنوان صورت‌های تجربی گروه‌ها فهمیده می‌شود. برای نمونه، فردیناند تونیس (Ferdinand Tönnies) اجتماع (Gemeinschaft) را به‌عنوان «ارگانیسم پیوندی» برخاسته از پیوندهای خونی، جغرافیایی، دینی یا عواطف طبیعی تعریف می‌کند تا آن را از «جامعه مدرن» (Gesellschaft) تمایز بخشد. این مفهوم از اجتماع در جامعه‌شناسی، بیشتر مبتنی بر استقرای تجربی شیوه‌های خاص زندگی اجتماعی است و بر درجه انسجام اعضای گروه در سنت‌ها، عواطف روزمره و مناسبات متقابل تأکید دارد. در مقابل، اجتماع در مفهوم فلسفه سیاسی به یک دوره تاریخی یا سازمان اجتماعی خاص محدود نمی‌شود، بلکه به‌عنوان مقوله‌ای عام در نظر گرفته می‌شود که ضرورت همزیستی بشری را آشکار می‌سازد؛ مقوله‌ای که هسته مرکزی آن «اشتراک و همبستگی» است و به شیوه پیوند وجودی انسان‌ها در جامعه اشاره دارد. بدین ترتیب، اجتماع در فلسفه سیاسی به پرسش‌های عامی چون نحوه زیست مشترک انسان‌ها، چگونگی ساخت‌یابی نظم عمومی و نحوه مواجهه با مناسبات میان فرد و جمع، و امر خصوصی و امر عمومی می‌پردازد.
در تاریخ فلسفه سیاسی، مفاهیم متعددِ تشکل‌های سیاسی تحت عنوان اجتماع مورد پژوهش قرار گرفته‌اند. برای نمونه، در یونان باستان، دولت‌شهر (Polis) به‌عنوان اجتماعی «سیاسی-اخلاقی» با محوریت فضیلت و زیست عمومی فهمیده می‌شد و فیلسوفان سیاسی آن عصر می‌کوشیدند «آرمان‌هایی را که در نگاه نخست محدود به قلمرو دولت‌شهر به نظر می‌رسید، به کل کیهان تعمیم دهند»؛ در روم باستان، جمهوری (Res publica) به‌عنوان اجتماعی سیاسی فهم می‌شد که بر مشارکت شهروندان در نظم سیاسی تأکید داشت؛ در سده‌های میانه، اجتماع کلیسایی (Communitas Ecclesiastica) و اجتماع مؤمنان (Communitas Fidelium) بازتاب‌دهنده یگانگی دینی با محوریت کلیسا و ایمان بودند؛ در عصر مدرن، با برآمدن سرمایه‌داری، جامعه مدنی (die bürgerliche Gesellschaft) و دولت مدرن (der moderne Staat) به ترتیب نماینده صورتی از یگانگی اجتماعی بر پایه منافع شخصی و مناسبات اقتصادی، و صورتی از یگانگی سیاسی بر پایه عقلانیت عمومی و اقتدار سیاسی شدند؛ پس از تثبیت نظام دولت مدرن، ملت (die Nation) و اجتماع ملی (die nationale Gemeinschaft) به حاملان اصلی مشروعیت اجتماع سیاسی مدرن بدل گشتند؛ و در سده بیستم، مفاهیمی چون اجتماع بشری (die menschliche Gemeinschaft) و جامعه جهانی (die Weltgesellschaft) مرزهای معنایی اجتماع را گسترش دادند تا به یگانگی سیاسی و تعلق اخلاقی در سطح جهانی اشاره کنند. «در اکثر مواردی که مفهوم اجتماع در فلسفه سیاسی معاصر بررسی می‌شود، سخن از مفهوم گسترده‌تر اجتماع به‌عنوان الگوی مناسبات است؛ در اینجا مناسب‌بودن روابط بین‌فردی ضابطه اصلی ما برای تعیین مرزهای اجتماع است تا آن را به مفهومی جامع‌تر و عام‌تر بدل سازد.» بنابر آنچه گفته شد، اجتماع همواره در نسبتش با فرد در ساختارهای تاریخی مشخص تعریف شده و در نهایت در فلسفه سیاسی دوره‌های گوناگون بازنموده شده است تا به‌عنوان هستی‌ای تاریخی جلوه‌گر شود که در مناسبات اجتماعی خاص پیوسته ساخته، ویران و بازسازمانی می‌شود.
مارکس مفهوم اجتماع را در افق فلسفه سیاسی منقح ساخت و به کار گرفت. او به‌ویژه بر «اشتراک و همبستگی» نهفته در اجتماع پای فشرد و آن را با «ذات نوعی» انسان پیوند داد. مارکس بر آن بود که اشتراک عملی انسان‌ها در جامعه مدرن توسط شیوه‌های بیگانه زندگی پوشانده شده و انسان از «ذات نوعی» خود بیگانه گشته است، به‌گونه‌ای که توان تحقق زیست اجتماعی واقعی را از دست داده است. با این حال، مارکس از بحث درباره صور تاریخی مشخص اجتماع سر باز نمی‌زند. در منظومه فکری مارکس، اجتماع صورتی از هستی جمعی انسان است که از هستی فردی تمایز می‌یابد و محتوای آن بر پایه مناسباتِ همبستگیِ درونی آن گروه—اصل محوری و عنصر تعیین‌کننده تشکیل یک اجتماع—استوار است.
نخست، نقطه عزیمت اندیشه اجتماع در نزد مارکس، آشکار ساختن ذات اجتماعیِ «موجود نوعی» و تثبیت «اشتراک و همبستگی» در هستی انسانی از طریق تحلیل شکل‌گیری آگاهی نوعی است. از نظر مارکس: «انسان موجودی نوعی است، نه تنها از آن رو که در عمل و نظر، نوع—چه نوع خود و چه نوع دیگر موجودات—را موضوع خویش قرار می‌دهد، بلکه همچنین از آن رو که—و این بیان دیگری از همان امر است—با خود به‌عنوان نوعی زنده و موجود مواجه می‌شود، زیرا خود را موجودی جهانی و در نتیجه آزاد می‌داند.» بر این پایه، مارکس تصریح می‌کند که انسان موجودی است که برای‌خود وجود دارد. انسان از طریق کردوکار سوژه‌ساز (عینیت‌یافته) و مناسبات اجتماعی، در بستر تاریخ به آگاهیِ خودآگاهانه از «انسان بودن» دست می‌یابد؛ یعنی «آگاهی نوعی» را شکل می‌دهد. «انسان به‌عنوان آگاهی نوعی، زندگی اجتماعی واقعی خود را تصدیق می‌کند و تنها در تفکر، هستی واقعی خود را بازتولید می‌نماید؛ برعکس، هستی نوعی خود را در آگاهی نوعی تصدیق کرده و در جهان‌شمولی خویش به‌عنوان موجودی اندیشنده برای‌خود وجود دارد.» تنها زمانی که آگاهی مشترک انسان به‌عنوان موجودی نوعی جایگزین آگاهی خصوصیِ بیگانه‌شده در سرمایه‌داری گردد، و تنها زمانی که فرد در جامعه مدرن با فراوانی مادی و نیروهای مولده رشدیافته، خود را نه به‌عنوان اتمی ایزوله، بلکه به‌عنوان «موجودی نوعی» ببیند که با دیگران «اجتماعی واقعی» می‌سازد، پرورش آزادانه و همه‌جانبه انسان محقق خواهد شد؛ «جایی که رشد آزادانه هر فرد، شرط رشد آزادانه همگان است.»
در افق دید مارکس، ذات نوعی انسان تنها از طریق کردوکار مناسبات اجتماعی تحقق می‌پذیرد؛ از این‌رو انسان دارای ذاتی درونی برای فرارفتن از فردیت، برقراری پیوند با دیگران و کل جامعه، و در نتیجه تکاپو برای زیست اجتماعی است. آگاهی نوعی، بنیاد شناختی مهمی برای پی‌ریزی زندگی اجتماعی است. این آگاهی فرد را وامی‌دارد تا دیگری را نه به‌عنوان نیرویی بیگانه، بلکه به‌عنوان امتدادی از هستی مشترک خویش ببیند و بدین‌سان یگانگی آگاهانه‌ای بسازد. در جوامع اولیه، کردوکار مناسبات اجتماعی به‌شدت تحت تأثیر عوامل طبیعی چون خویشاوندی و جغرافیا بود و ابعاد اجتماع نسبتاً کوچک باقی می‌ماند. با سیر تاریخ، بشر به‌تدریج از مرزهای طبیعی جغرافیایی و قومی عبور کرد و دامنه مناسبات گسترش یافت که این امر شرایط عینی را برای برپایی اجتماعی بزرگ‌تر با نظمی هم‌زیستانه فراهم آورد. اینکه جامعه بشری توانست از قبیله به دولت‌شهر و از دولت به جهان حرکت کند، از آن رو است که انسان دارای «ذات نوعی» است که از طریق کردوکار مناسبات اجتماعی به فعلیت می‌رسد. یگانگی دیالکتیکی فرد و اجتماع نیز در عمل نمایان می‌شود. مارکس خاطرنشان می‌سازد: «تنها در اجتماع است که فرد ابزارهای لازم برای پرورش همه‌جانبه استعدادهای خود را به دست می‌آورد؛ یعنی تنها در اجتماع است که آزادی فردی امکان‌پذیر می‌شود.» در این معنا، اجتماع نه یک سازمان ابزاری بیرون از انسان، بلکه شیوه هستی بشر به‌عنوان برآیند مناسبات اجتماعی است.
