بن‌بست انرژی واشنگتن؛ چگونه ماجراجویی آمریکا و اسرائیل، تنگه هرمز را به کابوس قیمت نفت تبدیل کرد؟
میثم طاهری
تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران بر یک فرض راهبردی مرگبار بنا شده بود: اینکه می‌توان آتش جنگ را در قلب خلیج فارس برافروخت، زیرساخت‌ها و امنیت منطقه را هدف قرار داد و هم‌زمان بازار جهانی انرژی را از شوک قیمتی مصون نگه داشت. اما تحولات میدانی و تسلط عملی ایران بر شریان حیاتی تنگه هرمز، محاسبات واشنگتن و تل‌آویو را با شکستی سنگین روبه‌رو کرده است. امروز ایالات متحده در حالی وارد یکی از خطرناک‌ترین رویارویی‌های ژئوپلیتیکی تاریخ خود شده که مهم‌ترین سپر دفاعی‌اش در برابر جهش بهای انرژی، یعنی ذخایر راهبردی نفت (SPR)، عملاً در آستانه فروپاشی عملیاتی است.
فرسایش سپر نفتی آمریکا؛ از گنبدهای نمکی تا بحران ۲۰۲۶
برای درک عمق بی‌تدبیری راهبردی دولت آمریکا در شعله‌ور کردن این جنگ، باید وضعیت زیرزمینی ذخایر نفتی این کشور را بررسی کرد. واشنگتن پس از شوک نفتی سال ۱۹۷۳ و امضای قانون سیاست و صرفه‌جویی انرژی در دسامبر ۱۹۷۵، ذخیره‌سازی نفت خام را در غارهای نمکی عظیمی در ژرفای ۶۰۰ تا ۱۲۰۰ متری سواحل خلیج مکزیک آغاز کرد. این مجموعه شامل چهار گنبد نمکی در تگزاس و لوئیزیانا با حدود ۶۰ غار و ظرفیت اسمی ۶۸۰ میلیون بشکه است.
اما یک نقص مهندسی پنهان در این سامانه نهفته است: برای خارج کردن نفت از این غارها، آب شیرین به کف غار تزریق می‌شود تا نفت سبک‌تر را به بالا براند؛ فرآیندی که هر بار بخشی از دیواره‌های نمکی را در خود حل می‌کند. بر اساس طراحی اولیه، این غارها در طول کل عمر خود تنها توان تحمل پنج بار تخلیه کامل را داشتند و قرار بود فقط در وضعیت‌های فوق‌العاده اضطراری و به‌ندرت به کار گرفته شوند. با این حال، سیاستمداران آمریکایی طی یک دهه گذشته از این ذخیره ملی به‌عنوان «قلک» بودجه‌ای و ابزار انتخاباتی بهره بردند؛ از تصویب هشت قانون بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۱ برای فروش اجباری حدود ۳۶۰ میلیون بشکه گرفته تا برداشت تاریخی ۱۸۰ میلیون بشکه‌ای دولت بایدن در سال ۲۰۲۲.
نتیجه این سوءمدیریت، فرسایش شدید مخازن و فرسودگی خطوط لوله بود:
- آزمایشگاه ملی سندیا تأیید کرده که تنها فروش‌ها و وام‌های سال ۲۰۱۷ به تغییر شکل هندسی ۲۸ غار نمکی انجامیده است.
- دیوان محاسبات آمریکا (GAO) پیش‌تر هشدار داده بود که نرخ برداشت واقعی این ذخایر به ۶۱ درصد ظرفیت طراحی‌شده اولیه (۴.۴ میلیون بشکه در روز) سقوط کرده است.
- در مه ۲۰۲۴، نقص فنی ناگهانی در یکی از چاه‌های تأسیسات «برایان ماوند» به از دست رفتن ۴۰۰ هزار بشکه نفت خام منجر شد.
در چنین شرایطی، دولت دونالد ترامپ در جریان بحران اخیر برای مهار موقت قیمت‌ها به آزادسازی نفت در قالب «وام‌های نفتی» روی آورد؛ سازوکاری که در آن، شرکت‌های نفتی محموله‌های خام را تحویل می‌گیرند تا در آینده همراه با بهره بازگردانند. این اقدام باقی‌مانده ذخایر آمریکا را ظرف چند ماه بلعید و موجودی SPR را به کمتر از ۲۸۳ میلیون بشکه رساند که پایین‌ترین سطح از سال ۱۹۸۲ تاکنون است. با تکمیل تحویل محموله‌های تعهدشده، این رقم به کف ۲۴۳ میلیون بشکه سقوط خواهد کرد.
