جهان به کدام سو می‌رود؟
از شرق پیشرفته تا غرب مسلط
نوشته خالد مقبلی
تاریخ دگرگونی کانون‌های قدرت جهانی و چشم‌انداز آینده
مقدمه
شاید مفید باشد که با نگاهی تاریخی و تا حد امکان به دور از تعصب و پیش‌داوری، سیر تحول و پیشرفت مادی و معنوی انسان را دنبال کنیم؛ مسیری طولانی که به شکل‌گیری دوران‌های تاریخی، ظهور و سقوط قدرت‌ها و جابه‌جایی کانون‌های اقتصادی، علمی، سیاسی و تمدنی در جهان انجامیده است.
در طول تاریخ، هیچ مرکز قدرتی برای همیشه در جایگاه مسلط باقی نمانده است. تمدن‌ها و جوامع گوناگون در دوره‌هایی از نظر علمی، فنی، اقتصادی و فرهنگی پیشگام بوده‌اند و در دوره‌هایی دیگر، جایگاه برتر خود را به مراکز تازه‌ای از قدرت واگذار کرده‌اند. این جابه‌جایی‌ها معمولاً حاصل مجموعه‌ای از عوامل به‌هم‌پیوسته بوده‌اند؛ از جمله تحول نیروهای مولد و مناسبات تولیدی، دگرگونی ساختارهای طبقاتی و نهادهای سیاسی، پیشرفت علم و فناوری، گسترش تجارت، جنگ‌ها و تغییر مناسبات بین‌المللی.
امروز بار دیگر این پرسش مطرح است که آیا در آینده‌ای نه‌چندان دور شاهد انتقال کانون قدرت جهانی از غرب به شرق خواهیم بود؟ آیا چنین تحولی، در صورت وقوع، تکرار الگویی تاریخی است یا می‌تواند نشانه ورود جهان به دورانی تازه باشد؟
برای بررسی این پرسش، ابتدا باید نگاهی به مسیر تاریخی شکل‌گیری تمدن‌ها و قدرت‌های بزرگ داشته باشیم و سپس روند صعود و افول مراکز قدرت در شرق و غرب را بررسی کنیم. در این مقاله، منظور از «شرق» و «غرب» دو مجموعه تمدنی یکپارچه، ثابت و همگون نیست؛ بلکه این مفاهیم به کانون‌های جغرافیایی و تاریخی قدرت اقتصادی، علمی و سیاسی اشاره دارند که حدود و جایگاه آن‌ها در دوره‌های مختلف تغییر کرده است. همچنین، پیشرفت تمدنی، ظرفیت تولیدی و سلطه جهانی را نباید مفاهیمی یکسان دانست؛ زیرا برخورداری از دستاوردهای علمی و اقتصادی لزوماً به معنای تسلط بر مناسبات جهانی نیست.
در این بررسی، تحولات تاریخی را نمی‌توان صرفاً به ظهور و سقوط دولت‌ها یا رقابت میان قدرت‌های بزرگ فروکاست. برای فهم این تحولات باید رابطه میان رشد نیروهای مولد، مناسبات تولیدی، ساختار مالکیت، منافع و مبارزات طبقاتی، نهادهای سیاسی و تحولات فکری و اجتماعی را نیز در نظر گرفت. استعمار و امپریالیسم، در کنار تضادها و محدودیت‌های درونی جوامع، در تغییر مسیر توسعه بسیاری از مناطق جهان نقش داشته‌اند؛ همان‌گونه که مقاومت مردم، جنبش‌های اجتماعی و مبارزات رهایی‌بخش نیز در شکل‌دادن به تاریخ معاصر تأثیرگذار بوده‌اند.
از این منظر، بررسی برتری تاریخی برخی جوامع شرقی و سپس گسترش سلطه قدرت‌های غربی، تنها بازخوانی گذشته نیست؛ بلکه می‌تواند به شناخت بهتر ریشه‌های نظم جهانی کنونی و عوامل دگرگونی آن کمک کند. همچنین، باید دید که آیا قدرت‌های نوظهور، به‌ویژه چین، قادر خواهند بود ضمن گسترش ظرفیت‌های اقتصادی، علمی و فناورانه خود، در مناسبات جهانی نیز تغییراتی پایدار ایجاد کنند.
بااین‌حال، تضعیف انحصار قدرت غرب یا شکل‌گیری نظمی چندقطبی را نباید به‌خودی‌خود معادل تحقق عدالت، استقلال یا رهایی ملت‌ها دانست. اهمیت این دگرگونی‌ها را باید با توجه به پیامدهای آن‌ها برای زندگی مردم، کاهش نابرابری، امکان توسعه مستقل و برقراری مناسبات صلح‌آمیز میان کشورها سنجید.
پرسش محوری این مقاله، بنابراین، تنها این نیست که کانون قدرت جهانی از غرب به شرق منتقل خواهد شد یا نه؛ بلکه این است که چنین انتقالی در چه شرایطی و از چه مسیری رخ خواهد داد، چه نیروهای اجتماعی و اقتصادی آن را شکل خواهند داد و چه چشم‌اندازی برای آینده بشریت پدید خواهد آورد.