
بازاندیشی در همسانی اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس
آن چینیان (An Qinian)
ترجمه مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
این مقاله از نویسندهای از دانشکدهٔ فلسفهٔ دانشگاه خلق چین، به یکی از کهنترین و پرنفوذترین مناقشههای فلسفهٔ مارکسیستی میپردازد: این ادعا که انگلس با «ماتریالیسم دیالکتیکی» و «دیالکتیک طبیعت»، اندیشهٔ پراکسیسمحور و انسانگرای مارکس را به ماتریالیسمی مکانیکی و «انسانناپذیر» فروکاسته است. نویسنده نخست این ادعا را در دو روایت اصلیاش، یعنی روایت لوکاچ در «تاریخ و آگاهی طبقاتی» و روایت مارکسشناسان غربی چون نورمن لواین و ترل کارور، بازمینماید. سپس نشان میدهد که این نظریه هم با واقعیتهای تاریخی ناسازگار است و هم بر خوانشی نادرست از متنهای مارکس بنا شده است: انگلس پیش از مارکس نیز ماتریالیسم کهنِ بیانسان را نقد کرده بود، مارکس در «تزهایی دربارهٔ فوئرباخ» ماتریالیسم کهن را بهکلی کنار نمینهد و بنیان آن، یعنی مادیت جهان، را نگه میدارد، و مفهوم پراکسیس در نزد او خود کنشی میان نیروهای مادی و تابع قوانین طبیعت است و بنابراین با هستیشناسی مادی و دیالکتیک طبیعت تضادی ندارد. تفاوت تأکیدهای دو اندیشمند، بهگفتهٔ نویسنده، حاصل مسئلهها و میدانهای نبرد متفاوت آنان در دورههای گوناگون است، نه حاصل تقابل نظری. مقاله در پایان نتیجه میگیرد که وظیفهٔ بعدی، ساختن نظامی نظری است که ماتریالیسم پراکسیسی و ماتریالیسم دیالکتیکی و تاریخی را یکپارچه کند و بتواند انسانگرایی و عقلانیت علمی را در پاسخ به بحرانهای نوسازی معاصر به هم برساند.
مدتی طولانی است که برخی بر این باورند که میان اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس تفاوتهای عمدهای هست و حتی این دو در برابر یکدیگر قرار دارند. این دیدگاه بر انتشار و پیشرفت فلسفهٔ مارکسیستی تأثیری جدی گذاشته است. در مجموع، از نظریهپردازان «ارتدوکس» انترناسیونال دوم، پلخانف و لنین گرفته تا بیشتر فیلسوفان امروز کشور ما، همگی با «نظریهٔ تقابل اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس» (که از این پس «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» نامیده میشود) مخالف بودهاند. فیلسوفانی که با این نظریه مخالفند، در بحث از همسانی اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس عمدتاً تأکید میکنند که این دو نزدیک به چهل سال دوشادوش هم کار و مبارزه کردند و در مسائل مهم هیچ اختلافی نداشتند؛ ماتریالیسم دیالکتیکی و ماتریالیسم تاریخی جهانبینی مشترک آنهاست و تنها از آنرو که در پژوهش کار را میان خود تقسیم کرده بودند، هر یک بر جنبهای تأکید بیشتری گذاشته است و دیدگاههایشان مکمل یکدیگر است. این دیدگاه درست است. اما با انتشار «دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴» و دیگر آثار نخستین مارکس در سال ۱۹۳۲، «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» رفتهرفته رواج یافت و پژوهشگرانی که از آن دفاع میکنند، گزارههایی از همین آثار را بارها دلیل خود آوردهاند. در مقایسه، کاری که بر پایهٔ آثار و اندیشههای فلسفی مارکس و انگلس، این نظریه را هدفمند و از نظر نظری رد کند، هنوز تا حدی ضعیف است. این مقاله میکوشد از همین زاویه به همسانی اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس بازاندیشی کند تا پژوهش دربارهٔ اندیشهٔ فلسفی این دو را پیش ببرد.
۱. دیدگاههای بنیادین «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس»
در محافل دانشگاهی غرب، «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» دو روایت شاخص دارد.
روایت نخست از سخنان لوکاچ، بنیانگذار مارکسیسم غربی، در کتاب «تاریخ و آگاهی طبقاتی» (۱۹۲۳) سرچشمه میگیرد. لوکاچ بنیانگذار مارکسیسم غربی است و کتاب «تاریخ و آگاهی طبقاتی» او «انجیل» مارکسیسم غربی خوانده شده است؛ در این کتاب برای نخستین بار اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس در برابر هم قرار داده شد. این دیدگاه بر تحول فلسفهٔ مارکسیستی، از جمله بر «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» که بعدها شکل گرفت، تأثیری مهم گذاشت. لوکاچ در این کتاب نخست مطرح میکند که «دیالکتیک ماتریالیستی دیالکتیکی انقلابی است» و سپس خاطرنشان میسازد که دیالکتیک در پراکسیس مبارزهٔ انقلابی پرولتاریا متجلی میشود و پراکسیس مبارزهٔ انقلابیِ پرولتاریا برای دگرگونی جامعهٔ کهن، به پیشرانی نظریهٔ انقلابی انجام میگیرد و وحدت نظریه و پراکسیس است. او بهویژه بر نقش پرولتاریا بهمثابه سوژهٔ انقلاب اجتماعی تأکید میکند، بهخصوص بر اهمیت آگاهی پرولتاریا و شناخت او از دگرگونی اجتماعی-تاریخی، یعنی نظریهٔ انقلابی. او میگوید:
تنها آنگاه که پدید آمدن آگاهی، گامِ تعیینکنندهای شود که روند تاریخ برای رسیدن به هدف خود (هدفی که از ارادهٔ انسان برمیخیزد اما به خودسری انسان وابسته نیست و ابداع ذهن انسان نیز نیست) باید بردارد؛ تنها آنگاه که نقش تاریخی نظریه در این باشد که این گام را عملاً ممکن سازد؛ تنها آنگاه که وضعیت تاریخیای پدید آید که در آن طبقهای برای پاسداری از حقوق خود ناگزیر است جامعه را درست بشناسد؛ تنها آنگاه که شناخت خود برای این طبقه به معنای شناخت کل جامعه باشد؛ تنها از این رو که این طبقه هم سوژهٔ شناخت است و هم ابژهٔ شناخت، و به این شیوه نظریه مستقیم و کامل بر فرایند دگرگونی اجتماعی اثر میگذارد، پیششرطِ کارکرد انقلابی نظریه، یعنی وحدت نظریه و پراکسیس، ممکن میشود.