دوم، اندیشه اجتماع در نزد مارکس نقد بنیادینی بر پدیده «اتمیزه شدن فرد» در جامعه سرمایه‌داری وارد می‌سازد. مارکس در کاپیتال سازوکاری را افشا می‌کند که طی آن، جامعه مدرن در سایه مالکیت خصوصی سرمایه‌دارانه و تحت پوشش برابری شکلی و آزادی بازار، فرد را وامی‌دارد تا به‌عنوان رقیب و سودجویی خودخواه در زیست اجتماعی مشارکت جوید. این امر سبب می‌شود زیست اخلاقی و هم‌زیستانه بشری جای خود را به منطق مبادله کالایی و عقلانیت منفعت‌طلبانه بدهد و همبستگی واقعی اجتماعی که در آن افراد شرط و غایت یکدیگرند، پوشیده بماند و بیگانگی و ناآزادی واقعی انسان پنهان گردد. به بیان دیگر، جامعه سرمایه‌داری از یک‌سو با برابری شکلی و آزادی انتزاعی، همبستگی واقعی را پنهان می‌کند و از سوی دیگر مناسبات همزیستی انسان‌ها را تحت سیطره منطق سرمایه به سوی بیگانگی و گسست می‌راند. در این معنا، اجتماع نه به معنای صورت موجودی از همبستگی، بلکه به مثابه «کلیت غایب» و ارزش و آرمانی است که در ساختار جامعه مدرن پیوسته فروپاشیده و نفی می‌شود. این امر طرح مسئله اندیشه اجتماع نزد مارکس را تعیین می‌کند: چرا جامعه مدرن توان ساخت «اجتماعی واقعی» را ندارد؟ چه کسی این «ناتوانی» را بازتولید می‌کند؟ و تحت چه شرایط تاریخی می‌توان از این موانع ساختار اجتماعی فراتر رفت؟
در نهایت، اندیشه اجتماع نزد مارکس، افشاگری تاریخی و هنجاری منطق همزیستی بشری است. چه در متون نخستین درباره کار بیگانه‌شده و چه در آثار متأخر در نقد ساختار اقتصاد سیاسی سرمایه، مارکس همواره دغدغه آن را داشت که انسان چگونه می‌تواند تحت شرایط تاریخی مشخص، زیست مشترکِ غیربیگانه‌ای را تحقق بخشد. مارکس اجتماع را به‌عنوان الگویی از مناسبات می‌فهمید که به‌طور تاریخی در صورت‌بندی‌های تولیدی و ساختارهای اجتماعی خاص تنیده شده است؛ امر مجردی که نه تنها نقطه عزیمت منطقی برای کاوش در ویژگی‌های عمومی همزیستی بشری است، بلکه پیش‌فرض مفاهیمی است که صفت همزیستی انسان و عواطف اخلاقی و وضعیت آرمانی او را به‌عنوان «موجودی نوعی» بیان می‌کند تا امکان یگانگی جامعه بشری در آینده را به‌طور نظام‌مند بررسی کند. چنان‌که مارکس در بحث از یگانگی طبقه کارگر اشاره می‌کند: «تنها احساس همبستگی مبتنی بر شناخت اشتراک موقعیت طبقاتی کافی است تا کارگران همه کشورها با زبان‌های گوناگون، حزب بزرگ و واحد پرولتاریا را پایه‌گذاری کرده و یگانگی آن را حفظ کنند.» از همین رو است که مارکس در چارچوب ماتریالیسم تاریخی مفهوم «اجتماع واقعی» را مطرح می‌سازد: «در شرایط یک اجتماع واقعی، افراد در اتحاد خود و از طریق این اتحاد به آزادی خویش دست می‌یابند.» اندیشه اجتماع نزد مارکس چشم‌اندازی منحصربه‌فرد برای بازاندیشی در زیست عمومی بشر از منظر فلسفه سیاسی در بر دارد، خصلت گسست‌زای درونی جامعه مدنی را به گونه‌ای انتقادی آشکار می‌سازد و سرنخ‌های نظری مهمی برای درک صور همزیستی انسان و شرایط تحقق تاریخی آن ارائه می‌دهد.
امروزه، جهانی‌شدن سرمایه‌داری به قطبی‌شدن اجتماعی و منازعات هویتی دامن زده و بحران اشتراک انسانی را با ویژگی‌های ساختاری پیچیده‌تری روبرو ساخته است. فرد در میان کنترل دیجیتال، حکمرانی الگوریتمی و کار بیگانه‌شده بیش از پیش خرد و پاره‌پاره می‌شود؛ صور پیوند سیاسی از زمان آغاز مدرنیته ناکارآمد گشته‌اند و الگوهای نوینی از یگانگی هنوز شکل نگرفته‌اند. در چنین بستری، این پرسش که «یگانگی اجتماعی چگونه امکان‌پذیر است؟» به مسئله‌ای کلیدی در تعیین سمت‌وسوی سیاست جهانی بدل شده است. در این معنا، احیای تأمل درباره مسئله اجتماع نزد مارکس، نه صرفاً بازخوانی متون کلاسیک، بلکه انتخابی راهگشا برای پاسخگویی به تحولات عصر حاضر از منظر فلسفه سیاسی مارکسیستی است.
۲. موضوعات محوری فلسفه سیاسی مارکسیستی و سیر تطور تاریخی آن
«رهایی انسان، مسئله کلی و بنیادی فلسفه سیاسی مارکس است.» در ذیل این مسئله بنیادی، موضوعات محوری فلسفه سیاسی مارکسیسم ثابت و لایتغیر نبوده، بلکه در پاسخ به پرسش‌های تاریخی مشخص پیوسته دستخوش تحول شده‌اند. «همگان معترفند که منطق فلسفه سیاسی مارکسیستی را باید به صورتی تاریخی فهم کرد.»
«در میان دعاوی هنجاری که مارکس در همان دوران نخستین تدوین کرد، آزادی، تحقق خویشتن (خودشکوفایی) و اجتماع بشری، سه ارزش حیاتی به شمار می‌روند و در این امر تردیدی نیست.» با این حال، در سیر تطور فلسفه سیاسی مارکسیستی، اجتماع یا به‌عنوان مفهومی کمکی برای نقد دولت، طبقه، انقلاب یا ایدئولوژی مطرح شده، یا به‌عنوان برآیند تحلیل ساختار اجتماعی بررسی گردیده و کمتر در کانون مباحث قرار گرفته است. این امر نه تنها ناشی از تفاوت در رویکردهای نظری، بلکه برخاسته از واقعیت‌های تاریخی متفاوتی است که هر عصر با آن روبرو بوده است. در ادوار گذشته (دوران کلاسیک‌های مارکسیسم، دوران ساخت سوسیالیسم در شوروی، و دوران بسط سنت مارکسیسم غربی در سده بیستم)، تمرکز فلسفه سیاسی مارکسیستی بر برگذشتن از صورت دولت، فرارفتن از تقابل طبقاتی و نقد ایدئولوژی معطوف بود و متفکران مارکسیست هنوز به صورت مستقیم با بحران همه‌گیر همبستگی در جامعه مدرن روبرو نشده بودند.
(الف) مرحله آغازین در سده نوزدهم: از نقد دولت تا تاریخ جهانی
در سده نوزدهم، بنیان‌گذاران مارکسیسم با عزیمت از ماتریالیسم تاریخی، به نقدی کلی بر جامعه مدنی و دولت شکل‌گرفته در شرایط سرمایه‌داری پرداختند. در این مرحله، موضوع محوری فلسفه سیاسی مارکسیستی بحث درباره نحوه ساخت یک دولت آرمانی نبود، بلکه افشای انتقادی ذات طبقاتی دولت، تأمل در باب نحوه برگذشتن از دولت در سیر تاریخ و چگونگی دستیابی انسان به آزادی واقعی در شرایط تاریخ جهانی بود. این امر به روشنی در نقد کلاسیک‌های مارکسیسم بر رابطه دولت و جامعه مدنی، افشای نبرد طبقاتی و نگرش مادی تاریخ، تأمل بر مسئله بیگانگی و رهایی انسان، و کاوش کلی در سیر تاریخ جهانی سرمایه‌داری متجلی گشته است.
