نسیم تازه‌ای در حال وزیدن است
نویسنده: نشریه «دموکراسی خلق» (People’s Democracy)
ترجمه: مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
پس از بیش از سه دهه فضای سنگین و یأس‌آور ناشی از سلطه نئولیبرالیسم و خیزش راست افراطی، تحولات انتخاباتی و جنبش‌های خیابانی در سراسر قاره‌ها از وزیدن نسیمی تازه حکایت دارد؛ از شکست سنگین رژیم اقتدارگرای الکساندر ووچیچ در صربستان به دست جنبش دانشجویی و بازگشت باشکوه چپ‌ها به رهبری لولا در برزیل گرفته تا ناکامی جمهوری‌خواهان و دونالد ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و درهم‌شکستن افسانه شکست‌ناپذیری بنیامین نتانیاهو در اسرائیل.
بحران‌های ساختاری سرمایه‌داری مالی، تعمیق نابرابری، بحران معیشت و همچنین خیزش همبستگی جهانی نسل جوان با مردم غزه در برابر نسل‌کشی اسرائیل و آمریکا، نیروی محرکه این چرخش تازه است. اکنون مبارزه برای معیشت و عدالت اقتصادی با خواست اتحاد فراتر از مرزهای هویتی گره خورده و آینده‌ای فراگیر را رقم می‌زند.
فضای کلی یأس و دلمردگی که بر بیش از سه دهه گذشته سایه افکنده بود، اکنون جای خود را به نسیمی تازه و جان‌بخش می‌دهد. این وضعیت، توصیف مشهور دیکنز را در خود تبلور می‌بخشد: «بدترین دوران است، بهترین دوران است؛ زمستان نارضایتی است و بهار امید.»
بدیهی است که برجسته‌ترین نشانه این وضعیت، سنگین‌ترین عقب‌گردهای انتخاباتی است که راست افراطی از آغاز دهه ۱۹۹۰ تاکنون تجربه کرده است. ساده‌انگارانه خواهد بود اگر نتیجه بگیریم که کفه ترازو به‌طور قطعی چرخیده است؛ اما به همان اندازه نیز ساده‌لوحانه است اگر طنین تازه فوریت و امیدی را نادیده بگیریم که از دل جنبش خلاقانه دانشجویی صربستان برخاسته و رژیم اقتدارگرای الکساندر ووچیچ را — که ۱۵ سال با مشت آهنین حکومت کرده بود — در بهت و حیرت فرو برده است. بازگشت باشکوه لولا، رئیس‌جمهور مستقر، و جریان چپ در انتخابات برزیل، شکست خیره‌کننده دولت جمهوری‌خواه دونالد ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای، و درهم‌شکستن افسانه شکست‌ناپذیری بنیامین نتانیاهو — که بسیاری آن را قطعی می‌پنداشتند — همگی از این چرخش حکایت دارند. اگر این دگرگونی‌ها را در سراسر قاره‌ها کم‌اهمیت جلوه دهیم، از مسیر واقع‌بینی دور شده‌ایم.
از توهم «پایان تاریخ» تا بحران‌های ساختاری سرمایه‌داری
خیزش دوباره راست افراطی بی‌تردید از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و شتاب مهارگسیخته به سوی جهانی تک‌قطبی نیرو می‌گرفت. پیشروی راست افراطی که با موتور جهانی‌سازی امپریالیستی به حرکت درآمده بود، دامنه‌ای گسترده و فراگیر داشت. البته این مسیر در همه‌جا یکسان نبود، بلکه به روند ویژه نئولیبرالیسم در هر کشور بستگی داشت. سلطه کامل امپریالیسم، به سردمداری امپریالیسم آمریکا، فضایی را پدید می‌آورد که فرانسیس فوکویاما به‌طور شاخص آن را «پایان تاریخ» توصیف کرده بود.
