کیفری که پیش از جرم اجرا میشود: انگلس و زندانِ بی‌دیوار سرمایه
مجید افسر
در یک نگاه
بیشتر مردم کیفر را پاسخ جامعه به خطای فرد می‌دانند، اما فریدریش انگلس در منچستر دههٔ ۱۸۴۰ کیفری دید که به هیچ خطایی نیاز ندارد. کارگر پیش از آنکه کاری کرده باشد، در جایگاهی زاده یا فرود آمده است که بیماری، مرگ زودرس و ترس از گرسنگی در آن حکم روزمره‌اند. این مقاله سه گام را دنبال می‌کند. نخست، انگلس مرگ کارگران را نتیجهٔ دانسته و پذیرفتهٔ نظم موجود می‌دانست و نامش را «قتل اجتماعی» گذاشت. دوم، آزادی قانونیِ کارگر اجبار را برنمی‌دارد و فقط آن را از چشم پنهان می‌کند. سوم، فقر در این نظم نه بدبختی، که تقصیر شخصی به حساب می‌آید و همین برچسب، سخت‌گیری بر فقیر را موجه می‌کند. حد استدلال هم روشن است: سازوکار را در انگلستان دههٔ ۱۸۴۰ میشود با سند نشان داد، اما وضع هر کشور امروزی را باید با اسناد همان کشور سنجید.
انگلس در پایان ۱۸۴۲ برای کار در کارخانهٔ نخ‌ریسی خانوادگی‌اش به منچستر رفت. پسر صاحب کارخانه بود و در شهری زندگی می‌کرد که بخشی از ثروتش از دستمزد همان کارگرانی می‌آمد که او بعدها از آنان نوشت. اما تنها پیشنهادهای مهمانی و مجالس شراب و شامپاین طبقهٔ متوسط را نپذیرفت و اوقات فراغتش را با کارگران گذراند. خودش در تقدیم‌نامهٔ کتاب می‌نویسد که می‌خواست آنان را در خانه‌هایشان ببیند، با آنان از دردها و شکایت‌هایشان حرف بزند و شاهد مبارزه‌شان باشد.
حاصل این سال‌ها کتابی بود که پیشگفتارش را در بارمن، در ۱۵ مارس ۱۸۴۵ امضا کرد و همان سال در لایپزیگ منتشر شد. ترجمهٔ انگلیسی مجاز آن تا ۱۸۸۷ طول کشید. کتاب را اغلب سندی از فلاکت می‌خوانند و درست هم هست، ولی انگلس فقط نمی‌خواست نشان دهد کارگر چه می‌کشد. می‌خواست نشان دهد چه نظمی این کشیدن را هر روز از نو می‌سازد، و آن‌گاه به جمله‌ای می‌رسد که این مقاله بر آن تکیه دارد: جامعه می‌تواند کسی را پیش از هر محاکمه‌ای به رنج محکوم کند.
جنایتی که قاتلش دیده نمی‌شود
انگلس در بخش جمع‌بندی کتاب استدلالی حقوقی می‌سازد. وقتی کسی به دیگری آسیب بزند و مرگ پدید آید، آن را قتل غیرعمد می‌نامیم. اگر ضارب از پیش می‌دانست که ضربه کشنده است، قتل عمد می‌نامیمش. سپس همین قاعده را بر جامعه می‌گذارد. جامعه‌ای که هزاران نفر را در شرایطی نگه می‌دارد که نمی‌توانند سالم بمانند، پیامد کارش را می‌داند و شرایط را برنمی‌دارد. انگلس این را قتل می‌نامد، قتلی پوشیده که کسی از آن دفاع نمی‌تواند. قاتل دیده نمی‌شود و مرگ طبیعی به نظر می‌آید، چون جرم بیشتر از جنس ترک فعل است تا فعل. عبارت «قتل اجتماعی» را هم از زبان کارگران می‌گیرد و می‌گوید تشکل‌های آنان به‌درستی این نام را به کار می‌برند.
وزن این اتهام در شاهدش است. انگلس وعده می‌دهد که با گزارش‌های رسمی پارلمان و دولت ثابت کند جامعه پیامد کارش را می‌دانست. پس اتهامش بر اسناد خود نظم حاکم تکیه دارد. حاصلش تصویری عجیب است: هیچ حکمی صادر نشده و هیچ قاضی‌ای حاضر نبوده است، اما کارگری که در محله‌ای بی‌فاضلاب و در اتاقی نمور زندگی می‌کند، زودتر از دیگران می‌میرد. کیفر در این‌جا به رفتار او ربطی ندارد. به جایگاهش ربط دارد.
قفسی که درش را نمی‌بندند
برده را مالکش به کار وامی‌دارد. کارگر مزدی را هیچ‌کس مجبور نمی‌کند که برای این کارفرما کار کند. اما کسی که ابزار تولید ندارد باید به کسی که دارد، توان کار خود را بفروشد، وگرنه نان ندارد. او می‌تواند میان کارفرمایان انتخاب کند، ولی نمی‌تواند میان فروختن و نفروختن انتخاب کند. قانون نام این رابطه را قرارداد می‌گذارد، و کارگر حقش را دارد که امضا نکند، همان‌طور که گرسنه حق دارد غذا نخورد.
