
«تغییر رژیم» در دموکراسی واژه بدی نیست!
سانجی روی
ترجمه: مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
خیزشهای مردمی و دانشجویی از اروپا و آمریکای لاتین تا هند، بازتاب بحران عمیق نئولیبرالیسم متأخر و بنبست بازتولید اجتماعی است که میلیونها جوان و کارگر را از دستمزد واقعی، امنیت شغلی و آینده محروم کرده است. در چنین شرایطی، حاکمیتهای اقتدارگرا و نئوفاشیست برای سرکوب اعتراضات و مصون نگه داشتن منافع کلانشرکتها و سرمایه مالی جهانی، مفهوم دموکراتیک «تغییر رژیم» را توطئهای بیگانه و ضدملی جلوه میدهند؛ حال آنکه تغییر مسالمتآمیز قدرت جوهره دموکراسی است و تنها همبستگی فراگیر همه اقشار زحمتکش میتواند طرح نئوفاشیستیِ «دولت هندوتوا-شرکتی» را در هم بشکند.
کشورهای اروپا یکی پس از دیگری صحنه ناآرامیهای مردمیاند. تصاویر سرازیر شدن مردم به خیابانها در فرانسه، ایتالیا، یونان، آلبانی، اسپانیا، بلژیک، پرتغال و اتریش، و در آمریکای لاتین در آرژانتین و برزیل، و سرانجام بازگشت «لولا» از حزب کارگران به قدرت برای چهارمین دوره بهرغم توطئههای فراوان نهادهای تحت حمایت ترامپ، و نیز تغییر رژیم در صربستان از رهگذر خیزش مردمی دانشجویان، همگی تجلی بحران فزاینده نئولیبرالیسم متأخر در پی افزایش هزینههای زندگی، راکد ماندن یا سقوط دستمزدهای واقعی و تقلای مذبوحانه احزاب اقتدارگرا و فاشیست برای حفظ قدرت به هر قیمتی هستند. در هند نیز شاهد اعتراضات رو به گسترش دانشجویان، جوانان، کارگران و دهقانان هستیم که همگی حول هدفی واحد همگرا شدهاند: پاسداری از نهادهای دموکراتیک و حق اعتراض و مخالفت. اعتراضات در سراسر جهان ویژگی مشترکی دارند: اکثریت جامعه از حقوق و استحقاقهای مسلم خود محروم شدهاند، در حالی که همزمان دستگاههای حاکم میکوشند ماشین دولت — از جمله خود فرایند دموکراتیک — را دستکاری و مهندسی کنند تا صدای تودهها را در گلو خفه سازند.
این رخداد نه تصادفی محض است و نه توطئهای از پیش طراحیشده از سوی تودهها، آنگونه که مقامات حاکم اغلب وانمود میکنند گویی این تحرکات در نهادهای خرابکار بیگانه پختوپز شده است. برعکس، این خیزشها واکنشی است به رسوا شدنِ تمامعیار توطئههای حاکمان علیه مردم خویش. این همان پروژه طبقاتیِ نئوفاشیسم است؛ وضعیتی که در آن طبقه حاکم، با آگاهی کامل از اینکه عملاً هیچ دستاوردی برای جلب رضایت و حمایت مردمی در چنته ندارد، بیرحمانه از اهرم قدرت برای سرکوب صدای مردم بهره میگیرد. از «تغییر رژیم» بهمثابه واژهای «بد» تصویرسازی میشود؛ گویی امری توطئهآمیز و اقدامی ضدملی است. حال آنکه حق تغییر رژیم از راههای مسالمتآمیز، جوهره و سنگبنای دموکراسی است و پیامد طبیعی این اصل بنیادین، شجاعت بهحق برای بلند کردن صدا و ایستادگی در برابر هرگونه توطئه برای ربودن یا برچیدن نهادهای دموکراتیک موجود است. میانتهی بودن شعارهای ملیگرایانه این احزاب نئوفاشیست و راستگرا، با سرسپردگی آشکارشان به مشتی کلانشرکت و سرمایه مالی جهانی — در عین خیانت به مردم کشور خودشان — بهطور کامل برملا شده است.
