
تولید نفرت: انحصار رسانهای و عادیسازی نژادپرستی در فرانسه
نویسنده: شیرین زبیب
ترجمه: مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
شیرین زبیب در این تحلیل بررسی میکند که چگونه تمرکز مالکیت رسانهها در دست چند میلیاردر، روایتهای جهتدار و تریبون دادن فزاینده به چهرههای راست افراطی، به عادیسازی نژادپرستی و اسلامهراسی در فرانسه دامن میزند. نویسنده با استناد به حمله تروریستی و نژادپرستانه ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ در شهرهای تراپ و لا وریر، نشان میدهد که شبکههای خبری ۲۴ ساعته از طریق سه سازوکار بههمپیوسته «انگزنی»، «عادیسازی» و «مشروعیتبخشی»، فضای نفرت را بازتولید میکنند؛ سازوکارهایی که ریشه در انحصار رسانهای، منافع سیاسی صاحبان قدرت و منطق سودمحور جذب مخاطب دارند و در شبکههای اجتماعی نیز تشدید میشوند.
حمله تروریستی و نژادپرستانه اخیر بار دیگر بحثی بنیادین را درباره پیامدهای انحصار رسانهای و نیز نقش و مسئولیت سرمقالهنویسان، روزنامهنگاران و چهرههای سیاسی صاحب تریبون در رسانهها برانگیخته است؛ افرادی که به تنشهای اجتماعی دامن میزنند، شکافها را عمیقتر میکنند و در عادیسازی نژادپرستی و اسلامهراسی سهم دارند.
در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶، یک مرد ۳۹ ساله فرانسوی در شهرهای تراپ و لا وریر دست به تیراندازی زد و به گفته خودش، عامدانه «سیاهپوستان و عربها» را هدف قرار داد، چرا که به زعم او «از دست آنها به ستوه آمده بود». او همچنین مدعی شد که قصد داشته انتقام مغازهدارانی را بگیرد که کسبوکارشان در جریان اعتراضات و ناآرامیهای ۱۷ اکتبر غارت شده بود. این حمله یک کشته و پنج زخمی بر جای گذاشت که در میان مجروحان، دختربچهای ۱۲ ساله بود که هشت گلوله به او اصابت کرده بود. در حالی که بسیاری از چهرههای سیاسی این حمله را محکوم کردند، عدهای پا را فراتر گذاشتند و آن را به روند روبهرشد عادیسازی گفتمان نژادپرستانه و میدان دادن رسانهها به چهرههایی پیوند دادند که آشکارا علیه مهاجران، عربها، سیاهپوستان و مسلمانان فرانسوی نفرتپراکنی میکنند.
وقتی گفتمان نژادپرستانه به جریان اصلی تبدیل میشود
پس از این حمله، علی رابح، شهردار تراپ، شبکههای خبری ۲۴ ساعته را متهم کرد که با انگزنی به این شهر و در اختیار گذاشتن تریبونهای مستمر برای چهرههای راست افراطی جهت بیان دیدگاههایشان، در عادیسازی گفتمان نژادپرستانه نقش داشتهاند. به گفته او، چنین گفتمانی به فضای نفرت دامن میزند؛ فضایی که میتواند گذار از کلام به خشونت را تشویق کند. او استدلال کرد که استودیوهای تلویزیونی به کارگاههای تولید روایتهای ایدئولوژیک تبدیل شدهاند و افرادی همچون مهاجم این حادثه را به این باور میرسانند که در حال نبرد با یک دشمن داخلی هستند. این اتهامها پرسشهایی جدی را درباره چگونگی نقشآفرینی رسانهها در گسترش نفرت از طریق سه سازوکار بههمپیوسته مطرح میکند: انگزنی، عادیسازی و مشروعیتبخشی.
در فوریه ۲۰۲۲، ژردن باردلا، رئیس حزب راست افراطی «تجمع ملی»، در شبکه تلویزیونی فرانسوی C8 شهر تراپ را «یک جمهوری اسلامی مینیاتوری» و «پایتخت اروپایی جهاد» توصیف کرد و مدعی شد که این شهر «گرفتار بلای اسلامگرایی» است. یک سال پیش از آن، در فوریه ۲۰۲۱، یکی از سرمقالهنویسان شبکه تلویزیونی CNews — که متعلق به همان گروه رسانهای مالک C8 است — تراپ را «تراپستان» نامید و ادعا کرد که این شهر کانون افراطگرایی است و «قوانین شریعت در بخشهایی از این منطقه اجرا میشود». این اظهارات، فراتر از انگزنی به یک شهر و ساکنان آن، نشان میدهد که چارچوبسازی رسانهای چگونه عمل میکند؛ بهگونهای که این رویکرد تراپ را عمدتاً از دریچه اسلامگرایی، افراطگرایی و ناامنی به تصویر میکشد و سایر جنبههای این شهر و زندگی روزمره ساکنانش را بهکل نادیده میگیرد.