«پیش از مارکس، ویژگی فلسفه سیاسی اشتغال خاطر مفرط به قلمرو سیاست یا حقوق، و غفلت از نقد جامعه مدنی و فلسفه حقوق از منظری واقعی و نه انتزاعی بود.» از آغاز عصر مدرن، فیلسوفان سیاسی روشنگری بر مشروعیت دولت سرمایه‌داری تمرکز داشتند. برای نمونه، هابز با عزیمت از وضع طبیعی، ضرورت حاکم مطلق را به اثبات رساند و مسئله محوری او نحوه پایان دادن به هرج‌ومرج و برپایی نظم از طریق اقتدار مطلق بود؛ لاک بر پایه حقوق طبیعی، مشروعیت حکومت محدود و حفاظت از حق مالکیت را تبیین کرد و مرکز توجه او تعیین مرزهای قانونی قدرت دولت بود؛ روسو کوشید از طریق «اراده عمومی» بر بحران اجتماعی ناشی از شکاف منافع شخصی فائق آید و مسئله اصلی او همچنان چگونگی امکان‌پذیر شدن دولت بود؛ کانت با عزیمت از عقل عملی و نظم حقوقی، تأکید کرد که آزادی باید از طریق قوانین عام ضمانت نهادی یابد و کوشید فلسفه سیاسی را به یک ساختار حقوقی هنجاری ارتقا دهد؛ و هگل با جمع‌بندی دیالکتیکی، این منظومه را به کمال رساند. از نظر هگل، خانواده، جامعه مدنی و دولت، مراحل گوناگون تحقق زیست اخلاقی را شکل می‌دهند. در این میان، دولت نه یک ماشین قاهره بیرون از جامعه، بلکه عالی‌ترین صورت تحقق ارتقای منافع خاص به سطح کلیت است. بدین معنا، هگل به تبیین تک‌بعدی دولت از منظر قرارداد، حق یا حاکمیت بسنده نکرد، بلکه کوشید دولت را به‌عنوان هستی واقعی اراده آزاد و صورت تحقق‌یافته ایده اخلاقی درک کند. در این معنا، هگل به‌راستی برهان عقلانیت دولت مدرن را به اوج خود رساند: دولت دیگر صرفاً ابزاری برای جلوگیری از منازعات یا دستگاهی برای حمایت از حقوق نبود، بلکه بار معنایی فلسفی والایی برای تحقق عقلانیت کلی و ادغام شکاف‌های اجتماعی به آن سپرده شد.
با این حال، از نظر مارکس، شیوه برهان اندیشمندان روشنگری دارای یک محدودیت بنیادین بود: آنان دولت و حقوق را به‌عنوان عاملی برای غلبه بر شکاف‌های اجتماعی می‌نگریستند، اما نپرسیدند که خود این شکاف‌ها چگونه در زیست واقعی اجتماعی تولید می‌شوند و تناقض ساختاری میان صورت حقوقی، جامعه مدنی و دولت را افشا نکردند. به بیان دیگر، آنان بیشتر درصدد تبیین آن بودند که دولت چگونه «باید» مشروع باشد، نه اینکه چرا مناسبات واقعی اجتماعی به این شیوه (دولت، حقوق و سیاست) ادغام می‌شوند. از همین رو، گشایش مارکس در ارائه نظریه دیگری برای مشروعیت دولت نبود، بلکه در تغییر جهت مسئله نهفته بود. او دیگر دولت را نقطه عزیمت برای توضیح نظم اجتماعی قرار نداد، بلکه مناسبات واقعی تولید، مناسبات طبقاتی و تقابل منافع در جامعه مدنی را به‌عنوان بنیاد درک صور سیاسی مطرح ساخت. در این چشم‌انداز، صورت حقوقی ترتیبی از عقل محض نیست و دولت نیز تجسد واقعی منافع عمومی به شمار نمی‌رود، بلکه صورت بروز سیاسیِ تناقضات واقعی اجتماعی است. بدین‌سان، مارکس شیوه بحث در فلسفه سیاسی را از اثبات انتزاعی مشروعیت سیاسی به سوی نقد مناسبات واقعی اجتماعی چرخش داد.
مارکس بر آن بود که هگل با یگانه‌انگاری دولت و عقلانیت کلی و زیست اخلاقی، در واقع تناقضات واقعی جامعه را امری رازآلود ساخته است. هگل دولت را عالی‌ترین صورت سازش فرد و کلیت می‌دانست، اما مارکس نشان داد که دولت چیزی جز پوسته سیاسی تناقضات جامعه مدنی و تجلی منافع طبقاتی خاص نیست و هرگز به «منافع کلی» جامه عمل نپوشانده است، از این رو ساختار حقوقی آن تنها سازوکاری برای سرپوش گذاشتن بر کشاکش‌های جامعه مدنی است. بدین ترتیب، مسئله فلسفه سیاسی مارکسیستی این نیست که «مشروعیت دولت چگونه امکان‌پذیر است»، بلکه این است که «چرا نظم سیاسی سرمایه‌داری قادر به تحقق یگانگی واقعی و همه‌جانبه نیست». افزون بر این، مارکس نقد دولت را با رهایی انسان، نبرد طبقاتی و پیدایش تاریخ جهانی پیوند زد و ملاکی برای سنجش ارزش‌های سیاسی پیشنهاد کرد: مشروع بودن یا نبودن یک نظام سیاسی باید با این معیار سنجیده شود که آیا به امحای بیگانگی و تحقق آزادی و رشد همه‌جانبه انسان کمک می‌کند یا خیر. این معیار از چارچوب‌های هنجاری سنتی درباره «حکمرانی شایسته» یا «عدالت» فراتر رفت و فلسفه سیاسی برای نخستین‌بار «وضعیت وجودی انسان» را به‌عنوان دغدغه غایی خود قرار داد.
کلاسیک‌های مارکسیسم همچنین نقد واقعی سرمایه‌داری را به تأملی بنیادین درباره «تاریخ جهانی» سوق دادند. مارکس پس از افشای ذات طبقاتی دولت، نشان داد که دولت یک موجودیت سیاسی منفرد و منفک نیست، بلکه تجلی متمرکز شیوه تولید سرمایه‌داری در عرصه سیاست است. بدین‌سان، مارکس نقد دولت را به نقدی کلی بر نظام جهانی سرمایه‌داری و «تاریخ جهانی» ارتقا داد. از نظر مارکس، «تاریخ جهانی» یک برآمد تصادفی نیست، بلکه یک روند ناگزیر است. «تبدیل تاریخ به تاریخ جهانی، نه یک کنش انتزاعی محض از سوی “خودآگاهی”، روح جهانی یا هر شبح متافیزیکی دیگر، بلکه کنشی کاملاً مادی و تجربی است که هر فردی که در عالم واقع زندگی می‌کند و نیازمند خوردن، نوشیدن و پوشیدن است، می‌تواند آن را به اثبات رساند.» مارکس و انگلس در مانیفست کمونیست توصیف می‌کنند که چگونه سرمایه‌داری «همه ملل و حتی وحشی‌ترین آن‌ها را به گردونه تمدن می‌کشاند» و مناسبات محلی را به مناسبات جهانی بدل می‌سازد.
منطق توسعه‌طلبانه سرمایه‌داری سبب شد بشریت برای نخستین‌بار وارد شبکه عمومی مناسبات جهانی شود. مسائل سیاسی مدرن در بستر «تاریخ جهانی» دیگر نمی‌تواند به چارچوب‌های داخلی یک دولت محدود بماند، بلکه باید در فرایند بسط سرمایه در سطح جهان فهمیده شود. این امر سبب شد که فلسفه سیاسی مارکسیستی از همان آغاز دارای ابعادی جهانی باشد و بنیادهای نظری را برای انترناسیونالیسم و انقلاب جهانی فراهم آورد. در این معنا، «تبدیل تاریخ به تاریخ جهانی» نه تنها یک داوری تجربی، بلکه پیش‌فرضی نظری در فلسفه سیاسی مارکسیستی است: تنها زمانی که جامعه بشری وارد مرحله عمومی‌شدن مناسبات و ارتباطات گردد، اتحاد واقعی سیاسی امکان‌پذیر می‌شود. این پیش‌فرض نظری مستقیماً نقد مارکسیسم بر «اجتماع کاذب» را پیش برد و مقدمات ماتریالیستی-تاریخی را برای «اجتماع واقعی» فراهم ساخت.
(ب) مارکسیسم شوروی در سده بیستم: پیکره‌بندی سیاسی با محوریت حاکمیت دولتی
مارکسیسم سنتی شوروی از خوانش‌های فلسفی-سیاسی درباره نظریه مارکسیستی پرهیز می‌کرد، زیرا بر علمی بودن نظریه مارکسیسم پای می‌فشرد. اما اگر قلمرو پژوهش فلسفه سیاسی را به‌عنوان تأمل در باب مشروعیت قدرت و هنجارمندی نظم اجتماعی بگشاییم، درمی‌یابیم که اگر بخواهیم عمل پیچیده سیاسی را صرفاً به قوانین علمی تاریخ واگذار کنیم، تجربه نزدیک به یک سده سوسیالیسم در شوروی امری «معلق» جلوه خواهد کرد، که این امر کاملاً با واقعیت عینی ناسازگار است. از این رو، بازخوانی نظریه مارکسیسم شوروی—به‌عنوان وارث مارکسیسم که کوشید به صورت عملی از نظام سیاسی سرمایه‌داری فرارود و دولتی سوسیالیستی و مدرن در تقابل با سرمایه‌داری مدرن بنا نهد—نشان می‌دهد که نظریه‌پردازان شوروی با نوعی فلسفه سیاسی خاص به مسائل عملی سیاست پاسخ می‌دادند. این فلسفه سیاسی در مقایسه با دوره کلاسیک‌های مارکسیسم دارای ویژگی‌های ساختی و نهادسازانه‌ای بود و موضوع محوری آن اثبات این امر بود که دولت تحت شرایط تاریخی مشخص دارای مشروعیت سیاسی است و چگونه می‌توان از طریق صورتِ دولت به گذار نهادی سوسیالیستی دست یافت.