امپریالیسم و سرمایه‌داری از نظر تاریخی و ذاتی نظام‌هایی بحران‌زا هستند. تراکم و تمرکز افراطی سرمایه مالی و درهم‌آمیختن آن در قالب سرمایه مالی بین‌المللی، ناگزیر با مانعی بزرگ روبه‌رو می‌شد. نابرابری شدید و رشد نجومی بیکاری بیش از همه به طبقه کارگر و محرومان آسیب رساند، اما در نهایت پیشروی بلندمدت و بی‌وقفه سرمایه‌داری معاصر را نیز ناممکن ساخت. فروپاشی مالی سال ۲۰۰۸ که حاصل رشد مبتنی بر رونق اعتباری بود، فاجعه‌ای بود که شمار اندکی از نظریه‌پردازان نئولیبرال آن را پیش‌بینی کرده بودند.
برای مهار پیامدهای این بحران، به تبدیل بدهی‌های خصوصی به بدهی‌های دولتی متوسل شدند؛ اقدامی که نابرابری را بیش از پیش تشدید کرد. همچنین آشکار شد که نظم سیاسی دیگر نمی‌تواند به روال عادی خود ادامه دهد. این خفقان اقتصادی تحمیل‌شده بر زحمتکشان، در صورت حفظ فضای دموکراتیک متعارف قابل تداوم نبود. از همین رو، رژیم‌های اقتدارگرای راست‌گرا و سیاست‌های افراطی و زهرآگین نفرت‌پراکنی و دگرسازی بر پایه سیاست‌های هویتی، به‌عنوان ویژگی‌های برجسته این دوران سر برآوردند.
نزدیک به دو دهه گذشته گواه این پارادایم جدید راست افراطی بوده است. اوربان در مجارستان، ووچیچ در صربستان، اردوغان در ترکیه، نتانیاهو در اسرائیل، مودی در هند و البته دونالد ترامپ در آمریکا به‌عنوان پرچم‌داران این مرحله افراطی و ارتجاعی از تاریخ معاصر قد علم کرده بودند.
خیزش خیابانی در اروپا و همبستگی جهانی با غزه
اما اکنون گسستی آشکار، هم در صندوق‌های رأی و هم در خیابان‌ها، شکل گرفته است. ضرب‌آهنگ اعتراضات در سراسر اروپا رو به اوج گذاشت. دانشجویان در فرانسه پرچم شورش را برافراشتند و نغمه‌های «انترناسیونال» و «بلا چائو» در خیابان‌های پاریس و دیگر شهرهای بزرگ طنین‌انداز شد. آنان حرکت خود را با مسئله اصلاحات آموزشی، توان مالی و هزینه‌های زندگی، و نیز دسترسی به اشتغال و توانمندسازی آغاز کردند. در واقع، آنچه دانشجویان فرانسوی بیان کردند تنها بازتابی از بحران گسترده‌تری بود که کارگران و دیگر اقشار زحمتکش با آن دست‌به‌گریبان بودند. از همین رو، جنبش توده‌ای فرانسه اکنون به مرحله‌ای رسیده است که سر بازایستادن ندارد.
گویی این حرکت رمز آغاز بود؛ چرا که در سراسر اروپا، از ایسلند تا آلبانی، از اسپانیا تا بلژیک و از ایتالیا تا هلند، این جرقه دشت را به آتش کشیده است. در کانون تمامی این تحولات، سطوح تاب‌نیاوردنی نابرابری و بحران هزینه‌های زندگی قرار دارد. نکته درخور توجه آن است که سیاست نفرت‌پراکنی پیوندخورده با خیزش راست افراطی، کارزار شرورانه علیه مهاجران در سراسر اروپا و آمریکا، و نسل‌کشی در غزه به دست اسرائیل و با پشتیبانی آمریکا — به‌ویژه در دوره دولت ترامپ — نیروی محرکه اصلی را برای شکل‌گیری ضدروایتی خلاقانه از رهگذر همبستگی پرشور با غزه و فلسطین فراهم کرده است. این امر همچنین اتحاد روبه‌رشد مردم، به‌ویژه نسل جوان، را فراتر از مرزهای هویتی مستحکم‌تر ساخته است.