لوکاچ بر این باور است که دیالکتیک مارکس دیالکتیکِ پراکسیس انقلابی اجتماعیِ پرولتاریاست و در جریان این پراکسیس انقلابی، آگاهی و نظریهٔ پرولتاریا، بهمثابه سوژهٔ انقلاب، نقشی مهم ایفا میکند. دیالکتیک مارکس به قلمرو جامعه و تاریخ محدود است. بر این پایه، لوکاچ از انگلس انتقاد میکند که وجود دیالکتیک در طبیعت را پذیرفته و «به پیروی از هگل، به خطا، این روش [یعنی دیالکتیک—توضیح نویسنده] را به شناخت طبیعت نیز گسترش داده است. حال آنکه عنصر تعیینکنندهٔ دیالکتیک، یعنی کنش متقابل سوژه و ابژه، وحدت نظریه و پراکسیس، و اینکه دگرگونی تاریخی در واقعیتی که بنیان مقولات است، علت بنیادین دگرگونی در اندیشه است و مانند آن، در شناخت ما از طبیعت وجود ندارد». «ضد دورینگ» اثر مهم فلسفی انگلس است و لوکاچ از انگلس انتقاد میکند که چون دیالکتیک طبیعت را پذیرفته، مانند مارکس به وحدت نظریه و پراکسیس اهمیت نداده و نقش سوژه و نظریه را در فرایند دیالکتیکی تکامل اجتماعی نمیبیند. او میگوید:
سخنان انگلس در «ضد دورینگ» تأثیری تعیینکننده بر نقش نظریه در دوران بعد داشت. […] او میپندارد دیالکتیک فرایندی پیوسته است که از یک تعیّن به تعیّنی دیگر درمیگذرد، یعنی برداشتنِ مدامِ تضادها و دگرگونی متقابلِ مدام، بهطوری که علیّتِ یکسویه و منجمد ناگزیر جای خود را به کنش متقابل میسپارد. اما او از بنیادیترین کنش متقابل، یعنی رابطهٔ دیالکتیکی میان سوژه و ابژه در فرایند تاریخ، حتی یادی هم نمیکند، چه رسد به اینکه آن را در جایگاه روششناختی مرکزیِ درخور آن بنشاند. حال آنکه بدون این عنصر، روش دیالکتیکی دیگر روش انقلابی نیست […]
روایت دوم از دیدگاه فیلسوف آمریکایی نورمن لواین برمیخیزد. در سال ۱۹۳۲ «دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴» مارکس منتشر شد و در کشورهای غربی تکانی سخت پدید آورد. بسیاری مدعی شدند که در آن مارکسی انسانگرا را میبینند که با مارکسِ انقلابی فرق دارد، و از اینجا گفتند که اندیشهٔ مارکس جوان با مارکس دوران پختگی و نیز اندیشهٔ مارکس با اندیشهٔ انگلس کاملاً متفاوت است. در چنین زمینهای، دیدگاه لوکاچ در ۱۹۲۳ دربارهٔ تقابل اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس در کشورهای غربی مورد توجه قرار گرفت. لواین مارکسشناس آمریکایی است و با همهٔ توان «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» را تبلیغ کرده است. اندیشههای او در این زمینه در کتاب «فریب اسفناک: مارکس علیه انگلس» (۱۹۷۵) بهطور متمرکز بیان شدهاند. کتاب «گفتوگوی درونی دیالکتیک» او که در ۱۹۸۵ منتشر شد و آثار بعدیاش، «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» را حفظ کردند و بسط دادند. لواین باور دارد که دیدگاههای فلسفی مارکس و انگلس متفاوت است. بهطور مشخص، مارکس وقتی از انسان سخن میگوید بر پراکسیس تولیدی انسان، بر دگرگونسازی و اثرگذاری انسان بر طبیعت بیرونی تأکید دارد؛ و وقتی از طبیعتِ فاقدِ احساس، بیرون از انسان، سخن میگوید، بیشتر به این میپردازد که اشیای طبیعی تا چه اندازه و به چه شیوهای با فعالیت انسان تغییر میکنند و «انسانی» میشوند. تأکید او همواره بر فعالیت پراکسیسیِ کنشگرانهٔ انسان و بر کوشش انسانها برای بهدست آوردن ابژههایی از محیط پیرامون است که نیازهایشان را برآورد. مارکس هرگز جهان غیرارگانیک را موجودی مستقل از انسان با ذات و قوانین خاص خود ندانست و دیالکتیک را تنها در قلمرو تاریخ بشر به کار برد. به باور لواین، انگلس ماتریالیستی متافیزیکی است که میپندارد نیروهای بنیادین جهان ماده و حرکتاند و طبیعت و تاریخ بشر هر دو از این دو نیرو استنتاج میشوند. انگلس دیالکتیک را به طبیعت بسط داده و معتقد است همهٔ موجودات جهان از کارکرد سه قانون بزرگ دیالکتیک، از جمله تبدیل کمیت به کیفیت و بالعکس، جدا نیستند. لواین بر این پایه نتیجه میگیرد که مارکس و انگلس در مسائلی چون برداشت از تاریخ، کمونیسم و تاکتیک مبارزهٔ پرولتاریا و در سلسلهای از مسائل دیگر در برابر هم قرار دارند.
ترل کارور، فیلسوف بریتانیایی، نمایندهٔ شاخص دیگری از مارکسشناسی غربی است. کتاب او «مارکس و انگلس: رابطهٔ فکری» (۱۹۸۳) اندیشهٔ علمی مارکس و انگلس را بهطور نظاممند بررسی میکند و بهویژه بر تفاوتهای میان آن دو تأکید میورزد. تقابل اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس یکی از دیدگاههای بنیادین این کتاب است.
دیدگاههای یادشده که اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس را در تقابل میبینند، هر یک ویژگیهایی دارند و مسائل بسیاری را در بر میگیرند که این مقاله نمیتواند یکبهیک به آنها بپردازد. اینجا تنها ویژگیِ مشترک و بنیادینترین آنها را برمیگزینیم و تحلیل و نقد میکنیم تا همسانی اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس نشان داده شود.
۲. تقابل ادعایی اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس با واقعیتهای تاریخی ناسازگار است
با نگاهی به تاریخ شکلگیری و تحول اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس میبینیم که این روند در عین حال تاریخ همکاری نزدیک دو اندیشمند است، و اینکه اندیشهٔ فلسفی آنها را در برابر هم بنشانیم با واقعیتهای تاریخی نمیخواند.
همهٔ آثار مارکس، از نوشتههای دوران دبیرستان تا «سرمایه» و یادداشتهای مردمشناختی اواخر عمر، اندیشههای فلسفی فراوانی در خود دارند. اما نوآوری او در فلسفه و سهم عمدهٔ او در فلسفهٔ بشری عمدتاً در آثار نخستینش تجلی یافته است، و بهطور مشخص در «درآمدی بر نقد فلسفهٔ حق هگل»، «دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴»، «خانوادهٔ مقدس»، «تزهایی دربارهٔ فوئرباخ» و «ایدئولوژی آلمانی» پراکنده است. پس از نگارش «ایدئولوژی آلمانی» در سالهای ۱۸۴۵ تا ۱۸۴۶، مارکس دیگر نیروی خود را یکجا بر پژوهش ویژهٔ فلسفی نگذاشت. انگلس در جوانی در نگارش «خانوادهٔ مقدس» و «ایدئولوژی آلمانی» شرکت داشت؛ پژوهش فلسفی مستقل او عمدتاً در آثار دوران میانی و پایانی، یعنی «ضد دورینگ»، «لودویگ فوئرباخ و پایان فلسفهٔ کلاسیک آلمان» و «دیالکتیک طبیعت»، و نیز در نامههای سالهای پایانی عمرش متمرکز است. «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» در بحث از تفاوتهای فلسفی این دو، «سندِ» اصلی خود را «تزهایی دربارهٔ فوئرباخ» میداند که در بهار ۱۸۴۵ نوشته شد، و بهویژه تز نخست آن را: «نقص اصلی همهٔ ماتریالیسمهای پیشین (از جمله ماتریالیسم فوئرباخ) این است که ابژه، واقعیت و حسّانیت را تنها به شکل ابژه یا شهود درک میکند، نه بهمثابه فعالیت حسّیِ انسانی، نه بهمثابه پراکسیس، و نه از جانب سوژه». «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» میگوید مارکس در اینجا آشکارا ویژگی اندیشهٔ فلسفی خود را که با دیگر ماتریالیسمها فرق دارد بیان کرده است: او «ابژه، واقعیت و حسّانیت»، یعنی جهان مادیِ پیش روی انسان را از پراکسیس درمییابد و جهان مادی را ابژه و فراوردهٔ فعالیت پراکسیسی میبیند، نه ابژهای که در برابر انسان ایستاده باشد؛ این یعنی او انسان را سوژه میگیرد و جهان را از سوژگیِ انسان مینگرد و جهان مادی در فعالیت پراکسیسی نشان انسان را میپذیرد و «طبیعتِ انسانیشده» است. پژوهشگرانی که «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» را دارند میگویند ماتریالیسم کهنی که مارکس نقد میکند دیدگاه انگلس را نیز دربر میگیرد؛ آثاری چون «ضد دورینگ» جهانبینیای را شرح میدهند که کل جهان را با ماده و حرکت آن تبیین میکند، و در آن سوژگی و اهمیت فعالیت پراکسیسیِ انسان دیده نمیشود، جایگاه انسان تنزل مییابد و تنها «شیء» دیده میشود، نه «انسان».