در مواجهه با «تاریخ جهانی»، مارکسیست‌های شوروی ناگزیر بودند در بستر دولت به استراتژی مشروعیت نهادی مرحله‌ای بیندیشند و سازوکار مشروعیت‌بخشی تاریخی ارائه دهند. با برپایی دولت سوسیالیستی شوروی، دولت دیگر به‌عنوان خودِ مسئله نگریسته نمی‌شد، بلکه ابزاری برای حل مسئله در شرایط تاریخی مشخص به شمار می‌رفت و به‌تدریج به محور ساخت نظم سوسیالیستی، برنامه‌ریزی اقتصادی و سازماندهی زندگی اجتماعی بدل گشت. در این باره، هربرت مارکوزه (Herbert Marcuse) خاطرنشان می‌سازد: «واقعیت این است که مارکسیسم شوروی بر کارکرد “هدایت‌گر” دولت به‌عنوان امری مجزا از ساختار زیربنایی تأکید ورزید، و این دولت جدایی میان “تولیدکنندگان مستقیم” و کنترل جمعی بر فرایند تولید را حفظ کرد.» طبق مارکسیسم شوروی، دولت به نیرویی عینی و تشخص‌یافته بدل شد و «ابزار بنیادی» برای برپایی سوسیالیسم و کمونیسم گردید.
ولادیمیر لنین برای تبیین ضرورت تاریخی انقلاب پرولتری و دگرگونی شکل دولت، مطرح ساخت که دولت‌ها در ایدئولوژی‌های گوناگون دارای ویژگی‌های تاریخی متفاوتی هستند. لنین تصریح کرد: «آموزه مارکس و انگلس درباره ناگزیر بودن انقلاب قهرآمیز متعلق به دولت بورژوایی است. دولت بورژوایی نمی‌تواند از طریق “زوال خودبه‌خودی” جای خود را به دولت پرولتری (دیکتاتوری پرولتاریا) بدهد، بلکه بر پایه قوانین عمومی تنها از طریق انقلاب قهرآمیز ممکن است.» و «زوال و نابودی دولت پرولتری، یعنی نابودی هرگونه دولت، تنها از طریق “زوال خودبه‌خودی” امکان‌پذیر است.» این امر به ساخت سوسیالیسم در شوروی مشروعیت نظری داد تا از طریق صورت دولت به پیش رود. از همین رو، کاوش‌های عملی سوسیالیسم شوروی همواره حول این پرسش چرخید که «حکمرانی دولتی چگونه می‌تواند کارآمد باشد». گرچه کسانی چون استالین مباحث گشوده فلسفه سیاسی را محدود ساختند، اما منظومه نظری مارکسیسم شوروی همچنان تحت شرایط عینی عمل نهادی، فضایی تحلیلی برای فلسفه حقوق، فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی فراهم آورد و فلسفه سیاسی خود را به مسیر ابزاری‌سازی نظریه سیاسی هدایت کرد که این امر تا حدودی فضای تفسیر نهادی فلسفه سیاسی مارکسیستی را بسط داد.
(ج) مسیر انتقادی مارکسیسم غربی: عدالت، بیگانگی و نقد ایدئولوژی
مارکسیسم غربی در دهه ۱۹۲۰ سر برآورد. در مواجهه با گرایش‌های مکانیکی و اقتصادزدایانه مارکسیسم در انترناسیونال دوم، اندیشمندانی چون لوکاچ و گرامشی کوشیدند تفکر مارکس را از ابعاد فلسفی و فرهنگی احیا کنند. آنان در واقع سنت نقد کلیت‌نگر و فلسفه پراکسیست مارکس را پی گرفتند و تأکید کردند که نقد جامعه سرمایه‌داری نباید تنها در سطح ساختار اقتصادی باقی بماند، بلکه باید به اعماق ایدئولوژی، صور فرهنگی و سازوکارهای بازتولید آگاهی سوژه نفوذ کند. از این‌رو، فلسفه سیاسی مارکسیسم غربی بیشتر بر میراث مارکس از زاویه نقد فرهنگی و رهایی سوژه‌محور متمرکز شد و موضوع محوری آن افشا و نقد منطق انضباط، ادغام و سلطه عقلانیت، نهادها و قدرت بر سوژه در جامعه مدرن بود.
مارکسیسم غربی جایگاه مهمی در فلسفه سیاسی معاصر یافت و نه تنها روح نظری نقد اجتماعی مارکسیسم کلاسیک را تداوم بخشید، بلکه موضوعات پژوهشی فلسفه سیاسی مارکسیستی را گسترش داد—از روابط دولت و طبقه به سوی نقد نظام‌مند ایدئولوژی، زندگی روزمره و صور عقلانیت. در این معنا، دو مسیر نظری در درون مارکسیسم غربی شکل گرفت: یک مسیر با محوریت لوکاچ، با عزیمت از ساختار دیالکتیکی کلیت اجتماعی، مفهوم «شیءوارگی» (Reification) را مطرح ساخت تا افشا کند که چگونه سوژه‌بودگی انسان در مبادله کالایی در جامعه سرمایه‌داری بیگانه می‌شود؛ بدین ترتیب بنیاد فلسفی «کلیت‌نگری» و «نقد ایدئولوژی» پی ریخته شد. مسیر دیگر با محوریت گرامشی، با محوریت نظریه «هژمونی فرهنگی»، سلطه طبقاتی را به تسلط فرهنگی و ایدئولوژیک بسط داد و تأکید کرد که انقلاب صرفاً سرنگونی ساختار اقتصادی نیست، بلکه بازتولید و بازسازی معنایی در عرصه فرهنگ است.
پس از دهه ۱۹۴۰، مارکسیست‌های غربی بر آن شدند تا نقد واقعی و برهنده مارکسیسم را در سطح ارزش‌ها و نه محض علوم تجربی بکاوند. به دلیل فقدان شرایط عینی انقلاب، آنان «دیگر مانند مارکسیست‌های غربی نخستین، اشتیاقی برای درهم‌شکستن کامل ماشین شیءواره سرمایه‌داری و رهایی آگاهی سیاسی پرولتاریا از حالت “فریب‌خوردگی” و “پوشیدگی” نداشتند؛ از این‌رو، به‌تدریج الگوی نظری “انقلاب” مارکس را رها کردند و به ظاهری جدا از سنت فلسفه سیاسی اصیل مارکس گرویدند.» در مقایسه با نقد کلیت‌نگر مارکسیست‌های کلاسیک سده نوزدهم، نقد سیاسی مارکسیست‌های غربی عمدتاً بر قلمرو ایدئولوژی متمرکز شد و ویژگی‌های ساختاری متناسب با عصر خود را بروز داد. آنان بیشتر بر افشا و نقد صنعت فرهنگ، زندگی روزمره و شیوه‌های ارتباطات اجتماعی تأکید ورزیدند و مطرح ساختند که «عقلانیت ابزاری» به‌شدت بر جامعه مدرن مسلط شده است؛ آنان بر آن بودند که ساختار سنتی «دولت-جامعه» به تمامی تحت نفوذ سرمایه قرار گرفته، آزادی سوژه و عقلانیت عمومی به صورت نظام‌مند سلب شده و فلسفه سیاسی باید به سوی نقدی بنیادین بر عقلانیت مدرن چرخش کند. هورکهایمر و آدورنو بر آن بودند که عقلانیت روشنگری در شرایط سرمایه‌داری مدرن به عقلانیت ابزاری در خدمت حفظ نظم سلطه مسخ شده است؛ عقلانیت دیگر نیروی رهایی‌بخش نیست، بلکه به سازوکار کنترل و انضباط بدل گشته و پیشرفت جامعه مدرن بر شدت بندگی انسان افزوده است. هابرماس نیز در نظریه کنش ارتباطی خود مطرح ساخت که فلسفه سیاسی اصیل باید بنیاد عقلانیت ارتباطی را بازسازی کند و در ترتیبات نهادی، «گفتگوی فارغ از اجبار» را محقق سازد. با این حال، به دلیل غفلت از تحلیل تاریخی مناسبات تولید مادی و تحولات ساختار اجتماعی، عقلانیت ارتباطی هابرماس در نهایت در دام ساختاری هنجاری و شکلی افتاد و نتوانست از چارچوب انتزاعی مشروعیت نهادی فراتر رود.
در نیمه دوم سده بیستم، با انتشار کتاب نظریه‌ای در باب عدالت اثر جان رولز، مارکسیست‌های تحلیلی (چون کوهن، رومر، الستر و دیگران) کوشیدند با بهره‌گیری از نظریه‌های عدالت، مفاهیم کلیدی مارکس (مانند استثمار، برابری، آزادی و غیره) را به صورتی شکلی بازسازی کنند. آنان از نقد تجربه نهادی شوروی به سوی بحث درباره طراحی نهادی و عدالت توزیعی چرخش کردند، اما به پرسش «چگونگی امکان یگانگی» نپرداختند. در این دوره، «تاریخ جهانی» دیگر پیش‌فرض فلسفه سیاسی نبود، بلکه صرفاً به‌عنوان زمینه و شرطی تجربی تلقی می‌شد. جهانی‌شدن به ساختار اقتصادیِ منفعلانه‌پذیرفته‌شده‌ای بدل گشت، نه منبعی برای تحلیل فلسفه سیاسی.