عادیسازی چنین گفتمانی در بحثهای رسانهای پس از تظاهرات ۱۷ اکتبر بیش از پیش آشکار میشود. شماری از سرمقالهنویسان، روزنامهنگاران و چهرههای سیاسی بارها غارتها را به افراد دارای پیشینه مهاجرتی نسبت دادند و برخی حتی مدعی شدند که تبار آنها از ظاهر فیزیکیشان کاملاً پیداست. فراتر از ماهیت تبعیضآمیز این اظهارات، آنچه بهویژه نگرانکننده است این است که چگونه چنین تعمیمهایی به بخشی از بحثهای روزمره تلویزیونی تبدیل میشوند و بهتدریج مرز میان تحلیل سیاسی و پیشداوری نژادی را محو میکنند. برای نمونه، شارل کونسینی، سرمقالهنویس و مفسر سیاسی شبکه BFMTV، پس از تظاهرات ۱۷ اکتبر و غارت چند فروشگاه، در برنامه تلویزیونی مدعی شد که هویت غارتگران از روی تصاویر مشخص است و تأکید کرد که آنها فرزندان مهاجران هستند. به همین ترتیب، در ۱۸ اکتبر و در پی این حوادث، اریک زمور، سیاستمدار راست افراطی و بنیانگذار حزب «بازپسگیری»، غارتگران را گروهی از «بربرهای مغربی و آفریقایی» توصیف کرد.
سومین سازوکار، یعنی مشروعیتبخشی، یک گام فراتر میرود. در اینجا موضوع صرفاً تکرار گفتمان نژادپرستانه نیست، بلکه بخشیدن اعتبار و جایگاه به آن در بحثهای جریان اصلی سیاست است. همین اریک زمور که بارها بر اساس قوانین فرانسه به جرم نفرتپراکنی محاکمه و محکوم شده است، بهطور مکرر به شبکههای خبری ۲۴ ساعته اصلی فرانسه از جمله BFMTV، CNews و LCI دعوت شده است. به گزارش رسانه تحقیقی فرانسوی «مدیاپارت»، او در مجموع هفت بار در این سه شبکه حضور یافت و در این برنامهها این فرصت را یافت تا آشکارا نظریه نژادپرستانه «جایگزینی بزرگ» را ترویج کند؛ نظریه توطئهای که الهامبخش عامل حملات مرگبار به مساجد کرایستچرچ در نیوزیلند نیز بود. نکته بهویژه نگرانکننده آن است که مجریان برنامهها بهندرت — و در بسیاری موارد اصلاً — اظهارات او را به چالش نکشیدند. رسانهها با تریبون دادن مکرر به چنین چهرههایی، بهویژه بدون پرسشگری جدی درباره ادعاهایشان، این خطر را پدید میآورند که روایتهای افراطی به دیدگاههایی بهظاهر مشروع در عرصه سیاست تبدیل شوند.
در پسِ این سه سازوکار، نظامی گستردهتر نهفته است که در آن گفتمان دوقطبیساز مخاطب جذب میکند، درگیری ذهنی و تعامل ایجاد میکند و در نهایت سود مالی نصیب مالکان رسانهها میسازد؛ مالکانی که ممکن است منافع سیاسی و اقتصادی خاص خود را نیز دنبال کنند. اینجاست که مسئله تمرکز مالکیت رسانهها در فرانسه اهمیتی دوچندان مییابد و این پرسشها را پیش میکشد که چه کسانی رسانهها را در کنترل دارند، منافع چه کسانی تأمین میشود و این منافع چگونه بر فضای بحثهای عمومی اثر میگذارند.