تأکید بر سوژگی انسان، نگریستن به جهان از انسانبهمثابهسوژه، و دیدن جهان بیرونی بهمثابه ابژه و فراوردهٔ فعالیت پراکسیسی و بهمثابه طبیعتِ انسانیشده، بهراستی ویژگی بنیادین اندیشهٔ فلسفی مارکس است. اندیشههای مربوط به آن در «دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴» شکل گرفته بود. مارکس در این اثر مطرح میکند که فعالیت پراکسیسیِ کار ذات نوعی انسان است؛ فراوردههای فعالیت پراکسیسیِ کار نشان انسان را دارند و طبیعتِ انسانیشدهاند، یعنی همان «طبیعت واقعی» که انسان با آن روبهروست؛ مارکس همچنین انسان، جامعه، طبیعت و کل تاریخ آنها را با فعالیت پراکسیسیِ کار توضیح میدهد و میگوید: «کل آنچه تاریخ جهان نامیده میشود چیزی جز پدید آمدن انسان بهدست کار انسانی و جریان شدنِ طبیعت برای انسان نیست». اما باید این را هم دید که انگلس جوان نیز ماتریالیسم کهنی را که از انسان آغاز نمیکند و جهان مادی را سادهلوحانه بهمثابه ابژهای در برابر انسان مینهد به همینسان نقد کرده است، آن هم زودتر از مارکس. انگلس در «طرحی برای نقد اقتصاد سیاسی» که پیش از ژانویهٔ ۱۸۴۴ نوشته شد، ماتریالیسم فرانسوی سدهٔ هجدهم را نقد کرد که «ماتریالیسم انتزاعی را در برابر اسپریتوالیسم انتزاعی مینهد […] ماتریالیسم به تحقیر و توهین مسیحیت به انسان حمله نمیکند و تنها طبیعت را بهمثابه امری مطلق به جای خدای مسیحیت مینشاند تا در برابر انسان قرار گیرد». اندیشهٔ بیانشده در اینجا با تز نخست «تزهایی دربارهٔ فوئرباخ» کاملاً همسان است.
دربارهٔ همسانی اندیشهٔ فلسفی نخستین مارکس و انگلس میتوان قرینهٔ دیگری نیز یافت. در اوت ۱۸۴۴، هنگامی که نگارش «دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴» هنوز به پایان نرسیده بود، انگلس به پاریس آمد و برای دومین بار با مارکس دیدار کرد. انگلس در ۱۸۸۵ دربارهٔ این دیدار گفت: «هنگامی که در تابستان ۱۸۴۴ در پاریس به دیدار مارکس رفتم، در همهٔ زمینههای نظری کاملاً همرأی بودیم و از همانجا کار مشترک ما آغاز شد.» مارکس نیز گفت: «از زمانی که فریدریش انگلس طرح نبوغآمیز نقد مقولات اقتصادی را (در سالنامههای آلمانی-فرانسوی) منتشر کرد، من پیوسته با او نامهنگاری و تبادل نظر داشتم و او از راهی دیگر (نگاه کنید به «وضع طبقهٔ کارگر در انگلستان») به همان نتیجهای رسید که من رسیده بودم. وقتی او در بهار ۱۸۴۵ او نیز در بروکسل ساکن شد، تصمیم گرفتیم دیدگاههایمان را در برابر دیدگاه ایدئولوژیک فلسفهٔ آلمانی بهطور مشترک روشن کنیم […]». این گفتهها نشان میدهد که مارکس و انگلس هر دو بر این بودند که در ۱۸۴۴ و بهار ۱۸۴۵، یعنی هنگامی که مارکس «دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴» و «تزهایی دربارهٔ فوئرباخ» را مینوشت، دیدگاههای فلسفیشان کاملاً یکی بود.
اندیشهٔ فلسفی مارکس ویژگیهای روشنی دارد: اهمیت بسیاری که او به فعالیت پراکسیسیِ انسان میدهد، نگریستن به جهان از دیدگاه پراکسیس، و انتقاد او از ماتریالیسم کهن که جهان را یکسره از ماده میفهمد و «شیء» را میبیند و «انسان» را نه؛ یا به بیان دیگر، انسانگرایی او و ستایش سوژگی انسان، بهطور متمرکز در «ایدئولوژی آلمانی» (نوشتهشده در ۱۸۴۵ تا ۱۸۴۶) تجلی یافته است. در اوت ۱۸۴۴، مارکس و انگلس در دیدارشان دریافتند اندیشهٔ فلسفیشان کاملاً یکی است و از همینجا به بیان مشترک این اندیشهها پرداختند. نخستین اثر همکاری آنها «خانوادهٔ مقدس» بود که در آغاز ۱۸۴۵ منتشر شد، اما دومین اثر مشترکشان «ایدئولوژی آلمانی» اندیشهٔ فلسفی آن زمان آن دو را بهتمامی بیان کرد، آن هم عمدتاً در فصل نخست جلد اول. این فصل متضمن نقدی ویژه بر ماتریالیسم کهن، از جمله ماتریالیسم فوئرباخ است و اندیشهٔ فلسفی مارکس در آن بهطور جامع و ژرف شرح داده شده است. این اثر از زاویهٔ علوم طبیعی استدلال میکند که چرا پراکسیسِ کار ذات نوعی انسان است:
نخستین پیششرط تمام تاریخ بشر، بیگمان وجود افراد انسانیِ زنده است. بنابراین نخستین واقعیتی که باید تعیین شود سازمان بدنی این افراد و رابطهٔ ناشی از آن با دیگر طبیعت است. البته اینجا نه میتوانیم به ویژگیهای فیزیولوژیک خود انسانها بپردازیم و نه به شرایط طبیعیای که انسانها در آناند: شرایط زمینشناختی، کوهستانی-آبشناختی، اقلیمی و جز آن. هر نگارش تاریخ باید از این پایههای طبیعی و دگرگونیهایی که در جریان تاریخ بر اثر کنش انسانها در آنها پدید آمده است آغاز کند.
انسانها را میتوان با آگاهی، دین یا هر چیز دیگر از جانوران بازشناخت. اما همین که آغاز کنند به تولید وسایل معاش خود، گامی که سازمان بدنیشان آن را مقرر میکند، خود انسانها خود را از جانوران متمایز میکنند.
این اثر ماتریالیسم فوئرباخ را نیز ژرف نقد میکند و میگوید این ماتریالیسم از فعالیت پراکسیسی جدا مانده و از اینرو ماتریالیسمی انتزاعی و غیرتاریخی است:
او نمیبیند که جهان حسّیِ پیرامونش هرگز چیزی نیست که از آغاز جهان مستقیماً و همواره یکسان وجود داشته باشد، بلکه فراوردهٔ صنعت و وضعیت اجتماعی، فراوردهٔ تاریخ و حاصل فعالیت نسلهای پیاپی است […] حتی ابژههای سادهترین «یقین حسّی» نیز تنها از رهگذر تکامل اجتماعی، صنعت و مبادلهٔ تجاری به او داده شدهاند. همه میدانند که درخت گیلاس، مانند تقریباً همهٔ درختان میوه، تنها چند سده پیش بر اثر تجارت به این منطقهٔ ما انتقال یافت. بنابراین روشن است که درخت گیلاس تنها به برکت فعالیت جامعهای معین در زمانی معین به «یقین حسّی» فوئرباخ داده شده است.