در یک جمع‌بندی کلی، سیر اندیشه مارکسیسم غربی در سده بیستم حول بحران ادغام جامعه سرمایه‌داری، خط‌سیری را پیمود که از «نقد کلیت اجتماعی» و «نقد ایدئولوژی و فرهنگ» به سوی «بازسازی هنجاری فلسفه سیاسی» گام برداشت. لازم به یادآوری است که در زبان نظری برخی از مارکسیست‌های غربی از سده بیستم به بعد، فلسفه سیاسی مارکس در چارچوبی تفسیری بازخوانی شد که محور آن حقوق سوژه و تحقق خویشتنِ فردی بود. این چارچوب تفسیری، نظریه رهایی مارکس را از زاویه سوژه‌بودگی، حق و خودشکوفایی می‌فهمید و رهایی انسان را تصحیح یا تعمیق اخلاقی لیبرالیسم تلقی می‌کرد. در این چارچوب تفسیری، بیگانگی به سرکوب سوژه در سطح آگاهی یا فرهنگ فروکاسته می‌شد و رهایی با احیا، شناسایی یا تثبیت سوژه‌بودگی فردی یکسان انگاشته می‌گشت. این خوانش که نقطه عزیمت آن فردگرایی بود، از نظر روش‌شناختی دغدغه‌های ساختاری فلسفه سیاسی مارکس را کتمان می‌کرد. نزد مارکس، آزادی انسان هرگز صفت ذاتی یک فرد ایزوله نیست، بلکه وضعیتی واقعی است که در مناسبات اجتماعی و ساختارهای تاریخی تنیده شده است. چه در «ذات نوعی»، چه در «برآیند مناسبات اجتماعی» و چه در «اتحاد آزادانه افراد»، فرد هرگز نقطه عزیمت تحلیل فلسفی-سیاسی مارکس نبوده است. تحلیل فردی جدا از مناسبات تولید، صور نهادی و ساختارهای اجتماعی، در جوهر خود فروکاستن فلسفه سیاسی مارکس به متافیزیکی انتزاعی با محوریت حقوق سوژه یا مطالبات اخلاقی است که در بن خود با ماتریالیسم تاریخی مارکس ناخواناست.
۳. چشم‌انداز عینی فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم
در سیر تطور مارکسیسم کلاسیک سده نوزدهم، مارکسیسم شوروی سده بیستم و مارکسیسم غربی، گرچه اجتماع هرگز از افق نظری فلسفه سیاسی مارکسیستی غایب نبوده، اما به موضوع محوری و کانون اصلی فلسفه سیاسی مارکسیستی نیز بدل نشده بود. این امر برخاسته از شرایط تاریخی مشخص بود. در دوران اوج‌گیری سرمایه‌داری و گام‌های نخستین سوسیالیسم، رسالت محوری فلسفه سیاسی مارکسیستی عمدتاً بر افشای تقابل‌های طبقاتی، نقد و بازسازی صور دولت، نقد سلطه ایدئولوژیک و اثبات فلسفی-سیاسی ارزش‌های هنجاری متمرکز بود. مسئله اجتماع بیشتر به صورتی ضمنی در تأملات مربوط به سیاست واقعی حضور داشت و در عرصه عمل سیاسی نیز هنوز بحران‌های ساختاری و همه‌گیر همبستگی به تمامی سر برنیاورده بود. اما با ورود به سده بیست‌ویکم، همراه با تعمیق جهانی‌شدن سرمایه‌داری، نفوذ همه‌جانبه حکمرانی تکنولوژیک و بازسازی نظام‌مند رابطه «دولت-جامعه»، تناقضات بنیادی جامعه مدرن دیگر صرفاً در قالب تقابل طبقاتی یا ناعدالتی نهادی بروز نمی‌کند، بلکه به صورتی حادتر در ناکارآمدی سازوکارهای ادغام اجتماعی و گسست در ساختارهای عمومی تجلی یافته است، به‌گونه‌ای که مناسبات اجتماعی بیش از هر زمان دیگری به سوی خردشدگی و تهی‌شدگی سوق یافته‌اند. در چنین بستری، این پرسش‌های بنیادی رخ می‌نمایند که: «انسان‌ها چگونه می‌توانند به زیست مشترک و پایدار ادامه دهند؟» و «نهادها چگونه می‌توانند یگانگی اجتماعی غیربیگانه‌ای را حفظ کنند؟» این‌ها پرسش‌های فلسفی-سیاسی اجتناب‌ناپذیری هستند که دیگر نمی‌توان از آن‌ها چشم پوشید.
از این‌رو، فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم دچار چرخش بزرگ و نوینی شده است: چرخش از تمرکز بر قدرت دولتی، حقوق سوژه، آزادی و هویت به سوی پرسشگری بنیادین درباره یگانگی نهادی، ثبات ساختار اجتماعی و مشروعیت حکمرانی جهانی در عمل سیاسی. در واقع، فلسفه سیاسی مارکسیستی همواره خط نظریِ «چگونگی امکان یگانگی اجتماعی» را در بطن خود داشته است. اما در ادوار گذشته، تأمل عینی درباره این خط نظری هرگز مانند سده بیست‌ویکم چنین مبرم و حیاتی نبوده است. این چرخش ساختاری برخاسته از نیازهای عینی سیاست جهانی، فلسفه سیاسی مارکسیستی را وامی‌دارد تا به موضوعاتی ایجابی و متناسب با عصر حاضر—مانند اینکه جامعه مدرن باید چه صورتی از یگانگی را برگزیند و چگونه «جامعه‌ای با سرنوشت مشترک برای بشریت» را محقق سازد—اهمیت اساسی بدهد. در لایه‌های عمیق‌تر، پرسش فلسفی-سیاسی درباره صور یگانگی، دیگر صرفاً مسئله توزیع عادلانه در معنای هنجاری نیست، بلکه پرسش از امکان‌پذیری نظم اجتماعی و چگونگی زیست هم‌زیستانه و غیربیگانه افراد از طریق ترتیبات نهادی است. در این معنا، ایده مارکس درباره «اتحاد آزادانه افراد» بار دیگر توان تفسیری خود را بازمی‌یابد و انسان‌ها را به بازاندیشی در منطق یگانگی در اجتماعی گسترده‌تر و فارغ از تعصبات دولتی و هویتی فرا می‌خواند.
نخست، چرخش فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم امری تصادفی نیست، بلکه برخاسته از شرایط عینی و اجتماعی سده بیست‌ویکم است. از یک‌سو، «سرمایه‌داری دیجیتال به‌عنوان نشانه یک عصر اقتصادی، نه تنها در دگرگونی عناصر تولید و انباشت از طریق فناوری دیجیتال، بلکه در تغییر مناسبات آن با انسان متجلی می‌شود.» صور اقتصادی سرمایه‌داری دیجیتال، کارگران را در فرایندهای کاری به‌شدت خردشده و انتزاعی ادغام می‌کنند؛ عامل انسانی به‌شدت تحت تأثیر الگوریتم‌ها، پلتفرم‌ها و سامانه‌های تکنولوژیک قرار گرفته و فلسفه سوژه‌محور دیگر برای تبیین منطق عمیق ناکارآمدی نهادی و گسست اجتماعی کفایت نمی‌کند. از سوی دیگر، واقعیتِ فروپاشی نهادی روزبه‌روز نمایان‌تر می‌شود. بحران‌های مالی، گسست در زنجیره‌های تأمین جهانی و منازعات منطقه‌ای سبب شده‌اند که ساختارهای دولتی موجود و الگوهای حکمرانی بین‌المللی کارکرد ادغام‌کننده خود را از دست بدهند. به‌ویژه در وضعیت کنونی تحولات عظیم و بی‌سابقه سده حاضر، جهان با چالش‌های چندگانه‌ای چون ناکارآمدی نهادها، گسست سیاسی و منازعات تمدنی روبرو است. بازاندیشی در مفهوم اجتماع، نه تنها نیاز سیاست عینی، بلکه نقطه اتکای مهمی برای فلسفه سیاسی مارکسیستی در ایفای نقش هدایت‌گرانه خود در عمل است. در این معنا، دغدغه محوری فلسفه سیاسی سده بیست‌ویکم دیگر این نیست که «من کیستم»، بلکه این است که «چرا و چگونه ما هنوز می‌توانیم با هم باشیم».