نسل زد و شکست اقتدارگرایی از بلگراد تا تل‌آویو و واشنگتن
این روند، بُعدی جهانی و تازه به کنشگری پرشور نسل جوانی بخشید که امروزه عموماً با عنوان «نسل زد» شناخته می‌شود. این بستر گسترده در انتخابات صربستان بازتاب یافت؛ جایی که ووچیچ از سوی جنبش دانشجویی غافلگیر و مبهوت شد؛ جنبشی که در دو سال گذشته بی‌وقفه پایداری کرده و نه‌تنها مسائل آموزش و فرصت‌های برابر را مطرح ساخته، بلکه فساد و اقتدارگرایی — یعنی همان شرایطی که آتش این جنبش را شعله‌ور کرده بود — را به چالش کشیده بود. خودسازمان‌دهی جنبش دانشجویی با بهره‌گیری از روش‌های نوین بسیج دموکراتیک، این امکان را فراهم آورد تا جایگزینی سیاسی در برابر رژیم ارتجاعی ووچیچ عرضه کند. این رژیم به دست نامزدهای «فهرست دانشجویی» شکست خورد؛ نامزدهایی که نه سیاستمداران جاخوش‌کرده در قدرت، بلکه روشنفکران و متخصصان بودند.
انتخابات اسرائیل محدودیت‌های سیاست صهیونیستی را آشکار ساخت. آسیب‌های بزرگی به خود جامعه اسرائیل وارد شده است؛ جامعه‌ای که در آن جایگزینی یهودیت با صهیونیسم بخش‌های وسیعی از مردم را در کام خود فرو برده است. اما ابتذال این فرآیند، که کل منطقه را به ورطه درگیری دائمی کشانده، اکنون هزینه سنگینی بر جامعه، مردم و معیشت آنان تحمیل می‌کند. از سوی دیگر، فلسطینیان تحت رهبری دو نیروی سیاسی عرب با عزم راسخ مبارزه کردند و توانستند چنان حمایت انتخاباتی گسترده‌ای کسب کنند که تشکیل هیچ دولتی در اسرائیل بدون دستیابی به نوعی تفاهم با آنان ممکن نیست.
عقب‌گرد گسترده و همه‌جانبه ترامپ و سیاست «ماگا» (عظمت را دوباره به آمریکا بازگردانیم) عملاً در آستانه وقوع بود. از دست رفتن اکثریت جمهوری‌خواهان در هر دو مجلس سنا و نمایندگان، یک‌جانبه‌گرایی ترامپی را بیش از پیش متزلزل می‌سازد. جنگ کاملاً غیرضروری و بی‌دلیل علیه ایران که همچنان در حالت تعلیق و بلاتکلیفی باقی مانده است، و افزایش بهای بنزین و سوخت ناشی از آن که بحران هزینه‌های زندگی را وخیم‌تر کرده، درماندگی جمهوری‌خواهان را در پای صندوق‌های رأی دوچندان ساخته است.
پیوند مبارزه برای معیشت با آینده‌ای فراگیر
آیا آن «شبح» بازگشته است تا دنیای معاصر ما را تسخیر کند؟ چنین انتظاری شاید بیش از اندازه باشد. اما آنچه نمی‌توان نادیده گرفت این است که مبارزات علیه راست افراطی در همه‌جا در هم تنیده شده‌اند. مبارزه بر سر مسائل معیشتی — که اغلب از آن با عنوان بحران هزینه‌های زندگی یاد می‌شود — با مطالبه اتحاد فراتر از مرزهای هویتی و ساختن آینده‌ای فراگیر گره خورده است. این حقیقت در تک‌تک نتایج انتخاباتی بازتاب یافته است. چه لولا باشد و چه برنی سندرز، هر دو با قاطعیت تأکید می‌کنند که پیشروی‌های انتخاباتی نمی‌تواند از مبارزات مردم برای برابری، اشتغال، عدالت و آینده‌ای فراگیر گسسته بماند.
منبع: نشریه «دموکراسی خلق» (People’s Democracy)، ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