[…]
فوئرباخ بهویژه از شهود علوم طبیعی سخن میگوید و از رازهایی یاد میکند که تنها چشم فیزیکدان و شیمیدان آنها را آشکار میسازد؛ اما بیصنعت و تجارت علوم طبیعی از کجا میآمد؟ حتی این علوم طبیعی «ناب» نیز هدف و مادهٔ خود را تنها از رهگذر تجارت و صنعت، از رهگذر فعالیت حسّی انسانها به دست میآورد. این فعالیت، این کار و آفرینش حسّیِ پیوسته، این تولید، بنیاد کل جهان حسّیِ موجود است، چندانکه اگر حتی برای یک سال قطع شود، فوئرباخ نهتنها دگرگونی عظیمی در طبیعت خواهد دید، بلکه بهزودی کل جهان انسانی و توانایی شهود خود او و حتی وجود خودش نیز از میان خواهد رفت.
آنچه در این سخنان تأکید شده این است که ابژه، واقعیت و حسّانیت، یعنی این موجودات عینی که انسان را نیز دربر میگیرند، تنها هنگامی تبیینی معقول مییابند که از فعالیت پراکسیسیِ انسان آغاز کنیم.
پس روشن است که اندیشهٔ مارکس در «دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴» و «تزهایی دربارهٔ فوئرباخ»، که پراکسیسِ کار را ذات نوعی انسان و بنیاد کل فلسفهٔ خود میگیرد، و نیز نقد او از ماتریالیسم کهنی که فوئرباخ نمایندهٔ آن است و جهان مادی را جدا از فعالیت پراکسیسی انسان میفهمد، در «ایدئولوژی آلمانی» ژرفتر و کاملتر بیان شده است. با این همه نباید فراموش کنیم که «ایدئولوژی آلمانی» را مارکس و انگلس با هم نوشتند، و این نیرومندترین گواه بر همسانی کامل اندیشهٔ فلسفی نخستین آن دو است.
افزون بر این، انگلس در تمام عمر بر فهم جهان از پراکسیسِ کار پای فشرد. «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» میگوید تبیین جهان با ماده و حرکت آن، یعنی دیالکتیک طبیعت یا بهبیاندیگر هستیشناسیِ ماتریالیسم دیالکتیکی، اندیشهٔ فلسفیای است که انگلس را از مارکس جدا میکند؛ این ادعا نیز با واقعیتهای عینی نمیخواند.
در «دیالکتیک طبیعت» انگلس مقالهای مشهور هست: «سهم کار در گذار از میمون به انسان». این مقاله شرح میدهد که انسان چگونه از خودتکاملیِ طبیعت پدید آمد. انگلس مینویسد انسان از میمون و از طریق تکامل میمونهای انساننما پدید آمده است؛ این فرایندی زیستی-تکاملی در طبیعت است که از قوانین تکامل زیستیای که داروین نام نهاد پیروی میکند. در این فرایند، عامل تعیینکننده کار بود: دست نهتنها اندام کار، که فراوردهٔ کار نیز هست؛ زبان از کار و همراه با آن پدید آمد؛ نخست کار و سپس زبان همراه با کار، دو نیروی محرکهٔ اصلی شدند که زیر اثرشان مغز میمون رفتهرفته به مغز انسان بدل شد و انسان سرانجام از جانور جدا شد و انسان گشت. این فرایند وحدتی بسیار بالا است میان فرایند دیالکتیکیِ خودجنبشیِ طبیعت و فرایند فعالیت کاری که نوعی سوژگی را مجسم میکند.
ماتریالیسم تاریخی مهمترین محتوای فلسفهٔ مارکسیستی است. پیشتر گفتیم مارکس فعالیت پراکسیسیِ کار را سنگ بنای دیدگاه خود دربارهٔ تاریخ کرده و گفته است که کل تاریخ جهان فرایند پدید آمدن انسان بهدست کار انسانی و جریان شدنِ طبیعت برای انسان است. انگلس نهتنها در اثر نخستین مشترکش با مارکس، «ایدئولوژی آلمانی»، این اندیشه را به تفصیل شرح داد، بلکه تا اواخر عمر نیز بر آن پایدار ماند. او در ۱۸۹۰ گفت: «بر پایهٔ برداشت مادی از تاریخ، عامل تعیینکننده در فرایند تاریخ، در نهایت، تولید و بازتولید زندگی واقعی است. نه مارکس و نه من هرگز بیش از این نگفتهایم.»
«نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» میگوید «ضد دورینگ» انگلس جهانبینی کامل ماتریالیسم دیالکتیکی را شرح میدهد و این در عین حال مجسمکنندهٔ ماتریالیسم متافیزیکیِ مقابل اندیشهٔ مارکس است. این ادعا پذیرفتنی نیست. انگلس در پیشگفتار «ضد دورینگ» میگوید: «جهانبینیای که در این کتاب شرح داده شده، بخش عمدهٔ آن را مارکس بنیاد نهاده و پرورده است و تنها بخش بسیار ناچیزی از آنِ من است؛ بنابراین بدیهی بود، میان ما، که این شرح بیاطلاع او صورت نگیرد. پیش از چاپ تمام دستنوشته را برای او خواندم و فصل دهم بخش اقتصاد («از تاریخ انتقادی») را خود مارکس نوشته است.» روشن است که مارکس با اندیشههای «ضد دورینگ» موافق بود.
لواین میگوید مارکس ماتریالیسم متافیزیکیِ انگلس در «ضد دورینگ» را نمیپذیرفت و تنها چون از انگلس کمک مادی بسیار دریافت میکرد در زندگی ناچار شد بر خلاف میل خود مخالفت نکند. این سخن بهخوبی نشان میدهد که لواین با تنگنظری و محدودیت شناختیاش هرگز نمیتواند مارکس را بفهمد. مارکس برای حقیقتجویی و رهایی بشر سلامت و شادکامی و تمام عمرش را فدا کرد؛ پایمردی و استواری او در حقیقتجویی را همه میبینند، و کاری چون «برای پنج مشت برنج خم شدن» که بر خلاف اصول باشد، هر دو بزرگمرد از آن بیزار بودند.
دربارهٔ همسانی اندیشهٔ مارکس و انگلس میتوان یک گواه دیگر نیز یافت. مارکس در «دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴»، برای توضیح اینکه طبیعت و انسان بهواسطهٔ خود وجود دارند و تحول مییابند، چنین گفته است: «نظریهٔ آفرینش زمین ضربهٔ مرگبار خورد از زمینشناسی، یعنی علمی که شکلگیری و پیدایش زمین را فرایندی و خودزایی نشان میدهد. تنها ردّ عملیِ نظریهٔ آفرینش [Schöpfungstheorie]، نظریهٔ زایش خودبهخودی است.» آنچه اینجا بیان شده همان اندیشهٔ دیالکتیک طبیعت، یعنی جهانبینی ماتریالیسم دیالکتیکی است. مارکس از ۱۸۴۴ چنین اندیشهای داشت و این نشان میدهد با دیدگاههای «ضد دورینگ» موافق بود.