دوم، چرخش فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم به‌شدت تحت تأثیر دیالوگ و آموختن متقابل تمدن‌ها قرار دارد و بازسازی ساختار روایی و گفتمانی خود را آغاز کرده است. در سده بیست‌ویکم، چین به عرصه اصلی رشد و بسط فلسفه سیاسی مارکسیستی بدل شده است. اگر مارکسیسم غربی سده بیستم مسیر فلسفه سیاسی را با محوریت عدالت، آزادی و سوژه‌بودگی گشود، در سده بیست‌ویکم همراه با دگرگونی در آرایش جهانی، افق مقایسه‌ای تمدن‌های شرق و غرب و ورود ارزش‌های منحصربه‌فرد فرهنگ سنتی چین به عرصه جهانی، تأثیری ژرف بر بازسازی معاصر فلسفه سیاسی مارکسیستی بر جای گذاشته است. این امر نه تنها بدان سبب است که چین بزرگ‌ترین کشور در حال توسعه و قدرتمندترین کشور سوسیالیستی است، بلکه از آن رو است که عمل سیاسی و اجتماعی چین خود پرسش‌های نوینی در فلسفه سیاسی مطرح ساخته است. در فرایند توسعه چین، فلسفه سیاسی مارکسیستی در سطح تفسیر متون متوقف نمانده، بلکه مستقیماً با ساخت نهادهای دولتی و منطق حکمرانی اجتماعی پیوند خورده است. نظام سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی در طول چند دهه عمل سیاسی، تاب‌آوری خود را به نمایش گذاشته و این امر منابع و چشم‌انداز نظری منحصربه‌فردی برای تأمل در فلسفه سیاسی مارکسیستی معاصر فراهم آورده است. برخلاف جوامع غربی که به‌طور عمومی در «بحران مشروعیت» فرو رفته‌اند، رسالت محوری مارکسیست‌های چین تبیین ثبات و نیروی ادغام نهادی و نظریه‌پردازی آن است. فلسفه سیاسی مارکسیسم در چین نه تنها به حکمرانی کشوری می‌پردازد، بلکه بر پیوند عمیق فرهنگ تاریخی و هویت اجتماعی نیز تأکید می‌ورزد.
در نهایت، تحت تأثیر هم‌زمان مسائل عینی و بستر تمدنی، فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم با یک پرسش پیش‌فرضی و ناگزیر روبرو است: انسان در چه مناسبات اجتماعی می‌تواند به یگانگی غیربیگانه دست یابد؟ این امر مستلزم بازتعریف دلالت‌های فلسفی-سیاسی اجتماع در بستر معاصر و روشن ساختن تمایز بنیادین اندیشه اجتماع لدى مارکس از سایر رویکردهای نظری است. در فلسفه سیاسی معاصر غرب، فردگرایان یگانگی را به‌عنوان مناسبات همکاری میان سوژه‌ها بر پایه حقوق، قرارداد یا اهداف کارکردی می‌فهمند که پیش‌فرض اجتماع، استقلال تقدمی افراد است. در مقابل، اجتماع‌گرایان (Communitarismus) تأکید می‌کنند که انسان هرگز یک موجودیت ایزوله نیست و اجتماع حالتی پیشینی و وجودی از همزیستی است که هدف نظری آن واسازی تصورات ذات‌گرایانه، یکدست‌ساز یا بسته از اجتماع است. اگرچه این رویکرد در نقد ذات‌گرایی الهام‌بخش است، اما تمرکز تحلیلی آن عمدتاً در سطح افشاگری وجودشناختی و نفی اخلاقی باقی می‌ماند و فاقد تبیینی نظام‌مند درباره چگونگی پیدایش و پایداری یگانگی نهادی در جامعه واقعی است. برخلاف این دو مسیر، «اجتماع» در اندیشه مارکس نه یگانگی قراردادی متکی بر فرد مستقل است و نه رونمایی از حالت وجودی پیشینی؛ بلکه تبیین تاریخی چگونگی امکان‌پذیری یگانگی غیربیگانه در مناسبات واقعی اجتماعی است. آنچه مارکس افشا می‌کند یک ایده انتزاعی از زیست مشترک نیست، بلکه صورت یگانگی واقعی انسان‌ها در شیوه تولید، ساختار ارتباطی و شرایط نهادی مشخص است.
پایان‌بخش این بخش آنکه موضوع محوری فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم باید به سوی مفهوم اجتماع چرخش کند، که تحقق عینی آن عبارت است از: تأمل و پرسشگری همه‌جانبه درباره چگونگی فروپاشی همبستگی در جامعه مدرن، چگونگی بازسازی یگانگی اجتماعی، و چگونگی امکان‌پذیری زیست مشترک غیربیگانه.
۴. امکان بازسازی فلسفه سیاسی مارکسیستی سده بیست‌ویکم با محوریت اجتماع
چرخش آشکار موضوعات فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم، ناشی از تکامل خودبه‌خودی نظریه مارکسیستی نیست، بلکه برخاسته از دگرگونی‌های شدید در واقعیت عینی است. دستگاه مفاهیمی که فلسفه سیاسی سنتی دیرزمانی بر آن متکی بود—مانند دولت، حاکمیت، حق، عدالت و غیره—امروزه با تنگناهای تفسیری در مواجهه با عصر حاضر روبروست، در حالی که زنجیره نظری «همزیستی-یگانگی» نهفته در اندیشه اجتماع نزد مارکس، بار دیگر قدرتی تفسیری و ساختاری یافته است. در سده بیست‌ویکم، اجتماع نه تنها موضوعی حیاتی در فلسفه سیاسی مارکسیستی است، بلکه به خط‌سیری کلیدی برای بازسازی کلی فلسفه سیاسی مارکسیستی بدل شده است.
نخست، از منظر کلیت‌بخشی به ساخت نظری، اجتماع چارچوبی جامع برای فلسفه سیاسی مارکسیستی فراهم می‌آورد که قادر است عناصر نظری گوناگون را یکپارچه ساخته و کارکردی فرانظری (Meta-theoretical) در یگانه‌سازی موضوعات پراکنده و بازسازی ساختار مسائل ایفا کند. از نظر مارکس، تمایز انسان از حیوان تنها در ابزارسازی و کار نیست، بلکه در توانایی زیست نوعی و نگریستن به دیگری به‌عنوان امتدادی از هستی مشترک خویش نهفته است. از این‌رو، «آگاهی نوعی» به پیش‌فرض شناختی اجتماع در مفهوم فلسفی آن بدل می‌شود: این آگاهی فرد را قادر می‌سازد تا از محدودیت اتمیزه‌شدن فرارود، بر جدایی‌ناپذیری خود از دیگران آگاه شود و بدین‌سان یگانگی واقعی اجتماعی را دنبال کند. با درک اندیشه مارکس درباره «آگاهی نوعی» و «ذات نوعی»، درمی‌یابیم که اجتماع در فلسفه سیاسی مارکسیستی دست‌کم سه ویژگی اساسی را در بر دارد:
۱. جهان‌شمولی: اجتماع به یک ملت، دولت یا گروه دینی خاص محدود نمی‌شود، بلکه الزامی درونی برای شیوه هستی انسان است. انسان‌ها هرگز موجوداتی ایزوله نبوده، بلکه همواره زیست و کردوکار خود را به صورت «با هم بودن» پیش برده‌اند. آنچه اجتماع در فلسفه سیاسی بر آن تأکید می‌ورزد، دقیقاً همین «همزیستی» (Co-presence) در سطح وجودشناختی است.
۲. تاریخ‌مندی: اجتماع یک الگوی انتزاعی و لایتغیر نیست، بلکه صورت مناسباتی است که همراه با تحول شیوه‌های تولید و مناسبات اجتماعی پیوسته ساخته و بازسازی می‌شود. از اجتماع طبیعی اولیه تا اجتماع کاذب سرمایه‌داری و سپس تا «اتحاد آزادانه افراد» در آینده، اجتماع صور عینی متفاوتی به خود می‌گیرد.
۳. هنجارمندی: اجتماع در فلسفه سیاسی به توصیف سطح واقعیت محدود نمی‌شود، بلکه حامل انتظارات انسان برای زیستی غیربیگانه، آزاد و پرورش همه‌جانبه است؛ اجتماع هم بیان بازاندیشانه مناسبات واقعی اجتماعی است و هم جهت‌گیری ارزشی صور یگانگی اجتماعی را نشان می‌دهد. از این‌رو، اجتماع می‌تواند پلی میان تحلیل واقعیت و نقد ارزشی باشد و به مفهومی فلسفی-سیاسی بدل گردد که واقعیت و هنجار را در خود پیوند می‌دهد. بر پایه این سه ویژگی، اجتماع می‌تواند فهم کلی مارکسیسم از مناسبات اجتماعی، منطق نهادی و جهت‌گیری‌های ارزشی را تجسد بخشد و در نتیجه در بستر سده بیست‌ویکم به‌عنوان نقطه عزیمت نظری فلسفه سیاسی مارکسیستی تثبیت گردد.
دوم، از منظر وجودشناختی، «همزیستی» نهفته در اجتماع می‌تواند نقطه اتکایی نظری برای افشای سازوکارهای ادغام اجتماعی و بنیادهای مشروعیت سیاسی در فلسفه سیاسی مارکسیستی سده بیست‌ویکم فراهم آورد. همزیستی در اجتماع به معنای یکدستی ساده جمعی یا یکسان‌سازی هویت فرهنگی نیست، و صفت پیشینی و انتزاعی نیز به‌شمار نمی‌رود، بلکه امری است که به‌طور تاریخی از طریق مناسبات تولید مادی و ترتیبات نهادی پیوسته بازتولید می‌شود. این امر هم بر پیوند واقعی اعضای جامعه در تولید مادی و زیست نهادی تأکید دارد و هم ایجاب می‌کند که این پیوند دارای عقلانیت ارزشی ملموسی باشد. در سده بیست‌ویکم، چالش‌های جهانی روزبه‌روز پیچیده‌تر می‌شوند؛ اگر ترتیبات نهادی نتوانند از ارزش‌های هم‌زیستانه پشتیبانی کنند، فاقد مشروعیت پایدار خواهند بود، و اگر توافق‌های ارزشی نتوانند به طراحی‌های نهادی بدل شوند، در حد آرمان‌های انتزاعی باقی خواهند ماند. برای دستیابی به توسعه همه‌جانبه جامعه بشری، باید پیش‌فرض همزیستی جامعه انسانی را پذیرفت. در مواجهه با ساختار کثرت‌گرای اجتماعی امروز، این فهم الهام‌بخش است: اجتماع نه تنها مجتمعی هویتی با محوریت قوم، ایمان یا فرهنگ، بلکه یگانگیِ «غیرسلطه‌گرانه» میان افراد بر پایه مناسبات تولید، مشارکت نهادی و تعامل ارزشی است. به‌ویژه امروزه که پلتفرم‌های دیجیتال و حکمرانی الگوریتمی به‌سرعت بسط می‌یابند، غیرشخصی‌شدن کارکردهای نهادی افزایش یافته و «سردی نهادی» و «بیگانگی تکنولوژیک» به واقعیت بدل شده‌اند. در این زمان، تاکید مجدد بر «همزیستی» نهفته در اجتماع، تصحیحی سیاسی-اخلاقی بر عقلانیت نهادی محسوب می‌شود.