بحران بازتولید اجتماعی
سرازیر شدن جوانان به خیابانهای اروپا، آمریکای لاتین یا هند، بُعدی فراگیر و عمومی به این اعتراضات مردمی میبخشد. مسئله فقط این نیست که دستمزدهای واقعی کارگران در گذشته نهچندان دور راکد مانده و حتی کاهش یافته است؛ فقط این نیست که سهم زحمتکشان کشور ما از تولید ناخالص داخلی بهشدت کاهش یافته است، یا اینکه کشاورزان ما بیش از پیش به دست نوسانات و تلاطمهای بازار سپرده شدهاند و توده عظیمی از کارگران در مشاغل بیثبات و موقت تا سطوح مادون انسانیِ ابراستثمار به عقب رانده شدهاند — فراتر از همه اینها، آینده نسل جدیدی از زحمتکشان که در حال آماده شدن برای پیوستن به نیروی کار در قامت پزشک، کارگر، مهندس، نقاش یا کشاورزند، روزبهروز در نظامی که عامدانه تمام راههای تحرک عمودی را مسدود و خفه میکند، به یأس و ناامیدی کشیده میشود. درست است که شدت استثمار برای شاغلان افزایش یافته است، اما وضعیت برای کسانی که خود را در فرایند تولید خیر اجتماعی «ناخواسته» و مازاد میبینند — کسانی که حتی فرصتِ استثمار شدن را هم پیدا نمیکنند! — بهمراتب وخیمتر است. این وضعیت بازتاب «بحران بازتولید اجتماعی» است؛ جایی که نظام حاکم ظرفیت لازم برای پرورش و بازتولید نیروی کار مورد نیاز آینده را ندارد.
نظام آموزشی ما روزبهروز بیشتر خصوصیسازی میشود، خدمات درمانی به بنگاههای تجاری و شرکتی واگذار میشود، و نظام مراقبت و همبستگی خانوادگی و اجتماعی در برابر موج فزاینده مهاجرت و فقدان فرصتهای شغلی در حال فروپاشی است. این نظام، ظرفیت و توان جوانان را به هدر میدهد و درست در زمانی که قرار است از «پنجره جمعیتی» بهرهبرداری کامل شود، نسل جوان را به حال خود رها میکند. دانشآموزان و دانشجویان از فرصت برخورداری از آموزش دولتی و همگانیِ باکیفیت محروماند. آنان در مدارس با کمبود مزمن معلم و زیرساخت دستبهگریباناند، دانشگاههای دولتی در تنگنای بیبودجگی خفه شدهاند، و سازوکار پذیرش، آزمون و استخدام در خدمت اغراض سیاسی به فساد و تباهی کشیده شده است. به بیان دیگر، همان امکان محدود تحرک عمودی که از طریق نهادهای عمومی برای در هم شکستن سقفهای شیشهایِ طبقه و کاست ایجاد شده بود، اکنون بهکلی ویران شده است. فرودستان جامعه دیگر هیچ گزینهای پیش رو ندارند. دهها میلیون جوان نه شاغلاند، نه در حال تحصیلاند و نه مهارتی میآموزند؛ آنان کارگران دلسردی هستند که نیروی کارِ مغروق و ناپیدایی را تشکیل میدهند و امیدشان را برای یافتن شغل از دست دادهاند. مهمتر از همه، در بحبوحه موج جدید فناوری، بیش از پیش روشن میشود که مشارکت در این ساختار تولیدیِ نوین، تنها بخت و اقبالِ اقلیتی معدود خواهد بود. نهادها و فضاهای عمومی بهندرت آموزش و مهارتهای لازم برای این دنیای جدید کار را فراهم میکنند. در واقع، این عرصه به قلمرو انحصاری نخبگان تبدیل خواهد شد، در حالی که توده عظیم جوانان زحمتکش ناچارند در کارهای موقت و پلتفرمی و خدمات دیجیتال ردهپایین دستوپا بزنند و از شاهراه اصلی پیشرفت بهکلی جا بمانند. این روند، نابرابری و سلب مالکیت را بیش از پیش تشدید خواهد کرد. رکود درآمدها، افزایش هزینههای زندگی، بیکاری و طرد اجتماعی، بحران تولید و بحران بازتولید اجتماعی را در هم میآمیزد و به یکدیگر گره میزند.