۳. «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس را نادرست خوانده است
اگر اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس همسان است، پس چرا «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» پدید آمده است؟ دلیلش این است که پژوهشگرانی که این نظریه را دارند گفتههای مربوط به مارکس و انگلس را نادرست خواندهاند.
نخست، تز نخست «تزهایی دربارهٔ فوئرباخ» را نادرست خواندهاند.
تز نخست «تزهایی دربارهٔ فوئرباخ» مهمترین مستند «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» است. مارکس در این تز میگوید: «نقص اصلی همهٔ ماتریالیسمهای پیشین (از جمله ماتریالیسم فوئرباخ) این است که ابژه، واقعیت و حسّانیت را تنها به شکل ابژه یا شهود درک میکند، نه بهمثابه فعالیت حسّیِ انسانی، نه بهمثابه پراکسیس، و نه از جانب سوژه». مارکس در اینجا اندیشهٔ خود را آشکارا از ماتریالیسم کهن جدا میکند و از آن انتقاد میکند. هواداران «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» بر پایهٔ «ضد دورینگ» و «دیالکتیک طبیعت» میپندارند این آثار انگلس جهانبینی کامل ماتریالیستیای را پیش مینهند که همهچیز را با ماده و حرکت آن تبیین میکند و اندیشهٔ آن به ماتریالیسم کهن تعلق دارد. اگر سخنان انگلس در «لودویگ فوئرباخ و پایان فلسفهٔ کلاسیک آلمان» را در نظر بگیریم، چنین فهمی نادرست نیست. انگلس در این اثر میگوید: «مسئلهٔ بزرگ بنیادین همهٔ فلسفه، بهویژه فلسفهٔ جدید، مسئلهٔ نسبت اندیشه و هستی است.» او پس از آن میگوید:
کدام یک نخستین است: روح یا طبیعت؟ این مسئله در شکلی تند علیه کلیسا طرح شد: آیا جهان را خدا آفریده یا از ازل وجود داشته است؟
فیلسوفان بر حسب پاسخی که به این مسئله دادند به دو اردوگاه بزرگ تقسیم شدند. آنان که تأکید کردند روح در برابر طبیعت نخستین است و از اینرو، در نهایت، به شکلی از آفرینش جهان اذعان کردند […] اردوگاه ایدهآلیسم را تشکیل دادند. آنان که طبیعت را نخستین دانستند به مکتبهای گوناگون ماتریالیسم تعلق دارند.
انگلس بر این باور است که ویژگی ماتریالیسم این است که طبیعت را سرچشمه و بنیاد هستیِ جهان میگیرد؛ ماتریالیسم هستیشناسیِ مادی است، جهانبینیای که کل جهان را با ماده و حرکت آن تبیین میکند. از این زاویه، «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» ظاهراً میتواند برقرار باشد. اما در واقع این خوانشی نادرست از مارکس است. مارکس ماتریالیسم کهن را نقد کرد، اما دیدگاه بنیادین آن را انکار نکرد. مارکس میگوید: «نقص اصلی همهٔ ماتریالیسمهای پیشین (از جمله ماتریالیسم فوئرباخ) این است که ابژه، واقعیت و حسّانیت را تنها به شکل ابژه یا شهود درک میکند، نه بهمثابه فعالیت حسّیِ انسانی، نه بهمثابه پراکسیس، و نه از جانب سوژه. از اینرو، در برابر ماتریالیسم، ایدهآلیسم بود که جنبهٔ فعال را بهطور انتزاعی پرورد […]». واژهٔ «تنها» در اینجا بسیار کلیدی است: نشان میدهد که مارکس در تأکید بر اینکه جهان را باید بهمثابه پراکسیس و از جانب سوژه فهمید، حقانیتِ «فهم از جانب ابژه یا شهود» ابژه و واقعیت و حسّانیت، یعنی جهان مادی را، که ماتریالیسم کهن به کار میبرد، انکار نکرده است. این نشان میدهد که او این زاویهٔ نگرش را میپذیرد و میپذیرد که جهان طبیعت مادیِ بیرون از انسان و مستقل از ارادهٔ انسان و حرکت آن است. به باور او خطای ماتریالیسم کهن در این است که تنها از زاویهٔ ابژه حرکت میکند و نمیداند میتوان زاویه را عوض کرد و جهان را از فعالیت پراکسیسیِ انسان، یعنی از سوژگی انسان فهمید. به بیان دیگر، خود مارکس جهان را از دو زاویه میفهمید: یکی از «ابژه، واقعیت، حسّانیت»، یعنی از ماده؛ دیگری از فعالیت پراکسیسی، یعنی از انسان بهمثابه سوژه. زاویهٔ نخست به مسئلهٔ بنیادین فلسفه پاسخ میدهد و جهانبینی ماتریالیستی و هستیشناسی مادی را پدید میآورد؛ زاویهٔ دوم به انسان واقعی و به جهان مادیِ واقعی که محیط انسان است و پراکسیس آن را دگرگون کرده و نشان انسان بر آن مانده توجه دارد، بر نقش پراکسیس تأکید میکند و سوژگی و کنشگری انسان را میستاید. «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» مدعی است که انگلس جهان را با طبیعت مادی و حرکت آن، یعنی دیالکتیک طبیعت، توضیح میدهد و بدینسان در ماتریالیسم کهن میافتد، حال آنکه مارکس جهان را از فعالیت پراکسیسی میفهمد، سوژگی و کنشگری انسان را برجسته میکند و فهم جهان از ماده را رد میکند. این خوانشی نادرست از مارکس است. این خوانش نمیبیند که تبیین جهان با طبیعت مادی و حرکت آن نهتنها اندیشهٔ انگلس، که اندیشهٔ مارکس نیز هست؛ مارکس در عین نگریستن به جهان از ماده، از انسان و فعالیت پراکسیسیِ او نیز به جهان مینگرد. جهانبینی ماتریالیستی نوینِ مارکس اندیشههای بنیادین ماتریالیسم کهن را دربر دارد. او هم از ماده آغاز میکند تا به مسئلهٔ بنیادین فلسفه پاسخ دهد و هم از فعالیت پراکسیسیِ انسان به نسبت جهان مادی با انسان و به کنشگری انسان توجه میکند. از اینجا میتوان دید که همین خوانش نادرست از اندیشهٔ مارکس بوده که «تقابل» ادعایی اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس را پدید آورده است.
دوم، مفهوم پراکسیس مارکس را واقعاً نفهمیدهاند.
نخست اینکه «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» تأکید میکند ویژگی اندیشهٔ فلسفی مارکس ستایش انسانگرایی و سوژگی انسان و نگریستن به جهان از پراکسیس است. این سخن درست است، اما نمیبیند که در نظریهٔ مارکس خود فعالیت پراکسیسی کنش متقابل میان مادهها را، که دیالکتیک طبیعت از آن سخن میگوید، مجسم میکند. برای نمونه، کار فعالیت پراکسیسیای است که مارکس بیش از همه به آن اهمیت میداد. او در «سرمایه» میگوید:
کار پیش از هر چیز فرایندی است میان انسان و طبیعت، فرایندی که در آن انسان با فعالیت خود دگرگونی مادی میان خود و طبیعت را میانجیگری، تنظیم و کنترل میکند. انسان خود بهمثابه یک نیروی طبیعی در برابر مادهٔ طبیعت میایستد. او نیروهای طبیعیِ تن خود، بازوان و پاها، سر و دستها را به حرکت درمیآورد تا مادهٔ طبیعت را به شکلی که برای زندگیاش سودمند است تصاحب کند. او با این حرکت بر طبیعتِ بیرون از خود اثر میگذارد و آن را دگرگون میکند، و همزمان طبیعت خود را نیز دگرگون میکند. او توانهای خفته در طبیعت خود را شکوفا میکند و کارکرد این نیرو را زیر فرمان خود میگیرد.