این‌جا بیش از هر جای دیگر باید دقیق باشیم. مفهوم «نیروی کار» به معنای دقیقش را مارکس بعدها پرداخت و در ۱۸۴۵ در نوشتهٔ انگلس نیست. آنچه در کتاب هست مضمونش است: کارگر چیز دیگری برای فروش ندارد و به همین دلیل شرط‌های خریدار را می‌پذیرد. اجبار از کار و پوست و گوشت کارگر بیرون نیست. از همین نداری می‌آید. هر کارگر می‌داند پشت سرش صفی از بیکاران ایستاده است، و همین دانستن در جای شلاق می‌نشیند.
باستیل برای بی‌گناهان
این اجبار نهاد هم داشت. انگلس می‌نویسد که در ۱۸۴۲ در انگلستان و ولز یک میلیون و ۴۳۰ هزار نفر فقیر ثبت شده بود و ۲۲۲ هزار نفرشان را در کارگاه‌های اجباری فقرا نگه می‌داشتند. این رقم را خود او آورده و این مقاله فقط گزارشش می‌کند. مردم این کارگاه‌ها را «باستیل‌های قانون فقرا» می‌نامیدند. باستیل زندان سلطنت بود و جایی که آدم‌ها را برای جرمی، حتی ساختگی، به آن می‌فرستادند. این‌جا به آدم‌ها جرمی نسبت نمی‌دادند. گناهشان این بود که نداشتند.
از این‌جا سازوکار روشن میشود. اگر فقر گناه شخص باشد، سخت‌گرفتن بر فقیر روا میشود، و هرچه نیازمندی تحقیرآمیزتر باشد، کارگر هر مزد و هر شرطی را آسان‌تر می‌پذیرد تا به آن باستیل نیفتد. کارگری را تصور کنید که کارخانه‌اش تعطیل شده است. اگر جامعه او را قربانی بداند، کمکش می‌کند. اگر مقصر بداند، تنبیهش می‌کند. پس شرم فقر آرایش اخلاقی نظم نیست و خود بخشی از سازوکار نظم است: رنجی را که نظم می‌آفریند، به حساب رنج‌برنده می‌گذارد. این نتیجه استنتاج خودم از ساختار همان نهاد است و گفتهٔ صریح انگلس نیست، و شاهدش تناسب شمار ثبت‌شدگان و بازداشت‌شدگان با نام‌گذاری مردم است.
آزادی کجاست و چه میشود کرد
قوی‌ترین ایراد این است که قرارداد کار داوطلبانه است، کارگر می‌تواند کارفرما عوض کند و دستمزدها در درازمدت بالا رفته است. پاسخ دو لایه دارد. عوض‌کردن کارفرما اجبار را برنمی‌دارد و فقط تعیین می‌کند چه کسی خریدار این اجبار باشد. افزایش دستمزد هم تا وقتی کارگر هنوز چیزی جز توان کارش ندارد، او را از فروش آن بی‌نیاز نمی‌کند. لایهٔ دوم از خود انگلس می‌آید. او کارگر را قربانی منفعل نمی‌دید. کتاب را «به طبقات کارگر بریتانیا» تقدیم کرد و از مبارزه و امید آنان نوشت، و درباره کسانی که «آزادزادگان بریتانیایی» می‌نامیدشان، با کنایه می‌پرسید چه کسی حتی یک کتاب خواندنی از وضعشان نوشته است.
تضاد اصلی میان آزادی حقوقی و وابستگی مادی است. تا زمانی که معیشت اکثریت به فروش کار به صاحبان ابزار تولید بسته باشد، می‌توان با بیمهٔ بی‌انگ بیکاری و حداقل مزد این وابستگی را نرم کرد، اما نمی‌شود از میانش برداشت. برداشتنش به دگرگونی مالکیت نیاز دارد، و دست‌یافتن به آن در شرایط موجود با کسانی نیست که از این وابستگی سود می‌برند. نیروی ممکنش همان کارگران سازمان‌یافته‌اند، یعنی همان کسانی که انگلس در خانه‌هاشان نشست.
منابع و مراجع
فریدریش انگلس، «وضع طبقهٔ کارگر در انگلستان» (۱۸۴۵)، نسخهٔ انگلیسی در آرشیو مارکسیستی: تقدیم‌نامه (https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/condition-working-class/ch00.htm)، پیشگفتار (https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/condition-working-class/ch01.htm)، بخش جمع‌بندی دربارهٔ «قتل اجتماعی» (https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/condition-working-class/ch07.htm)، و صفحهٔ شناسنامهٔ کتاب با سال و محل انتشار (https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/condition-working-class/index.htm).