انحصار رسانهای: قدرت برجستهسازی و شکلدهی به افکار عمومی
در فرانسه، مشتی میلیاردر بخش بزرگی از رسانههای خصوصی اصلی کشور، از جمله شماری از تأثیرگذارترین شبکههای خبری ۲۴ ساعته را در کنترل دارند. بر اساس گزارش سال ۲۰۲۶ مجمع ملی فرانسه، چهار گروه بزرگ رسانهای خصوصی نزدیک به ۶۰ درصد از مخاطبان تلویزیونی این کشور را در اختیار دارند. چنین تمرکزی پرسشهای مهمی را درباره تکثرگرایی رسانهای، استقلال تحریریه و نفوذ منافع اقتصادی و سیاسی بر بحثهای عمومی مطرح میکند. سه شبکه خبری ۲۴ ساعته اصلی که در این نوشتار به آنها اشاره شد، در تملک سرمایهداران متنفذی قرار دارند. شبکه CNews که تاکنون با چندین حکم قضایی و جریمه از سوی نهاد تنظیم مقررات رسانهای فرانسه (آرکام) روبهرو شده، تحت کنترل ونسان بولوره، میلیاردر فرانسوی است. بولوره که به گرایشهای سیاسی راست افراطی شهرت دارد، از امپراتوری رسانهای خود برای پیشبرد دستور کاری محافظهکارانه، ملیگرایانه و هویتمحور بهره برده است. راهبرد رسانهای او به دلیل نقش داشتن در جریان اصلیسازی ایدههای راست افراطی و عادیسازی روایتهای نژادپرستانه و ضدمهاجرتی در فضای عمومی فرانسه، هدف انتقادهای گسترده قرار گرفته است. طبق آمار مؤسسه ملی سمعی و بصری فرانسه (INA)، واژه «اسلام» بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ دقیقاً ۳۰٬۹۳۳ بار در شبکه CNews به کار رفته است که بهمراتب بیشتر از شبکههای خبری رقیب است. آمار چشمگیر دیگر به موضوع مهاجرت مربوط میشود: در همین بازه زمانی، واژه «مهاجرت» ۶۹٬۳۵۳ بار در شبکه CNews تکرار شده که تقریباً سه برابر شبکههای رقیب است. این ارقام بهویژه هنگامی که از دریچه «نظریه برجستهسازی» بررسی شوند، بسیار گویا هستند؛ نظریهای که میگوید رسانهها شاید به ما نگویند چگونه بیندیشیم، اما میتوانند بر اینکه درباره چه چیزهایی بیندیشیم اثر بگذارند. شبکههای خبری با اشباع کردن فضای رسانهای از موضوعات تکراری همچون اسلام، مهاجرت یا حجاب اسلامی، میتوانند این مسائل را به کانون بحثهای عمومی بکشانند و تصور مخاطبان را از مبرمترین دغدغههای کشور شکل دهند. هرچند واژه «اسلام» در شبکههای BFMTV و LCI تقریباً نصف شبکه CNews تکرار شده است، این دو شبکه نیز از نقد مصون نیستند. شبکه BFMTV که متعلق به رودولف سعاده، میلیاردر فرانسوی-لبنانی است و شبکه LCI که تحت کنترل گروه «بویگ» قرار دارد، خطمشی تحریریهای دارند که به اندازه CNews آشکارا راست افراطی نیست؛ با این حال، هر دو شبکه به دلیل تریبون دادن به چهرههای سیاسی جنجالی و لفاظیهای ضدمهاجرتی — بهویژه در جریان بحثهای مربوط به امنیت، اسلام و هویت فرانسوی — مورد انتقاد قرار گرفتهاند و این پرسش را برانگیختهاند که تا چه اندازه در دوقطبیسازی فضای عمومی سهیم هستند.
اما مسئله تنها این نیست که موضوعات اسلام و مهاجرت چند بار مطرح میشوند، بلکه نحوه بازنمایی آنها نیز اهمیت دارد. این دقیقاً همان نقطهای است که «برجستهسازی» و «چارچوبسازی» به هم میپیوندند. همانطور که پیشتر در نمونه پوشش خبری شهر تراپ دیدیم، هنگامی که مسلمانان و مهاجران بهطور مداوم با ناامنی، افراطگرایی یا تهدید علیه هویت فرانسوی پیوند داده میشوند، رسانهها صرفاً توجه مخاطبان را به این موضوعات جلب نمیکنند، بلکه شیوه خاصی از درک و تفسیر آنها را نیز ترویج میدهند.
فراتر از منافع سیاسی و ایدئولوژیک، عامل مهم دیگری نیز به توضیح برجستگی روزافزون بحثهای تفرقهافکنانه کمک میکند: منطق اقتصادی رسانهها. مناظرات دوقطبیساز توجه مخاطبان را جلب میکنند، بیننده جذب میکنند و در نهایت ارزش تجاری فضای تبلیغاتی را افزایش میدهند. در چنین نظام سودمحوری، شبکههای خبری در معرض این خطر قرار میگیرند که بهجای آنکه فضاهایی اساساً وقف اطلاعرسانی به عموم باشند، به تریبونهایی برای ابراز عقیده، تقابل و دوقطبیسازی تبدیل شوند.
در نهایت، این معضل در استودیوهای تلویزیونی متوقف نمیشود. سکوهای شبکههای اجتماعی و الگوریتمهای آنها میتوانند این روایتهای تفرقهافکنانه را بیش از پیش تشدید کنند، دیده شدن آنها را افزایش دهند و زمینه را برای گسترش نفرت فراتر از مرزهای رسانههای سنتی فراهم کنند. شکستن این چرخه تولید نفرت مستلزم روزنامهنگاری مسئولانه و اخلاقمدار، نهادهای مستقل ناظر بر رسانهها، مقرراتگذاری کارآمد و ارتقای سواد رسانهای در میان مخاطبان است. مهمتر از همه، این امر نیازمند به چالش کشیدن عادیسازی نژادپرستی و اسلامهراسی در بحثهای عمومی است، نه اینکه اجازه دهیم چنین گفتمانی نژادپرستی نهادینهشدهای را که از پیش در جامعه فرانسه وجود دارد، تقویت کند.