انسان خود یک نیروی طبیعی است و فعالیت کار یعنی انسان نیروهای طبیعی تن خود، مانند بازو و پا، سر و دست، را به کار میگیرد تا بر طبیعتِ بیرون از انسان اثر بگذارد و آن را دگرگون کند. مارکس باز میگوید: «ابزار کار چیزی یا مجموعهای از چیزهاست که کارگر میان خود و ابژهٔ کار مینهد تا فعالیت خود را به ابژهٔ کار منتقل کند. کارگر از خواص مکانیکی، فیزیکی و شیمیایی چیزها بهره میبرد تا آنها را وسیلهٔ اعمال نیرو کند و بر طبق هدف خود بر چیزهای دیگر اثر بگذارد.» از اینرو او کار را مستقیماً «دگرگونی مادی میان انسان و طبیعت» مینامد. آشکار است که فعالیت پراکسیسیِ کارِ مورد نظر مارکس، کنش متقابل میان اشیای طبیعی است. فعالیت پراکسیسی را انسان آغاز و کنترل میکند و سوژگی و کنشگری انسان را کاملاً مجسم میکند؛ بیمشارکت انسان در طبیعت فعالیت پراکسیسی وجود ندارد. اما انسانِ سوژهٔ کار، ابژهٔ کار و ابزار کار بهمثابه میانجی همه موجودیتهای مادیاند؛ در نهایت، فعالیت پراکسیسی کنش متقابل میان موجودیتهای مادی است و مانند کنش متقابل دیگر موجودیتهای مادی در طبیعت از قوانین طبیعیای که فیزیک و شیمی آشکار کردهاند پیروی میکند. فعالیت پراکسیسی در این معنا هیچ تضادی با هستیشناسی مادی و دیالکتیک طبیعت ندارد. این بهخوبی نشان میدهد که «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» مفهوم پراکسیس مارکس را نادرست فهمیده است.
افزون بر این، مارکس پس از آنکه ماتریالیسم کهن را بهسبب ندانستن اینکه باید جهان را از پراکسیس و سوژگی انسان فهمید نقد کرد، بیدرنگ گفت: «در برابر ماتریالیسم، ایدهآلیسم بود که جنبهٔ فعال را بهطور انتزاعی پرورد». بلافاصله پس از این جمله میافزاید: «البته ایدهآلیسم فعالیت واقعیِ حسّی را بهخودیخود نمیشناسد.» این نقد ایدهآلیسم نیز نشان میدهد که مارکس هرچند ماتریالیسم کهن را نقد و ایدهآلیسم را ستایش کرد، پیوسته بر موضع بنیادین فلسفی ماتریالیستی ایستاد و همواره بر این بود که حتی اگر به پراکسیس و کنشگری انسان اهمیت داده شود، باید مادیت جهان را پیششرط گرفت.
این موضع بنیادین ماتریالیستی در تز دوم «تزهایی دربارهٔ فوئرباخ» حتی برجستهتر است. در این تز آمده است: «این پرسش که آیا به اندیشهٔ انسان حقیقت عینی تعلق دارد، پرسشی نظری نیست، پرسشی عملی است. انسان باید حقیقت، یعنی واقعیت و قدرت و اینجهانی بودن اندیشهٔ خود را در پراکسیس اثبات کند.» مارکس در تز نخست، ایدهآلیسم را از آنرو تأیید کرد که جهان را از جانب سوژه و از جنبهٔ فعال میفهمد، و در تز دوم بیدرنگ مطرح کرد که حقیقتِ اندیشهٔ انسان باید با پراکسیس آزموده شود. این نشان میدهد که او مانند ماتریالیسم کهن بر مادیت جهان پای میفشرد. دقیقاً چون مسئلهٔ بنیادین فلسفه و پاسخ ماتریالیستی به آن را پذیرفت و هستیشناسی مادی را نگه داشت، مارکس تأکید کرد که فهم جهانی که سوژگی و کنشگری انسان را کاملاً مجسم کند باید با پراکسیس آزموده شود تا معلوم شود با هستی مادی عینی و قوانین آن میخواند یا نه. بیپافشاری بر هستیشناسی مادی، مسئلهٔ آزمودن حقیقت اندیشه با پراکسیس پدید نمیآید؛ و اگر آزمون پراکسیس را کنار بگذاریم و ویژگی اندیشهٔ فلسفی مارکس را به برجستهکردن سوژگی و کنشگری انسان فروبکاهیم، در ایدهآلیسم میافتیم. لوکاچ از همین رو متهم شد که به ایدهآلیسم لغزیده است و در سالهای پایانی عمرش بارها از خود انتقاد کرد.
دوم اینکه «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» نمیفهمد مارکس چرا چنین اهمیتی به فعالیت پراکسیسی میداد، یا بهبیاندیگر معنای فعالیت پراکسیسی را در اندیشهٔ فلسفی مارکس درنمییابد. لوکاچ پراکسیسی را که مارکس از آن سخن میگوید عمدتاً مبارزهٔ انقلابی پرولتاریا فهمید؛ مارکسشناسی غربی مفهوم پراکسیس مارکس را از زاویهٔ ستایش سوژگی انسان و در برابر هستیشناسی ماتریالیستی و دیالکتیک طبیعت میفهمد. هر دو نادرستاند.
تمام نظریه و کل کار مارکس بر انسان، بر تکامل و رهایی انسان متمرکز است. هدف او از پژوهش فلسفی این بود که نظریهای بسازد که سازوکار تکامل انسان را بهطور علمی توضیح دهد و راه رهایی بشر را نشان دهد. این نظریه همان ماتریالیسم تاریخی است که عمدتاً مارکس آن را بنیان نهاد. ماتریالیسم تاریخی نظریهای دربارهٔ انسان و تکامل و رهایی انسان است که بر بنیاد فعالیت پراکسیسیِ کار ساخته شده؛ و این ریشهٔ بنیادی اهمیتی است که مارکس به فعالیت پراکسیسیِ کار میداد.
مارکس بر این است که کار تولیدی ویژگی بنیادین تمایز انسان از دیگر جانوران، زندگیِ حفظ و تداوم حیات گونهٔ انسان و ذات نوعی انسان است. او مطرح میکند که انسانها همین که آغاز کنند به تولید وسایل معاش خود، یعنی گامی که سازمان بدنیشان مقرر میکند، خود انسانها خود را از جانوران متمایز میکنند. او بهصراحت میگوید: «زندگی تولیدی همان زندگی نوعی است. این زندگیِ زندگیآفرین است. تمامیت ویژگی یک گونه، ویژگی نوعیِ آن، در سرشت فعالیت زیستی آن است، و فعالیت آزاد و آگاهانه دقیقاً ویژگی نوعی انسان است.»
نزد مارکس، پراکسیسِ کار فعالیتی آزاد و آگاهانه است و آزادی ویژگی نوعی و ذات نوعی انسان است. مارکس بهمثابه ماتریالیست دیدگاه ماتریالیسم فرانسوی سدهٔ هجدهم را میپذیرد که انسان فراوردهٔ محیط است و جلوهٔ واقعی ذات نوعی انسان، یا بهبیان دیگر ذات نوعی او در واقعیتش، به محیط طبیعی و محیط اجتماعی، و عمدتاً به محیط اجتماعی، وابسته است. همه میدانند که به باور مارکس ذات انسان انتزاعیِ ذاتیِ فرد منفرد نیست و در واقعیتش «مجموعهٔ مناسبات اجتماعی» است. درست از اینروست که وقتی مالکیت خصوصی بر ابزار تولید چیره است، کار بیگانه میشود؛ انسان زیر سلطهٔ شیء میرود، آزادی را از دست میدهد و ذات نوعی خود را گم میکند؛ میان انسانها دیگر یاری و مهر نیست و شکاف طبقاتی و مبارزهٔ طبقاتی پدید میآید. مارکسیسم تحقق کمونیسم را هدف مبارزه میگیرد و ویژگی بنیادین کمونیسم این است که «رشد آزاد هر فرد شرط رشد آزاد همه است». تحقق کمونیسم یعنی بیگانگیِ کار از میان رفته و انسان از سلطهٔ شیء رها شده و به قلمرو آزادی گام نهاده است.