سوم، از منظر پارادایم پژوهشی فلسفه سیاسی، درک دقیق اندیشه اجتماع نزد مارکس می‌تواند مسیر حرکت فلسفه سیاسی مارکسیستی سده بیست‌ویکم را مشخص سازد و آن را از «تحلیل گفتمانی و هنجاری عدالت» به سوی «اثبات عملی یگانگی سیاسی» سوق دهد. از سده بیستم، فلسفه سیاسی غرب با محوریت مسئله عدالت، منظومه‌ای مفصل از نظریه‌های هنجاری بنا نهاد؛ از «عدالت به مثابه انصاف» رولز تا «نظریه حقوق» نوزیک و «عدالت کثرت‌گرای فرهنگی» والزر، همگی کوشیدند بنیادی برای مشروعیت ترتیبات نهادی دولت مدرن فراهم آورند. در این خط‌سیر، سیاست به‌عنوان ابزاری برای تنظیم تعارض حقوق فردی و انضباط‌بخشی به توصیف منابع تلقی شد و فلسفه سیاسی به دانشی کاربردی برای بررسی اصول ارزشی و اخلاق نهادی مسخ گردید. با این حال، این پارادایم «عدالت‌محور» به‌تدریج محدودیت‌های خود را آشکار ساخت و از پاسخگویی به مسائل عمیق ساختاری در نظم اقتصادی و سیاسی جهان ناتوان ماند. به‌ویژه در مواجهه با ناعدالتی‌های جهانی، ناکارآمدی نهادها و گسست‌های فرهنگی، کشاکش میان انتزاعی‌بودن این پارادایم و عقلانیت رویه‌ای آن برجسته‌تر شد. دلیل این تعارض در بن خود آن است که پیش‌فرض نظریه‌های عدالت، الگویی قراردادی با محوریت فرد عقلانی است و تصویر سیاسی آن در سطح برابری شکلی و چانه‌زنی هنجاری باقی می‌ماند و فاقد تأمل بر تاریخیت و سازوکارهای تکوین امر عمومی است. بدون پیوندهای واقعی اجتماعی و بنیادهای زیست در اجتماع، هیچ اصل عدالتی نمی‌تواند کارآمدی خود را محقق سازد. واقعیت اجتماعی سده بیست‌ویکم از ما می‌خواهد تا پرسش‌های تازه‌ای مطرح کنیم: در شرایط جهانی‌شدن منطق سرمایه و بازسازی سازمان‌های اجتماعی، نهادها چگونه باید به نیازهای اجتماعی افراد پاسخ دهند؟ سیاست چگونه می‌تواند کارکرد ادغام اجتماعی خود را بازتعریف کند؟ چه صورتی از نهادها می‌تواند امکان یگانگی بشری را پشتیبانی کند؟ و چه ساختار اجتماعی می‌تواند از بازتولید بیگانگی و گسست جلوگیری نماید؟ با عزیمت از این پرسش‌ها، فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم باید به اعماق ساختار اجتماعی و پویایی تاریخی تولید نهادها نفوذ کند و از ابعاد مناسبات تولید، سازماندهی قدرت و سازوکارهای فرهنگی، بار دیگر بر بنیادهای عملی مشترک در زیست سیاسی انسان تأمل نماید.
چهارم، از مسیر توسعه مارکسیسم در چین، مفهوم اجتماع دلالت‌های تمدنی و تحقق عملی تازه‌ای یافته است. تداوم و توسعه اندیشه اجتماع مارکس توسط مارکسیست‌های چین و دلالت‌های نظری آن در فرایند چینی‌سازی مارکسیسم، ویژگی‌های برجسته تمدن چینی را در سیر جهانی فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم ادغام کرده است. عرصه اصلی بسط مارکسیسم در سده بیست‌ویکم بدون تردید چین است. مسیر نظری «دو پیوند» (پیوند اصول بنیادی مارکسیسم با واقعیت عینی چین و با فرهنگ والای سنتی آن) به افزوده کلیدی در بسط فلسفه سیاسی مارکسیستی بدل شده که یکی از برجسته‌ترین مفاهیم برآمد از آن، «جامعه‌ای با سرنوشت مشترک برای بشریت» (人类命运共同体 / Human Community with a Shared Future) است. فرهنگ والای سنتی چین بر آرمان‌هایی چون «جهان‌شمولی و آرمان‌شهری (داتونگ)» و «همزیستی و صلح (هه-هه)» تأکید می‌ورزد و دیدگاهی کیهانی و کل‌نگر نسبت به نظم جهانی دارد. این اندیشه‌ها با نگاه مارکس درباره یگانگی غیربیگانه مکمل یکدیگرند و ژن‌های فرهنگی غنی برای بازخوانی جهان‌شمولی اندیشه اجتماع نزد مارکس فراهم می‌سازند. مفاهیم نوآورانه مبتنی بر اجتماع، مانند «جامعه‌ای با سرنوشت مشترک برای بشریت»، روزبه‌روز به ابزارهای نظری حیاتی برای پاسخگویی فلسفه سیاسی مارکسیسم چین به ساختارهای مختلف چالش‌های معاصر بدل می‌شوند. در این معنا، اهمیت فلسفی-سیاسی «دو پیوند» در این نهفته است که در زیر فشار مضاعف نوسازی و جهانی‌شدن، صورتی واقعی از یگانگی را بکاود که بتواند هم انسجام اجتماعی را حفظ کند و هم از بیگانگی و گسست بپرهیزد. از منظر فلسفه سیاسی، اجتماع در جوهر خود مسیر جدیدی برای ساختن فلسفه سیاسی مارکسیستی می‌گشاید؛ مسیری که دیگر در نقد سلبی دولت، سرمایه یا ایدئولوژی متوقف نمی‌شود، بلکه به این پرسش پاسخ می‌دهد که «تحت چه شرایط نهادی، یگانگی اجتماعی می‌تواند به هستی واقعی، پایدار و غیربیگانه بدل گردد». بدین ترتیب، طرح مفاهیمی چون «جامعه‌ای با سرنوشت مشترک برای بشریت» پاسخی نظری به بحران همبستگی در جامعه مدرن است.
دقیقاً در همین معنا است که عمل «نوسازی به سبک چینی» سبب شده است تا اجتماع از یک روایت فلسفی درباره هستی انسان به یک عمل نهادی عینی، قابل سنجش و پیوسته تعدیل‌پذیر بدل شود و قدرتی تفسیری برای فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم به ارمغان آورد. در عرصه عمل، نوآوری‌های نهادی چین مانند «دموکراسی مردمی در تمام مراحل»، چیدمان کلی «پنج در یک» (اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و زیست‌محیطی) و «رفاه و ثروت مشترک»، در واقع کاوش در منطقی نو از یگانگی اجتماعی هستند: نه برابری انتزاعی حقوقی، بلکه دستیابی به ادغام عمیق و گسترده اجتماعی از طریق ترکیب نهادها و ارزش‌ها. این تجارب سیاسی، پایه‌های عینی را برای انتزاع فلسفی اجتماع فراهم می‌آورند و بدین‌سان آرمان‌شهرهای توخالی و انتزاعی درباره زیست آرمانی در اجتماع را رد می‌کنند. هم‌زمان، اندیشه اجتماع نزد مارکس «مردم چین را در مسیر نوسازی بیش از پیش آگاه ساخته است که فرد تا چه حد به اجتماع نیازمند است و صورت آرمانی زیست فرد در اجتماع چیست؛ این امر جهت‌گیری ارزش‌های سوسیالیستی را آشکار ساخته و دیالکتیک منافع فردی و جمعی را روشن نموده است.»