فاجعه زمانی آشکارتر می‌شود که بدانیم این ۲۸۳ میلیون بشکه (که معادل کمتر از دو هفته کل مصرف آمریکاست) حتی به‌طور کامل قابل برداشت نیست. طبق برآورد وزارت انرژی آمریکا، حداقل ۷۰ میلیون بشکه باید همیشه در کف غارها بماند تا لوله‌ها آسیب نبینند و مؤسسه مشاوره «رپیدان انرژی» (Rapidan Energy) ارزیابی کرده که دست‌کم ۱۰۳ میلیون بشکه از موجودی فعلی به دلیل تعمیرات و محدودیت‌های فنی عملاً دسترس‌ناپذیر است. از سوی دیگر، حتی با بازگشت حدود ۲۰۰ میلیون بشکه از وام‌های نفتی طی سال‌های آینده که موجودی را در نهایت به حدود ۴۵۰ میلیون بشکه می‌رساند، پر کردن دوباره ظرفیت کامل با قیمت‌های فعلی بیش از ۲۰ میلیارد دلار هزینه در بر خواهد داشت. افزون بر این، گزینه ممنوعیت صادرات نفت نیز به گفته اقتصاددانان، به گران‌تر شدن بنزین برای مصرف‌کنندگان داخلی آمریکا می‌انجامد.
خطای محاسباتی واشنگتن و توهم اتکا به ذخایر چین
این واقعیت‌های انکارناپذیر نشان می‌دهد که تمام بحران کنونی بازار انرژی، محصول مستقیم بی‌تدبیری و خطای محاسباتی آمریکا و اسرائیل است. آن‌ها در لحظه‌ای به ایران تجاوز کردند که ذخایر راهبردی غرب هم نیمه‌خالی و هم نیمه‌آسیب‌دیده بود. در بهار امسال، حتی بزرگ‌ترین آزادسازی هماهنگ تاریخ آژانس بین‌المللی انرژی نیز نتوانست مانع از جهش قیمت نفت برنت به ۱۳۸ دلار در آوریل شود و بهای گازوئیل در آمریکا با افزایشی بی‌سابقه از ۳.۷۰ دلار در سال گذشته به مرز ۶.۵۰ دلار در هر گالن رسید.
در این میان، برخی تحلیلگران غربی دل به ذخایر عظیم چین بسته بودند. طبق داده‌های منتشرشده، مخازن نفت چین در ماه مه به رکورد ۱.۳۵ میلیارد بشکه رسیده بود. با آغاز جنگ، پکن خریدهای نفت خام خود را به‌ناگاه کاهش داد و با برداشت حدود ۱۶۰ میلیون بشکه از ذخایر داخلی خود، به‌طور موقت به آرام شدن بازار کمک کرد. اما این سپر نیز در حال کوچک شدن است و چین اکنون دوباره تقریباً به اندازه پیش از جنگ نفت وارد می‌کند. اگرچه چین همچنان بیش از یک میلیارد بشکه نفت در تأسیسات دولتی و تجاری خود ذخیره کرده و بزرگ‌ترین اندوخته نفتی جهان را در اختیار دارد، اما کلید این مخازن در دست پکن است نه واشنگتن، و غرب نمی‌تواند بر این پایه حساب باز کند که چین هر بار برای نجات بازار وارد عمل شود.
اهرم سه‌هفته‌ای تنگه هرمز و خطر گشودن راه فرار در داخل
در معادله کنونی، دست برتر کاملاً در اختیار ایران است. ایالات متحده دیگر ابزاری برای سرکوب شوک‌های قیمتی ندارد و اروپا نیز در خط مقدم آسیب‌پذیری انرژی جای گرفته است. برای به زانو درآوردن اقتصادهای غربی و آشکار کردن هزینه واقعی تجاوز به خاک ایران، نیازی به پیچیدگی‌های دیپلماتیک نیست: کافی است ایران تن به مذاکره ندهد یا تنها برای سه هفته تنگه هرمز را به‌طور کامل ببندد. در چنین سناریویی، آمریکا و اروپا بدون هیچ‌گونه ضربه‌گیر راهبردی با قیمت‌های وحشتناک و بی‌سابقه‌ای در بازار نفت روبه‌رو خواهند شد که بنیان‌های اقتصادی و سیاسی آن‌ها را به لرزه درمی‌آورد.
با این حال، در شرایطی که واشنگتن و تل‌آویو در تله خودساخته گرفتار شده‌اند و هیچ راه برون‌رفتی از بحران انرژی ندارند، نگرانی جدی آن است که جریان اصلاح‌طلب و دولت پزشکیان با رویکردی مبتنی بر سازش، از طریق موضع‌گیری‌های انفعالی، ارسال پیام‌های مذاکره یا تسهیل عبور نفت بیشتر از تنگه هرمز و صدور اجازه برای آن، عملاً مسیر فرار آمریکا از بحران گرانی نفت را هموار کنند و اهرم فشار تاریخی ایران را در حساس‌ترین لحظه از دست بدهند.