مالکیت خصوصی و بیگانگی انسان فراوردهٔ مرحلهای تاریخیاند؛ در جریان تاریخ پدید میآیند و با تحول تاریخ نیز از میان میروند. به باور مارکس، تحول تاریخ فراوردهٔ فعالیت پراکسیسیِ کار است. او دربارهٔ تاریخ نهتنها گفت که کل تاریخ جهان فرایند پدید آمدن انسان بهدست کار انسانی و جریان شدنِ طبیعت برای انسان است، بلکه آن را بیشتر هم توضیح داد:
بزرگی «پدیدارشناسی» هگل و نتیجهٔ نهایی آن، دیالکتیک، بهمثابه اصل محرک و آفرینندهٔ نفی، پیش از هر چیز در این است که هگل خودزایی انسان را فرایندی میبیند، عینیتیابی را غیرعینیشدن، بیگانگی و برداشتن این بیگانگی؛ پس او ذات کار را دریافت و انسان عینی، یعنی انسان واقعی و از اینرو حقیقی را فراوردهٔ کار خود انسان فهمید.
چرا انسان و تکامل انسان فراوردهٔ کار است؟ مارکس میگوید: «در فرایند کار، فعالیت انسان به یاری ابزار کار موجب دگرگونی از پیشمقرر در ابژهٔ کار میشود. فرایند در فراورده ناپدید میشود. فراورده ارزش مصرفی است، مادهٔ طبیعیِ دگرشکلیافتهای که با نیاز انسان میخواند. کار با ابژهٔ کار پیوند میخورد. کار عینیت مییابد و ابژه پرداخته میشود. آنچه در سوی کارگر به شکل حرکت جلوه میکرد، اکنون در سوی فراورده بهمثابه ویژگی ساکن به شکل هستی نمایان است.» کار فعالیتی است که انسان به یاری ابزار کار دگرگونی از پیشمقرر در ابژهٔ کار پدید میآورد. این دگرگونی ابژهٔ کار نخست بهمثابه طرح و تصور از پیشمقرر در ذهن کارگر وجود دارد؛ کارگر به یاری ابزار کار ابژهٔ کار را دگرگون میکند تا فراوردهٔ کاری شود که نیاز او را برآورد. فراورده از یک سو بهمثابه کالای مصرفی مستقیماً نیاز انسان را برآورده میکند و بر شیوهٔ زندگی او اثر میگذارد؛ از سوی دیگر بهمثابه ابزار تولیدِ نو، نیروی تولیدی و شیوهٔ تولید انسانها را دگرگون میکند و در پی آن مناسبات تولیدی، مناسبات اجتماعی و باورهای ذهنیشان را. ذات انسان در واقعیتش مجموعهٔ مناسبات اجتماعی است. فراوردههای کار و مناسبات اجتماعی محیط انسان را میسازند و جلوهٔ واقعی ذات نوعی انسان را تعیین میکنند؛ در همان حال انسان میتواند در فراورده طرح و تصور از پیشمقرر خود دربارهٔ آن را ببیند و آن را ارزیابی و بازاندیشی کند، و در جریان دگرگونکردن طبیعت با فعالیت کاریِ کنشگرانه، اطلاعات نو دربارهٔ طبیعت به دست آورد و دانش علمی نو بسازد. مارکس و انگلس میگویند: «نیاز نخست که برآورده شده است، کنش برآوردهکنندهٔ آن، و ابزاری که برای این برآوردن به دست آمده است، نیازی نو پدید میآورند، و پیدایش این نیاز نو نخستین کنش تاریخی است.» زیرا نیاز نو انسان را به طراحی فعالیت پراکسیسیِ نو برمیانگیزد و فعالیت پراکسیسیِ نو ناگزیر بار دیگر طبیعت را دگرگون میکند و به آن شکلی نو میدهد تا نیاز نو انسان را برآورد. اشیای طبیعیِ شکلیافتهٔ نو محیط تازهٔ بار دیگر دگرگونشدهٔ انسان را میسازند و، چون انسان فراوردهٔ محیط است، محیط دوباره دگرگونشده انسان را دگرگون میکند. این چرخهٔ بیپایان همان تاریخ است و تکامل انسان را میسازد. این همان برداشت ماتریالیستی از تاریخ است که مارکس و انگلس بنیان نهادند.
مارکس و انگلس در «ایدئولوژی آلمانی» ماتریالیسم تاریخی را جامع شرح دادند و روح بنیادین آن در یک جمله خلاصه شده است: «این دیدگاه نشان میدهد که انسانها محیط را میسازند، و همچنین محیط انسانها را میسازد.» چرا مارکس به فعالیت پراکسیسیِ کار چنین اهمیت میداد و ارزش نظری آن را برجسته میکرد؟ پاسخ روشن است: زیرا او انسان واقعی و از اینرو حقیقی را فراوردهٔ کار خود انسان میفهمید. یعنی رهایی بشر در نهایت فرایند خودزایی انسان است که فعالیت پراکسیسیِ کار آن را تعیین میکند؛ فعالیت پراکسیسیِ کار نیروی محرکهٔ نهایی کل تاریخ و رهایی بشر است، و پراکسیسِ کار دگرگونیای است که انسان فعالانه و برنامهریزیشده بر جهان بیرون آغاز میکند و تجلی متمرکز سوژگی انسان است. چنانکه پیشتر گفتیم، رهایی بشر هستهٔ کل نظریهٔ مارکسیستی و کانون آن است؛ پیداست که فعالیت پراکسیسیِ کار برای مارکس چه معنای عظیمی دارد و نیازی به توضیح بیشتر نیست. انگلس در سالهای پایانی عمر خود و مارکس را «مکتب نویی» نامید که «در تاریخ تکامل کار کلید فهم کل تاریخ اجتماعی را یافته است». پس میبینیم که فعالیت پراکسیسیِ کار سوژگی و کنشگری انسان را کاملاً مجسم میکند؛ اما اینکه اهمیت دادن مارکس به فعالیت پراکسیسی را به قصد ستایش سوژگی انسان و ساختن جهانبینیای بدانیم که جهان را از پراکسیس و سوژگی انسان میفهمد، و آن را در تقابل با ماتریالیسم کهن، و از جمله با انگلس که بر هستیشناسی مادی و دیالکتیک طبیعت پای میفشرد، قرار دهیم، سوءفهم و تحقیر اندیشهٔ فلسفی مارکس است.