پنجم، از چشم‌انداز تاریخ جهانی، اندیشه اجتماع نزد مارکس غایت عملی فلسفه سیاسی مارکسیستی را در سده بیست‌ویکم نوید می‌دهد: صورتی نو از یگانگی آینده، الگویی نو از نهادها و ساختاری نو از حکمرانی جهانی. چنان‌که اِریک هابسبام (Eric Hobsbawm) متذکر می‌شود: «ما نمی‌توانیم راه‌حل‌های مسائل جهان در سده بیست‌ویکم را پیش‌بینی کنیم، اما اگر این راه‌حل‌ها بخواهند شانسی برای موفقیت داشته باشند، باید پرسش‌هایی را مطرح کنند که مارکس مطرح ساخت، حتی اگر تمایلی به پذیرش پاسخ‌های پیروان گوناگون مارکس نداشت باشند.» فلسفه سیاسی مارکسیستی سده بیست‌ویکم باید در سیر تاریخ جهانی و منطق بازسازی نهادها جهت‌گیری‌های نوینی بیابد. در پارادایم‌های سنتی فلسفه سیاسی، چه تقدم حقوق فردی در لیبرالیسم و چه پیش‌فرض‌های هنجاری در ساختارهای عدالت، هیچ‌یک نتوانسته‌اند به بحران ساختاری یگانگی اجتماعی در سطح جهان پاسخ دهند. اما فلسفه سیاسی مارکسیستی با محوریت قرار دادن اجتماع، مسیری نو می‌گشود: این رویکرد دیگر نهادها را ابزارهای قاهره بیرونی بر فرد نمی‌داند و نه عدالت را معیار نهایی رویه‌های توزیعی تلقی می‌کند، بلکه با نقطه عزیمت «امکان‌پذیری یگانگی»، منطق تکوین و جایگاه تاریخی صور نهادی را ترسیم می‌کند. گام حیاتی این بازسازی در آن است که «یگانگی» نباید به پیوندهای شکلی نهادی یا تشکل‌های ابزاری تقلیل یابد، بلکه باید در افقی فلسفی به‌عنوان فرآیندی عملی با عمق ارزشی و پویایی ساختاری در شرایط تاریخی درک شود. به بیان دیگر، فلسفه سیاسی مارکسیستی تحلیلی مداوم و بازسازی نقادانه سازوکارهای عینی یگانگی و صور نهادی است.
به‌عنوان پاسخی نظری به تحولات جهان در سده بیست‌ویکم، اجتماع می‌تواند نظریه تاریخ جهانی را با سنت نقد نهادی پیوند زند تا چارچوبی تحلیلی برای فلسفه سیاسی مارکسیستی جهت مواجهه با تناقضات عینی بسازد. در واقع، این مفهوم از «اجتماع» پلی مهم برای گفتگوی فلسفه سیاسی شرق و غرب است. ژان-لوک نانسی خود مستقیماً از واژه «Gong-Tong-Ti» (معادل چینی اجتماع) برای بیان مفهوم اجتماع در فلسفه سیاسی بهره جست و خاطرنشان کرد: «آنچه Gong-Tong-Ti به آن پاسخ می‌دهد نه آن چیزی است که با communauté بیان می‌شود و نه آن چیزی که با Gemeinschaft تعریف می‌گردد. بلکه، اگر گسست و جدایی وجود نداشته باشد، انسان‌ها حتی نمی‌توانند از ارتباط و هم‌سخنی سخن بگویند.» این امر نشان می‌دهد که اجتماع دارای زیربنایی وجودشناختی و مناسباتی است که نه به معنای یکدستی و بستگی، بلکه به معنای ایجاد پیوند در عین تمایز و حفظ همزیستی در عین تفاوت است. جامعه بشری در سده بیست‌ویکم با چالش‌های عینی یگانگی روبرو است که در سه عرصه تجلی می‌یابد: نخست، چگونه مناسبات انسان و نهادها صورتی غیربیگانه از یگانگی می‌سازد؛ دوم، چگونه تجارب منطقه‌ای و محلی به تجارب عام نهادی ارتقا می‌یابند؛ و سوم، چگونه گشودگی تاریخ در نهادها ضمانتی ساختاری می‌یابد. پاسخ به این تنگناها، نقطه عزیمت منطقی فلسفه سیاسی مارکسیستی برای هدایت عمل در سده بیست‌ویکم را می‌سازد و اجتماع به ابزاری نظری برای پاسخگویی به چالش‌های یگانگی بشری در این عصر بدل می‌شود. دقیقاً در همین معنا است که فلسفه سیاسی مارکسیستی سده بیست‌ویکم به مدد خط نظریِ قدرتمند و تاریخی «اجتماع»، منظومه‌ای نظری می‌سازد که قادر است تفاوت‌ها را در خود جای دهد، کشاکش‌ها را برتابد و یگانگی ساختاری را حفظ کند. چنین فلسفه سیاسی، نظریه‌ای نوآورانه برای عمل سیاسی در سطح جهان فراهم می‌آورد؛ نظریه‌ای که هم بر مواضع بنیادین ماتریالیسم تاریخی استوار است و هم با عمل نهادی در تاریخ معاصر جهان و تنوع فرهنگ‌ها همگام می‌باشد، و پاسخی نو به بحران نظم جهانی سرمایه‌داری ارائه می‌دهد.
۵. نتیجه‌گیری
«پژوهش در فلسفه سیاسی به سرنوشت و آینده بشر معطوف است و با زیست و آرمان‌های انسان پیوند دارد.» اینکه اجتماع در عرصه مباحث فلسفه سیاسی سده بیست‌ویکم جایگاهی برجسته یافته است، نه ناشی از اضطراب انسان‌ها برای تعلق و نظم، بلکه برخاسته از سست‌شدن ساختارهای پیوند در درون جامعه مدرن است. انسان‌ها امروزه بیش از پیش در سامانه‌های پیچیده و سوژه‌زدوده نهادی ادغام می‌شوند و حس مشارکت عمومی سوژه‌ها پیوسته تضعیف می‌گردد. همه‌چیز جای خود را به ساختارهای نهادی می‌دهد، امر عمومی جای خود را به کارکردگرایی واگذار می‌کند و پیوندهای میان افراد به نام قراردادهای عقلانی منحل می‌شوند. در چنین بستری، پرسش مبرمی که فلسفه سیاسی باید به آن پاسخ دهد این نیست که «چه کسی حکومت می‌کند»، بلکه این است که «آیا ما هنوز با هم هستیم؟» و «چرا و چگونه هنوز می‌توانیم با هم بمانیم؟» این پرسش‌ها مستقیماً مسیرهای تفسیری سنتی فلسفه سیاسی مدرن را که بر محور عدالت و حقوق استوار بود، به چالش می‌کشند. بدین ترتیب، یکی از رسالت‌های حیاتی فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم، بازروشن‌سازی شیوه زیست انسان در اجتماع، غلبه بر تصورات اتمیزه‌شده و یگانگی‌های کاذب سرمایه‌داری، و تداوم‌بخشی به افق فلسفی-سیاسی «تاریخ جهانی» است. این رسالت هم تداوم و بسط سنت فلسفه سیاسی مارکسیستی است و هم گامی حیاتی برای مارکسیسم چینی معاصر در ارائه نظریه‌های نوآورانه در سطح جهان. دقیقاً در این معنا است که فلسفه سیاسی مارکسیستی باید دگربار دغدغه‌های عملی خود را انسجام بخشد و نباید تنها در سطح بحث درباره مشروعیت نهادهای دولتی متوقف بماند، یا خود را به نقد عقلانیت تکنولوژیک و صنعت فرهنگ محدود سازد، و یا صرفاً حاشیه‌ای بر دفاع از ارزش‌های هنجاری خاص گردد.
در یک چشم‌انداز بلندمدت‌تر، اندیشه اجتماع نزد مارکس در سده بیست‌ویکم دارای فضای نظری گسترده‌ای برای بسط و گشایش است. از یک‌سو، فناوری‌های دیجیتال، اقتصاد پلتفرمی و حکمرانی الگوریتمی به‌شدت صور کار و ارتباطات اجتماعی را بازسازی می‌کنند و ابهامات و پیامدهای ساختار همبستگی اجتماعی در عصر دیجیتال نیازمند کاوش نظام‌مند فلسفه سیاسی مارکسیستی است؛ از سوی دیگر، در بستر دگرگونی‌های عمیق نظام حکمرانی جهانی، چگونگی درک مجدد صور یگانگی بشری و مسئولیت‌های سیاسی با عزیمت از اجتماع، به موضوعی مداوم در فلسفه سیاسی بدل خواهد شد. در هم‌تنیدگی انقلاب فناوری اطلاعات و بسط بی‌سابقه بازار جهانی، جامعه مدرن بیش از هر زمان دیگری نیازمند تأمل در این پرسش سیاسی است که انسان‌ها چگونه می‌توانند دوشادوش یکدیگر رشد کنند. در این معنا است که تأملات نهفته در اندیشه اجتماع نزد مارکس درباره «اشتراک» و «همزیستی»، به نقطه عزیمتی نظری برای درک هستی سیاسی انسان، توسعه هم‌افزای اجتماعی و ساخت نهادهای آینده بدل می‌شود؛ و پرسش از «کارکرد اجتماع» به مسئله‌ای عینی روبروی فلسفه سیاسی مارکسیستی در سده بیست‌ویکم بدل می‌گردد—مسئله‌ای که مسیر نظری پویایی و حیات فلسفه سیاسی مارکسیستی را در عصر حاضر روشن می‌سازد و خط نظری کلیدی را برای بازسازی ساختار مسائل و منظومه فکری آن فراهم می‌آورند.
(انتشار یافته در: نشریه پژوهش‌های فلسفی، سال ۲۰۲۶، شماره ۴)