توسل به وضعیت جنگی
روایتی که دولت کنونی از طریق دستگاه ایدئولوژیک خود به خورد جامعه میدهد، «تغییر رژیم» را توطئه جلوه میدهد و اعتراضات مسالمتآمیز یا ابراز مخالفت را اخلال در نظم و آرامش معرفی میکند. این تلاش مذبوحانه برای اهریمنسازی از ایده تغییر رژیم — و تصویر کردن آن بهعنوان توطئهای با بودجه خارجی و اخلال در شکوفایی ملی — بیانگر تعارض و ناهماهنگی عمیق هیئت حاکمه با خودِ اندیشه دموکراسی است. در حقیقت، در یک فرایند دموکراتیک، تداوم رژیم از طریق سرکوب انتخاب مردم امری غیرعادی و ناهنجار به شمار میرود، نه تغییر رژیم. آنچه از این هم مهمتر است، این است که انکار این اصل و توسل به شیوههای بیشرمانه برای تحریف و مخدوش کردن خودِ فرایند انتخابات، به شکلگیری نوعی از اعتراض و تقابل دامن میزند که دیگر هیچ ابزار مسالمتآمیز یا بستر دموکراتیکی برای حلوفصل منازعات برایش باقی نمانده است. حاکمان فاشیست ممکن است از چنین سناریویی برای جلب حمایت به سود خود استقبال کنند؛ و این موضوع چیز تازهای نیست، اگر به آتش کشیدن ساختمان «رایشتاگ» در سال ۱۹۳۳ را به یاد آوریم که توطئهای از سوی نازیها بود اما کمونیستها به انجام آن متهم شدند. نیروهای فاشیست شیفته «وضعیت جنگی» هستند، زیرا این فضا به بسیج کردن مردم عادی علیه یکدیگر کمک میکند، هزینهکردهای کلان برای سلاح و تسلیحات را توجیه میکند و هوادارانشان را به هیجان و تحرک درمیآورد. تودههای مرعوب و وحشتزده اغلب نیاز به «رهبری مقتدر» را احساس میکنند و هیتلر دقیقاً از همین طریق توانست پس از ماجرای رایشتاگ، آرای انتخاباتی خود را افزایش دهد.
بیش از پیش آشکار شده است که دولت کنونی هیچ فضایی برای اعتراض مردمی یا مخالفت باقی نگذاشته است، اما همزمان صداهای معترض حتی از درون خودِ راهروهای قدرت نیز به گوش میرسد. اعتراضاتی که دانشجویان و جوانان در سراسر هند و دیگر نقاط جهان شعله آن را برافروختند، در بنیاد خود بازتاب احساس عمیق یأس و نگرانی جوانانی است که میبینند طبقه رانتخوار، کلانشرکتها و سیاستمداران فاسد کشورشان — که سرگرم احتکار و چنگ انداختن بر سهم ثروت آنان هستند — آیندهشان را غصب کردهاند. و طنز تلخ ماجرا اینجاست که وقتی صدای خود را علیه این خیانت بلند میکنند، متهم میشوند که آلت دست توطئهای خارجیاند. این فضای خفقان باید در هم شکسته شود و فرایند پایدار و درازدامنِ تغییر رژیم زمانی بهراستی تحقق خواهد یافت که کشاورزان و کارگران، کارمندان و معلمان، روشنفکران و وکلا، و پزشکان و مهندسانِ شهرها و روستاهای هند — مردان، زنان و افراد کوئیر که دوستان و بستگان این نسل شجاع هستند — برای آرمان مشترکِ نجات کشور از چنگ دلالان و گردانندگانِ طرح نئوفاشیستیِ ایجاد «دولت هندوتوا-شرکتی» به پا خیزند.