با این همه، یک واقعیت را نمیتوان نادیده گرفت: آثار فلسفی مارکس، مانند «دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴»، «تزهایی دربارهٔ فوئرباخ» و «ایدئولوژی آلمانی» در دوران نخست، بر اهمیت نظری فعالیت پراکسیسی و سوژگی و کنشگری انسان و بر تکامل و رهایی انسان تأکید میورزند؛ آثار فلسفی انگلس، عمدتاً «دیالکتیک طبیعت»، «ضد دورینگ» و «لودویگ فوئرباخ و پایان فلسفهٔ کلاسیک آلمان» در دوران میانی و پایانی، ویژگی اصلیشان این است که جهانبینی ماتریالیستیِ دیالکتیکی را که کل جهان را با ماده و حرکت دیالکتیکی آن تبیین میکند بنا نهاده و به تفصیل شرح دادهاند و ماتریالیسم دیالکتیکی را بهمثابه هستیشناسی استوار کردهاند. تفاوت میان آنها آشکار است: کانون نظریِ گروه نخست انسان است، و کانون نظریِ گروه دوم ماده. چرا چنین تفاوتی هست؟ دلیلش این است که جستجوی رهایی بشر هدف تمام عمر مارکس و انگلس بود و کشف قوانین تکامل انسان نخستین مسئلهای بود که مارکس و انگلس جوان باید حل میکردند؛ برای این کار وظیفهٔ فوریشان شناخت قوانین تکامل کل تاریخ و بنیانگذاری ماتریالیسم تاریخی بود، و بنیانگذاری ماتریالیسم تاریخی یعنی باید بر بنیاد فلسفهٔ ماتریالیستی-طبیعتگرایانهٔ فوئرباخ گامی پیش نهاد: از یکسو جهانبینی ماتریالیستی او را تأیید کرد و از سوی دیگر کاستی او را، که دیدگاهش دربارهٔ تاریخ از مرداب دیدگاه ایدهآلیستی تاریخ بیرون نیامده بود، برطرف کرد. مارکس مفهوم هستهٔ ماتریالیسم تاریخی، یعنی پراکسیسِ کار، را یافت و از اینرو در عین پایداری بر هستیشناسی مادیِ ماتریالیسم، بر اهمیت فعالیت پراکسیسیِ کار تأکید کرد. این وظیفه عمدتاً بر دوش مارکس، که دکترای فلسفه داشت، بود. او ماتریالیسم تاریخی را از راه نقد و فراروی از ماتریالیسم فوئرباخ بنیان نهاد، نه از ایدهآلیسم هگلیان جوان. و علت اینکه انگلس بر جهانبینی ماتریالیسم دیالکتیکی و دیالکتیک طبیعت تأکید کرد این بود که از دههٔ ۱۸۷۰ کانتیگرایان نو و دورینگ جهانبینی ماتریالیسم دیالکتیکی را انکار میکردند و در جنبش کارگری اثری بزرگ داشتند؛ و انکار مادیت جهان و قانونمندی حرکت ماده ناگزیر قانونمندی تحول تاریخ را انکار میکند، و از آن جا ضرورت تاریخیِ جایگزینی سوسیالیسم با سرمایهداری و اهمیت تاریخی مبارزهٔ طبقاتی پرولتاریا را، و بدینسان بنیاد نظری جنبش کارگری را از ریشه سست میکند. پس «تقابل مارکس و انگلس» وجود ندارد؛ آن دو در دورههای مختلف و بر پایهٔ نیازهای مبارزهٔ عملیِ گوناگون، جنبههای مختلفی از اندیشهٔ مشترک خود را برگزیدند و شرح دادند. «تقابل مارکس و انگلس» توهمی است که برخی از همینجا پدید آوردهاند.
نتیجهگیری
در مجموع، اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس کاملاً همسان است و «نظریهٔ تقابل مارکس و انگلس» برقرار نیست. اما این نتیجه بازاندیشی دربارهٔ همسانی اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس را پایان نمیدهد و خواستههای نوی در برابر ما مینهد. بیشترین فیلسوفان شوروی و چین به همسانی اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس باور داشتهاند، اما مدتها عمدتاً بر این تأکید کردند که مارکس نیز جهانبینی ماتریالیسم دیالکتیکی و تاریخیای را دارد که عمدتاً انگلس شرح داده است؛ به ماتریالیسم پراکسیسی که عمدتاً مارکس جوان شرح داد و به ماتریالیسم تاریخیِ فراگیری که بر آن استوار است، به انسانگرایی واقعی درون آن، و به وحدت ماتریالیسم پراکسیسی با ماتریالیسم دیالکتیکی و تاریخی، پژوهش ژرف کمی شده است و تاکنون نظامی نظری که وحدت و همسانی اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس را کامل نشان دهد ساخته نشده است. باید تأکید کرد ساختن چنین نظام نظریای هم نیاز نظری فلسفهٔ مارکسیستی است و هم اهمیت واقعی مهمی دارد و خواستهٔ فوری زندگی واقعی است. ماتریالیسم فرانسوی سدهٔ هجدهم و ماتریالیسم دیالکتیکیای که انگلس شرح داد، با آغاز از نیازهای واقعی انسان، عقلانیت علمی را ستودند، بازماندههای زهرآگین فئودالیسم را زدودند و برای رشد علم و فناوری و نیروهای مولد، و برای جنبش نوسازی بسیاری از کشورها، نیروی محرک پایانناپذیری فراهم آوردند و دستاوردهای درخشان به بار آوردند. اما جنبش نوسازیِ تا امروز از یک سو بحرانهای روزافزون در منابع، محیطزیست، بومشناسی و اقلیم پدید آورده، و از سوی دیگر نیازهای معنوی انسان و تکامل همهجانبهٔ او سرکوب شده، انسان توان نقد زندگی واقعی را از دست داده و «انسان تکساحتی» شده است. هوش مصنوعی که پس از دههٔ ۲۰۲۰ بهسرعت برخاست ممکن است بسیاری را از فرصتهای کار محروم کند و مسائل اجتماعی بیسابقه به بار آورد؛ و تکامل هوش مصنوعی ممکن است از کنترل انسان بیرون رود و در برابر کل تمدن بشر تهدید باشد. زندگی واقعی بهشدت میطلبد که نیازهای مادی و معنوی انسان، انسان و طبیعت، انسان و انسان، و کشور و کشور همچون کلی ارگانیک اندیشیده شود. به بیان کوتاه، نیاز به نظریهٔ فلسفیای هست که انسانگرایی و عقلانیت علمی را به هم برساند. دبیرکل شی جینپینگ در سخنان مهم خود دربارهٔ نوسازی به سبک چینی، جمعیت بسیار بزرگ، رفاه مشترک همهٔ مردم، هماهنگی تمدن مادی و تمدن معنوی، همزیستی هماهنگ انسان و طبیعت و پیمودن راه توسعهٔ صلحآمیز را از ویژگیهای مهم آن برشمرده است. این همان خواستی نظری است که زندگی واقعی پیش روی فلسفه مینهد و راهی نو برای تحول فلسفهٔ مارکسیستی نشان میدهد. ماتریالیسم تاریخیِ فراگیری که مارکس و انگلس در آغاز کار مشترک خود بنیان نهادند، با آغاز از جهانبینی ماتریالیستی و بر بنیاد پراکسیسِ کار بر مسئلهٔ انسان متمرکز است و بر کنش متقابل و تکامل هماهنگ انسان، طبیعت و جامعه تأکید میورزد؛ و برای فهم ژرفتر «اندیشهٔ شی جینپینگ دربارهٔ سوسیالیسم با ویژگیهای چینی در دورهٔ نو» و پیشبرد ساخت نوسازی به سبک چینی اهمیت بزرگی دارد. بازاندیشی دوباره در نسبت اندیشهٔ فلسفی مارکس و انگلس، درک همسانی آنها و آشکار کردن محتوای غنی آن، فرصتی مهم برای تحول فلسفهٔ مارکسیستی است.
منابع و مآخذ
نویسنده: آن چینیان، دانشکدهٔ فلسفهٔ دانشگاه خلق چین (رنمین).
منبع اصلی: مجلهٔ «مارکسیسم و واقعیت»، شمارهٔ ۳، ۲۰۲۶. متن چینی در تارنمای «آیسیشیانگ»منتشر شده است.
